๕. พฺรหฺมยาจนกถา

๗. ภควา อุปสงฺกมีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมินฺติ อชปาลนิโคฺรเธ. อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ อาจริโต สมฺมาจริโต, น เอกสฺส พุทฺธสฺส อาจิณฺโณ, อถ โข สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ, อติอาจิณฺโณ นิจฺจาจิณฺโณติ อตฺโถ. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ชานนฺติ หี’’ติอาทิ. ธมฺมเทสนนฺติ ภควโต ธมฺมเทสนํ, ธมฺมเทสนตฺถาย วา ภควนฺตํ, ภควนฺตํ วา ธมฺมเทสนํ. ตโตติ ยาจนการณา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โลกสนฺนิวาโส พฺรหฺมครุโก ยสฺมา, อิติ ตสฺมา อุปฺปาเทสฺสนฺตีติ โยชนา. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

ตตฺถาติ ปริวิตกฺกนาการปาเฐ. ‘‘ปญฺจกามคุเณสุ อลฺลีย’’นฺตีติ อิมินา อลฺลียนฺติ อภิรมิตพฺพฏฺเฐน ลคฺคนฺติ เอตฺถาติ อาลยา ปญฺจ กามคุณาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อลฺลียนฺตีติ ลคฺคนฺติ. ‘‘ปญฺจ กามคุเณ อลฺลียนฺตี’’ติปิ ปาโฐ, เอวํ สติ อลฺลียนฺติ อภิรมิตพฺพฏฺเฐน เสวิยนฺตีติ อาลยา ปญฺจ กามคุณาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อลฺลียนฺตีติ เสวนฺติ. เตติ ปญฺจ กามคุณา. ‘‘ยทิท’’นฺติปทสฺส ยํ อิทนฺติ ปทวิภาคํ กตฺวา ‘‘ย’’นฺติ จ ‘‘อิท’’นฺติ จ สพฺพนามปทนฺติ อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘ยทิทนฺติ นิปาโต’’ติ. อิมินา ตีสุ ลิงฺเคสุ ทฺวีสุ จ วจเนสุ วินาสํ, วิการํ วา วิสทิสํ วา นอยนตฺตา นคมนตฺตา อพฺยยํ นามาติ ทสฺเสติ, อตฺโถ ปน สพฺพนามตฺโถเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺสาติ ‘‘ยทิท’’นฺตินิปาตสฺส, อตฺโถติ สมฺพนฺโธ. ฐานนฺติ ‘‘ฐานํ’’อิติปทํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’อิติปทํ. อตฺโถปิ ยุตฺโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมสนฺติ สงฺขาราทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ. ปจฺจยาติ อวิชฺชาทิการณา. ‘‘อิทปฺปจฺจยา เอวา’’ติ อิมินา อิทปฺปจฺจยตาติ เอตฺถ ตาปจฺจยสฺส สฺวตฺถํ ทีเปติ ‘‘เทวตา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา) วิย.

โส มมสฺส กิลมโถติ เอตฺถ ตํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยา อชานนฺตานํ เทสนา นามา’’ติ, อิมินา ‘‘เทเสยฺยํ, น อาชาเนยฺยุ’’นฺติ ทฺวินฺนเมว กิริยาปทานํ ตสทฺทสฺส วิสยภาวํ ทสฺเสติ, น เอกสฺส กิริยาปทสฺส. โสติ เทสนาสงฺขาโต กายวจีปโยโค, อิมินา วากฺยวิสเย ตสทฺโท อุตฺตรปทสฺเสว ลิงฺควจนานิ คณฺหาตีติ ทสฺเสติ, สมาสมชฺเฌ ปน ตสทฺโท ปุพฺพปทสฺเสว ลิงฺควจนานิ คณฺหาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จา’’ติ (อุทา. อฏฺฐ. ปฐมโพธิสุตฺตวณฺณนา) จ ‘‘อภิธมฺโม จ โส ปิฏกญฺจา’’ติ จ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) อาทิ. กิลมโถติ กายกิลมนเหตุ. กิลมติ อเนนาติ กิลมโถ. อสฺสาติ ภเวยฺย. สาติ กายวจีปโยคสงฺขาตา เทสนา. วิเหสาติ กายวิหึสาเหตุ. วิหึสติ อิมายาติ วิเหสา. จิตฺเตน ปน พุทฺธานํ กิลมโถ วา วิเหสา วา นตฺถิ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺนตฺตา. ‘‘ปฏิภํสู’’ติ เอตฺถ ปฏีติ กมฺมปฺปวจนียโยคตฺตา ‘‘ภควนฺต’’นฺติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ภควโต’’ติ. ‘‘อนุ อจฺฉริยา’’ติ อิมินา ‘‘น อจฺฉริยา’’ติ ปทวิภาคํ นิวตฺเตติ, ปุนปฺปุนํ อจฺฉริยาติ อตฺโถ. ปฏิภํสูติ เอตฺถ ปฏิสทฺโท ปฏิภานตฺโถ, ภาธาตุ ขายนตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิภานสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา อเหสุ’’นฺติ. ‘‘โคจรา อเหสุ’’นฺติ อิมินา ขายนํ นาม อตฺถโต โคจรภาเวน ภวนนฺติ ทสฺเสติ.

เมติ มม, มยา วา, อธิคตํ ธมฺมํ ปกาสิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. อริยมคฺคโสตสฺส ปฏิ ปฏิโสตนฺติ วุตฺเต นิพฺพานเมวาติ อาห ‘‘ปฏิโสตํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ. นิพฺพานคามินฺติ อริยมคฺคํ. อริยมคฺโค หิ ยสฺมา นิพฺพานํ คมยติ, ตสฺมา นิพฺพานคามีติ วุจฺจติ. ตโมขนฺเธนาติ เอตฺถ ตมสทฺโท อวิชฺชาปริยาโย, ขนฺธสทฺโท ราสตฺโถติ อาห ‘‘อวิชฺชาราสินา’’ติ. ‘‘อชฺโฌตฺถฏา’’ติ อิมินา อาวุฏาติ เอตฺถ วุธาตุ อาวรณตฺโถติ ทสฺเสติ. อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ เอตฺถ อปตฺยูปสคฺโค อภาวตฺโถ, ตาปจฺจโย ภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิรุสฺสุกฺกภาเวนา’’ติ.

๘. โลเกติ สตฺตโลเก. มหาพฺรเหฺมติ มหาพฺรหฺมาโน. อปฺปรชกฺขชาติกาติ เอตฺถ อปฺปํ รชํ อกฺขิมฺหิ เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขา, อปฺปรชกฺขา ชาติ สภาโว เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขชาติกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺญามเย’’ติอาทิ. ‘‘ปญฺญามเย’’ติ อิมินา มํสมเยติ อตฺถํ นิวตฺเตติ. เอเตสนฺติ สตฺตานํ. ธมฺมสฺสาติ ตุปจฺจยโยเค ฉฏฺฐีกมฺมํ. อาปุพฺโพ ญาธาตุ ปฏิวิชฺฌนตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺฌิตาโร’’ติ.

สํวิชฺชติ มลํ เอเตสนฺติ สมลา, ปูรณกสฺสปาทิกา ฉ สตฺถาโร, เตหิ. ‘‘ราคาทีหี’’ติ อิมินา มลสรูปํ ทสฺเสติ. อวาปุเรตนฺติ เอตฺถ อวปุพฺโพ จ อาปุพฺโพ จ ปุรธาตุ วิวรณตฺโถติ อาห ‘‘วิวร เอต’’นฺติ. วการสฺส ปการํ กตฺวา ‘‘อปาปุเรต’’นฺติปิ ปาโฐ. อมตสทฺทสฺส สลิลาทโย นิวตฺเตตุํ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานสฺสา’’ติ. อิเม สตฺตา สุณนฺตูติ สมฺพนฺโธ. วิมเลนาติ เอตฺถ วิสทฺโท อภาวตฺโถติ อาห ‘‘อภาวโต’’ติ. อิมินา นตฺถิ มลํ เอตสฺสาติ วิมโลติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติ อิมินา อญฺญปทตฺถสรูปํ ทสฺเสติ. อนุกฺกเมน มคฺเคน พุชฺฌิตพฺพนฺติ อนุพุทฺธนฺติ วุตฺเต จตุสจฺจธมฺโม คเหตพฺโพติ อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺม’’นฺติ.

‘‘เสลมเย’’ติ อิมินา สิลาย นิพฺพตฺโต เสโลติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณนา’’ติ อิมินา สมนฺตจกฺขุสรูปํ ทสฺเสติ. ภควา ตฺวมฺปีติ โยชนา. ธมฺมสทฺโท ปญฺญาปริยาโยติ อาห ‘‘ธมฺมมยํ ปญฺญามย’’นฺติ. อเปโต โสโก อิมสฺสาติ อเปตโสโก, ภควา. โสกํ อวตรตีติ โสกาวติณฺณา, ชนตา. โสกาวติณฺณญฺจ ชาติชราภิภูตญฺจาติ จสทฺโท โยเชตพฺโพ. อิมินา จสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทสฺเสติ.

‘‘ภควา’’ติปทํ ‘‘วีโร’’ติอาทีสุ โยเชตพฺพํ. ‘‘วีริยวนฺตตายา’’ติ อิมินา วีรํ ยสฺสตฺถีติ วีโรติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สทฺทสตฺเถสุ อาลปนปเทสุ วิคฺคโห น กาตพฺโพติ อิทํ อาลปนาวตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิธ ปน เตสมตฺถทสฺสนตฺถาย วิคฺคโห วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เทวปุตฺต…เป… วิชิตตฺตา’’ติ อิมินา วิชิโต มาเรหิ สํคาโม อเนนาติ วิชิตสงฺคาโมติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ขนฺธมาโร มจฺจุมาเรน สงฺคหิโต ทฺวินฺนํ มารานํ เอกโต วิชิตตฺตา. ‘‘สตฺตวาโห’’ติ ปฐมกฺขเรน จ ‘‘สตฺถวาโห’’ติ ทุติยกฺขเรน จ ยุตฺโต. ตตฺถ สตฺถวาโห วิยาติ ‘‘สตฺถวาโห’’ติ อุปจาเรน วุตฺเต ทุติยกฺขเรน ยุตฺโต, สตฺเต วหหีติ สตฺตวาโหติ มุขฺยโต วุตฺเต ปฐมกฺขเรน ยุตฺโต. อิธ ปน ปฐมกฺขเรน ยุตฺโตติ อาห ‘‘สตฺเต วหตีติ สตฺตวาโห’’ติ. นตฺถิ อิณํ อิมสฺสาติ อณโณ ภควา.

๙. พุทฺธจกฺขุนาติ เอตฺถ จกฺขุ ทุวิธํ มํสจกฺขุญาณจกฺขุวเสน. ตตฺถาปิ มํสจกฺขุ ทุวิธํ ปสาทจกฺขุสสมฺภารจกฺขุวเสน. ตตฺถ ปสาทรูปํ ปสาทจกฺขุ นาม, ภมุกฏฺฐิปริจฺฉินฺโน มํสปิณฺโฑ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ญาณจกฺขุ ปน ปญฺจวิธํ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๓) ทิพฺพธมฺมปญฺญาพุทฺธสมนฺตจกฺขุวเสน. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุอภิญฺญาญาณํ ทิพฺพจกฺขุ นาม, เหฏฺฐิมมคฺคตฺตยํ ธมฺมจกฺขุ นาม, อรหตฺตมคฺคญาณํ ปญฺญาจกฺขุ นาม, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ อาสยานุสยญาณญฺจ พุทฺธจกฺขุ นาม, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมนฺตจกฺขุ นาม. อิธ ปน ‘‘พุทฺธจกฺขุนา’’ติ วุตฺตตฺตา ยถาวุตฺตเทฺวญาณานิเยวาติ อาห ‘‘อินฺทฺริย…เป… ญาเณน จา’’ติ. หีติ สจฺจํ. เยสนฺติ สตฺตานํ. สทฺธาทีนีติ อาทิสทฺเทน วีริยสติสมาธิปญฺญินฺทฺริยานิ สงฺคณฺหาติ. ติกฺขานีติ ติขิณานิ. มุทูนีติ สุขุมตรานิ. อาการาติ การณา. อิมานิ ตีณิ ทุกานิ พาหิรตฺถสมาสวเสน วุตฺตานิ. สุเขน วิญฺญาเปตพฺพาติ สุวิญฺญาปยา, ตถา ทุวิญฺญาปยาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เย กถิตการณ’’นฺติอาทิ. ปรโลโก จ วชฺชญฺจ ปรโลกวชฺชานิ, ตานิ ภยโต ปสฺสนฺตีติ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เย’’ติอาทิ. อิมานิ เทฺว ทุกานิ กิตวเสน วุตฺตานิ, อิธ ปจฺฉิมทุเก ‘‘น อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน’’ติ ทุติยปทํ น วุตฺตํ, ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) ปน ยุคฬวเสน วุตฺตํ. อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินีติ วจนตฺเถน คจฺโฉ วา ลตา วา โปกฺขรณี วา วนํ วา ‘‘อุปฺปลินี’’ติ วุจฺจติ, อิธ ปน ‘‘วน’’นฺติ อาห ‘‘อุปฺปลวเน’’ติ. นิมุคฺคาเนว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. โปสยนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, อิมินา อนฺโตนิมุคฺคาเนว หุตฺวา โปสยนฺตีติ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุทเกน สม’’นฺติ อิมินา อุทเกน สมํ สโมทกํ, สโมทกํ หุตฺวา ฐิตานีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อติกฺกมิตฺวา’’ติ อิมินา อจฺจุคฺคมฺมาติปทสฺส อติอุคฺคนฺตฺวาติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

ปฏิจฺฉนฺเนน อาโรปิตาติ ปารุตา, น ปารุตา อปารุตา. อปารุตา นาม อตฺถโต วิวรณาติ อาห ‘‘วิวฏา’’ติ โสติ อริยมคฺโค. หีติ สจฺจํ. ปจฺฉิมปททฺวเยติ คาถาย อุตฺตมปททฺวเย. อยเมวตฺโถติ อยํ วกฺขมาโน เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. หีติ วิตฺถาโร. น ภาสินฺติ เอตฺถ อุตฺตมปุริสตฺตา ‘‘อห’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘เทวมนุเชสุ’’ติ วตฺตพฺเพ เอกเสสวเสน ‘‘มนุเชสู’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทวมนุสฺเสสู’’ติ.