๕๙. คมิกาทินิสฺสยวตฺถุกถา

๑๒๑. ‘‘กรณียนิสฺสโย’’ติ อิมินา นิสฺสยคหณํ นิสฺสโย อุตฺตรปทโลปวเสน, โส กรณีโย อิมสฺสาติ นิสฺสยกรณีโยติ วิเสสนปรนิปาตภาวํ ทสฺเสติ. นิสฺสยํ อลภมาเนนาติ เอตฺถ กึ นิสฺสยสฺส อลภนํ นามาติ อาห ‘‘อตฺตนา’’ติอาทิ. วุตฺถปุพฺพนฺติ วสิตปุพฺพํ. เอกรตฺตํ วสนฺเตนาปีติ ปิสทฺโท ทฺวิรตฺตาทิเก กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. วิสฺสมนฺโต วา สตฺถํ ปริเยสนฺโต วา หุตฺวาติ โยชนา. นาวาย คจฺฉนฺตสฺสาติ นาวาย อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนสฺส.

ยาจิยมาเนนาติ เอตฺถ พหุกตฺตุปสงฺคตฺตา วุตฺตํ ‘‘เตน คิลาเนนา’’ติ. ‘‘มาเนนา’’ติ อิมินา ยาจิตุมสกฺกุเณยฺยตาทีนิ นิวตฺเตติ.

ผาสุ โหตีติ เอตฺถ อาวาสสปฺปายาทิวเสน ผาสุ โหตีติ อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘สมถวิปสฺสนานํ ปฏิลาภวเสนา’’ติ. หีติ สจฺจํ. อิมํ ปริหารนฺติ อิมํ ผาสุวิหารปริหารํ. ถามคตาย วิปสฺสนายาติ โยชนา. สมโถ วา ตรุโณ โหตีติ โยชนา. เอตสฺเสวาติ ตรุณสมถวิปสฺสนิกสฺเสว ภิกฺขุโน. ตสฺส นิสฺสายาติ เอตฺถ ตสฺส โอวาทํ นิสฺสายาติ โยชนา. อถ วา อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. ตํ นิสฺสยทายกํ นิสฺสายาติ หิ อตฺโถ. ยตฺตโก กาโล อาสฬฺหีปุณฺณมา อตฺถิ, ตตฺตกํ กาลนฺติ โยชนา. ‘‘อาสฬฺหีปุณฺณมา’’ติ เอตฺถ ‘‘ยาวา’’ติ นิปาตปโยคตฺตา อภิวิธิอวฌตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน.

๑๒๒. ปาฬิยํ โคตฺเตนปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน น เกวลํ นาเมเนว, อถ โข โคตฺเตนปิ สาเวตุนฺติ ทสฺเสติ. ตสฺมา ‘‘อายสฺมโต ปิปฺปลิสฺสา’’ติ นามํ สาเวตฺวาติปิ ‘‘อายสฺมโต มหากสฺสปสฺสา’’ติ โคตฺตํ สาเวตฺวาปิ อนุสาเวตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มหากสฺสปสฺสา’’ติอาทิ. อิมินา ‘‘โกนาโม เต อุปชฺฌาโย? อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต อายสฺมา มหากสฺสโป นามา’’ติอาทีสุ โคตฺตมฺปิ นาเมเนว สงฺคหิตนฺติ สิทฺธํ โหติ.

๑๒๓. เอกานุสาวเนติ ปทสฺส สมานาธิกรณพาหิรตฺถสมาสภาวํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘เอกโต อนุสาวเน’’ติ. ตตฺถ เอกโตติ เอกกฺขเณ, เอกปหาเรน วา. วกฺขติ หิ ‘‘เอกกฺขเณ’’ติ จ ‘‘เอกปหาเรเนวา’’ติ จ. อิมินา เอกโต อนุสาวนเมเตสนฺติ เอกานุสาวนาติ อสมานาธิกรณพาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสติ. เอเกนาติ เอเกน อนุสาวนาจริเยน. เอกสฺสาติ เอกสฺส อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส. ‘‘เอกกฺขเณ’’ติ อิมินา ‘‘เอกโต’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุปสมฺปาเทตุ’’นฺติ ทฺวินฺนํ อุปสมฺปทาเปกฺขานํ อุปสมฺปาเทตุํ.

ปุริมนเยเนวาติ ‘‘เอเกน เอกสฺส, อญฺเญน อิตรสฺสา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว. เอกโต อนุสาวเน กาตุนฺติ ‘‘เอเกน เอกสฺส, อญฺเญน อญฺญสฺส, อิตเรน อิตรสฺสา’’ติ เอวํ ตีหิ อาจริเยหิ ติณฺณํ อุปสมฺปทาเปกฺขานํ เอกกฺขเณ อนุสาวเน กาตุํ. ตญฺจ โขติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส ‘‘อนุสาวเน กาตุ’’นฺติ ปทสฺเสว อตฺถวิสยตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อนุสาวนกิริย’’นฺติ. เทฺว วา ตโย วาติ เอตฺถ วาสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ. สเจ เอเกนาจริเยน เทฺว อนุสาเวติ, ‘‘อยํ พุทฺธรกฺขิโต จ อยํ ธมฺมรกฺขิโต จา’’ติ อนุสาเวตพฺพา. สเจ ตโย อนุสาเวติ, ‘‘อยํ พุทฺธรกฺขิโต จ อยํ ธมฺมรกฺขิโต จ อยํ สงฺฆรกฺขิโต จา’’ติ อนุสาเวตพฺพา. ยถา เอเกนาจริเยน เทฺว วา ตโย วา เอกโต อนุสาเวตพฺพา, เอวํ ทฺวีหิ วา ตีหิ วา อาจริเยหิ เอโก อนุสาเวตพฺโพติปิ วทนฺติ. เอเกน อุปชฺฌาเยน กรณภูเตน, เอโก อุปชฺฌาโย หุตฺวาติ วา อตฺโถ. ‘‘เอกปหาเรเนวา’’ติ อิมินา ‘‘เอกโต’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. เทฺว ติสฺโส กมฺมวาจาติ ทฺวีหิ อาจริเยหิ เทฺว, ตีหิ อาจริเยหิ ติสฺโส กมฺมวาจา. เอเกน อุปชฺฌาเยน อนุสาวเน เอโก วา เทฺว วา ตโย วา อาจริยา วฏฺฏนฺติ, นานุปชฺฌาเยน อนุสาวเน ปน นานาจริยา เอว วฏฺฏนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ติสฺสตฺเถโรติ กมฺมวาจาจริยภูโต ติสฺสตฺเถโร. สุมนตฺเถรสฺสาติ อุปชฺฌายภูตสฺส สุมนตฺเถรสฺส. อิทนฺติ นานุปชฺฌาเยน เอกสฺสาจริยสฺสานุสาวนํ. เอส ปฏิกฺเขโปติ ‘‘น เตฺวว นานุปชฺฌาเยนา’’ติ เอโส ปฏิกฺเขโป.