๔. ราชายตนกถา

๖. ปาจีนโกเณติ ปุรตฺถิมอสฺเส, ปุพฺพทกฺขิณทิสาภาเคติ อตฺโถ. ราชายตนรุกฺขนฺติ ขีริการุกฺขํ. เตน โข ปน สมเยนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ปุจฺฉิตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กตเรน สมเยนา’’ติ. นิสินฺนสฺส ภควโตติ โยชนา. เทวราชสทฺทสฺส อญฺเญ ปชาปติอาทโย เทวราชาโน นิวตฺเตตุํ ‘‘สกฺโก’’ติ วุตฺตํ. ตนฺติ หรีตกํ. ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโตติ สมฺพนฺโธ. นิสินฺเน ภควติ.

‘‘เตน โข ปน สมเยนา’’ติ อิมินา เยน สมเยน ภควา ราชายตนมูเล นิสีทิ, เตน โข ปน สมเยนาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อุกฺกลชนปทโตติ อุกฺกลนามกา ชนปทมฺหา. ยสฺมึ เทเส ภควา วิหรติ, ตํ เทสนฺติ โยชนา. เอตฺถาติ ‘‘ตํ เทสํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา’’ติปเท. เตสนฺติ วาณิชานํ. ญาติสาโลหิตสทฺทานํ อญฺญมญฺญเววจนตฺตา ‘‘ญาตี’’ติ วุตฺเต สาโลหิตสทฺทสฺส อตฺโถ สิทฺโธติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ญาติภูตปุพฺพา เทวตา’’ติ. สาติ เทวตา. เนสนฺติ วาณิชานํ. ตโตติ อปวตฺตนการณา. เตติ วาณิชา. อิทนฺติ อปวตฺตนํ. พลินฺติ อุปหารํ. เตสนฺติ วาณิชานํ. ‘‘สพฺพิมธุผาณิตาทีหิ โยเชตฺวา’’ติ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ตสฺมา มชฺเฌ วุตฺตํ. ปติมาเนถาติ เอตฺถ มาน ปูชายํ เปมเนติ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ นการนฺตธาตุ) วุตฺตตฺตา ปูชนเปมนํ นาม อตฺถโต อุปฏฺฐหนนฺติ อาห ‘‘อุปฏฺฐหถา’’ติ. ตํ โวติ เอตฺถ ตํสทฺโท ปติมานนวิสโย, โวสทฺโท ตีสุ โวสทฺเทสุ ตุมฺหสทฺทสฺส การิโย โวสทฺโท, โส จ จตุตฺถฺยตฺโถติ อาห ‘‘ตํ ปติมานํ ตุมฺหาก’’นฺติ. โวกาโร หิ ติวิโธ ตุมฺหสทฺทสฺส การิโย, โยวจนสฺส การิโย, ปทปูรโณติ. ตตฺถ ตุมฺหสทฺทสฺส การิโย ปญฺจวิโธ ปจฺจตฺตอุปโยคกรณสมฺปทานสามิวจนวเสนาติ. ตตฺถ ตุมฺหสทฺทการิโย สมฺปทานวจโน อิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ตุมฺหาก’’นฺติ. ‘‘ย’’นฺติสทฺทสฺส วิสโย ปฏิคฺคหณตฺโถติ อาห ‘‘ยํ ปฏิคฺคหณ’’นฺติ. อสฺสาติ ภเวยฺย. โย ปตฺโต อโหสีติ โยชนา. อสฺสาติ ภควโต. โสติ ปตฺโต. สุชาตาย อาคจฺฉนฺติยา เอวาติ สมฺพนฺโธ. อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. เตนาติ อนฺตรธายเหตุนา. อสฺสาติ ภควโต. หตฺเถสูติ กรณตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. หตฺเถหีติ หิ อตฺโถ. กิมฺหีติ เกน.

อิโตติ อาสฬฺหีมาสชุณฺหปกฺขปญฺจมิโต. เอตฺตกํ กาลนฺติ เอตํ ปมาณํ เอกูนปญฺญาสทิวสกาลํ. ชิฆจฺฉาติ ฆสิตุมิจฺฉา. ปิปาสาติ ปาตุมิจฺฉา. อสฺสาติ ภควโต. เจตสา-เจโตสทฺทานํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา เตสํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน’’ติ จ ‘‘ภควโต’’ติ จ. อิเมหิ สมฺพนฺธิสทฺทานมสทิสตฺตา สมฺพนฺโธปิ อสทิโสติ ทสฺเสติ. อตฺตโนติ จตุนฺนํ มหาราชานํ. สมาโสเยว อวยวีปธาโน โหติ, วากฺยํ ปน อวยวปธาโนเยวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตูหิ ทิสาหี’’ติ. ปาฬิยํ ‘‘อาคนฺตฺวา’’ติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. ‘‘สิลามเย’’ติ อิมินา สิลามยเมว เสลามยนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อิทนฺติ ‘‘เสลามเย ปตฺเต’’ติ วจนํ. เยติ มุคฺควณฺณสิลามเย ปตฺเต. ตโตติ อินฺทนีลมณิมยปตฺตอุปนามนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ จตุนฺนํ มหาราชานํ. จตฺตาโรปิ อธิฏฺฐหีติ สมฺพนฺโธ. ยถาติ เยนากาเรน, อธิฏฺฐิยมาเนติ โยชนา. เอกสทิโสติ เอกํเสน สทิโส. อธิฏฺฐิเต ปตฺเตติ สมฺพนฺโธ. ปตฺเตติ จ กรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. ปตฺเตน ปฏิคฺคเหสีติ หิ อตฺโถ. ปจฺจคฺเฆติ เอตฺถ เอกาโร สฺมึวจนสฺส การิโยติ อาห ‘‘ปจฺจคฺฆสฺมิ’’นฺติ. ปฏิ อคฺฆนฺติ ปทวิภาคํ กตฺวา ปฏิสทฺโท ปาเฏกฺกตฺโถ, ‘‘อคฺฆ’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ มหคฺฆตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาเฏกฺกํ มหคฺฆสฺมิ’’นฺติ. อิมินา จตฺตาโร เอกโต หุตฺวา น มหคฺฆา โหนฺติ, ปาเฏกฺกํ ปน มหคฺฆา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. อถ วา สอุปสคฺโค ปจฺจคฺฆสทฺโท อภินวปริยาโยติ อาห ‘‘อภินเว’’ติ. อภินโวติ จ อจิรตนวตฺถุสฺส นามํ. อจิรตนวตฺถุ อจิรตนตฺตา อพฺภุณฺหํ วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อพฺภุเณฺห’’ติ. ‘‘ตงฺขเณ นิพฺพตฺตสฺมิ’’นฺติ อิมินา ตเมวตฺถํ วิภาเวติ. เทฺววาจิกาติปทสฺส สมาสวเสน จ ตทฺธิตวเสน จ นิปฺผนฺนภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทฺว วาจา’’ติอาทิ. ปตฺตาติ เอตฺถ เอโก อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. อิติ ตสฺมา เทฺววาจิกาอิติ อตฺโถติ โยชนา. เตติ วาณิชา. อถาติ ตสฺมึ กาเล. เตติ เกเส. เตสนฺติ วาณิชานํ. ปริหรถาติ อตฺตโน อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ ปฏิคฺคเหตฺวา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา วา หรถาติ อตฺโถ. เตติ วาณิชา. อมเตเนวาติ อมเตน อิว, อภิสิตฺตา อิวาติ โยชนา.