๕๗. หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถุกถา

๑๑๙. หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถูสุ หตฺถา ฉินฺนา ยสฺสาติ หตฺถจฺฉินฺโนติอาทิวจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ. มณิพนฺเธติ ปโกฏฺฐนฺเต. โส หิ ยสฺมา เอตฺถ มณิสงฺขาตํ อลงฺการวิกตึ พนฺธติ, ตสฺมา มณิพนฺโธติ วุจฺจติ. กปฺปเรติ กโปณิยํ. สา หิ ปเรสํ ปิฏฺฐีสุ กปติ หึสติ อเนนาติ ‘‘กปฺปโร’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส หตฺถา ฉินฺนา โหนฺติ, อยํ หตฺถจฺฉินฺโน นามาติ โยชนา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เอโก วา ปาโทติ โยชนา. เหฏฺฐา ‘‘เอโก วา เทฺว วา หตฺถา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จตูสุ หตฺถปาเทสุ เทฺว วาติ เอโก หตฺโถ, เอโก ปาโทติ เทฺว วา. กณฺณาติ สทฺทคฺคหา. เต หิ กณฺณติ สวติ เอเตหีติ กณฺณาติ วุจฺจนฺติ. กณฺณาพทฺเธติ กณฺณจฺฉิทฺทสฺส อาพทฺเธ. สงฺฆาเฏตุนฺติ สงฺฆฏนํ กาตุํ, อาพนฺธนํ กาตุนฺติ อตฺโถ. อชปทเกติ อชปทสณฺฐาเน ฐาเน. นาสาติ ฆานานิ. ตานิ หิ นาสติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรติ เอตาหีติ นาสาติ วุจฺจนฺติ. นาสิกาติ นาสาเยว. สณฺฐาเปตุนฺติ สุฏฺฐุ ฐเปตุํ, ปกติยา ฐเปตุนฺติ อตฺโถ. นขเสสนฺติ นโขเยว เสโส ฉินฺนงฺคุลิโตติ นขเสโส, ตํ. อคฺเค ปุเร อุฏฺฐหตีติ องฺคุฏฺโฐ. ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ อิมินา ‘‘นขเสสํ อทสฺเสตฺวา’’ติ วจนํ อติทิสติ. กณฺฑรนามกาติ มหาสิรนามกา. เต หิ กํ สรีรํ ธาเรนฺตีติ กณฺฑราติ วุจฺจนฺติ ธการสฺส ฑการํ กตฺวา. เยสูติ กณฺฑเรสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ.

ยสฺส วคฺคุลิปกฺขกา วิย องฺคุลิโย สมฺพนฺโธ โหนฺติ, อยํ ผณหตฺถโก นามาติ โยชนา. เอตนฺติ ผณหตฺถกํ. ฉฬงฺคุลาทโยปิ ผณหตฺถเกเยว สงฺคเหตพฺพาติ อาห ‘‘ยสฺสปิ ฉ องฺคุลิโย’’ติอาทิ. ยสฺสปิ ฉ องฺคุลิโย โหนฺติ, อยมฺปิ ผณหตฺถโก นาม อุปจาเรน.

ขุชฺโชติ เอตฺถ ขุชฺโช สรีโร ยสฺสตฺถีติ ขุชฺโชติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขุชฺชสรีโร’’ติ. กสฺมา ขุชฺโชติ อาห ‘‘อุรสฺส วา’’ติอาทิ. ยสฺส ปน วงฺกํ, อยมฺปิ ขุชฺโช นามาติ โยชนา. วงฺกนฺติ จ กุฏิลํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. พฺรหฺมุชุคตฺโตติ อุชุํ คตฺตํ อุชุคตฺตํ, พฺรหฺมุโน อุชุคตฺตํ วิย อุชุคตฺตํ อิมสฺส มหาปุริสสฺสาติ พฺรหฺมุชุคตฺโต, มหาปุริโส.

สํเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชงฺฆวามนสฺส หี’’ติอาทิ. เยสนฺติ อุภินฺนํ กายานํ. ภูตานนฺติ อมนุสฺสานํ ปิสาจกเปตานํ. อตฺตภาโว โหติ วิยาติ โยชนา. ปริวฏุโมติ ปริสมนฺตโต วฏฺฏุลสรีโร.

คลคณฺฑีติ เอตฺถ คเล คณฺโฑ ยสฺสตฺถีติ คลคณฺฑีติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ. เอตนฺติ ‘‘คลคณฺฑี’’ติ เอตํ วจนํ. ตตฺถาติ คลคณฺฑิปพฺพาชเน. ยนฺติ วจนํ.

สิปทีติ เอตฺถ สิถิลํ ปทํ อิมสฺสาติ สิปทีติ วุตฺเต ภารปาโทเยว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ภารปาโท วุจฺจตี’’ติ. ภารํ ปาทํ ยสฺสาติ ภารปาโท. เอเต เทฺว ถูลปาทโรคีสุ วตฺตนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สญฺชาตปิฬโกติ สญฺชาตโผโฏ. อุปนาหนฺติ ภุสํ พนฺธนํ. อุทกอาวาเฏติ อุทเกน ปุณฺณายํ กาสุยํ. อุทกวาลิกายาติ อุทกตินฺเตน มรุนา. ยถา สิรา ปญฺญายนฺติ, เอวํ มิลาเปตุนฺติ โยชนา. อีทิสนฺติ สิราปญฺญายนชงฺฆเตลนาฬิกสภาวํ. ตถาติ ยถา ปพฺพชฺชากาเล กโรติ, ตถา กตฺวาติ อตฺโถ.

ปาปโรคีติ เอตฺถ ปาปโรคสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อริส’’อิติอาทิ. ตตฺถ อริโส จ ภคนฺทโร จ ปิตฺตญฺจ เสโมฺห จ กาโส จ โสโส จาติ ทฺวนฺโท, เต อาทโย เยสํ เตติ อริส…เป… โสสาทโย. อาทิสทฺเทน เหฏฺฐา วุตฺเต อาพาเธ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ปิตฺตเสมฺหสทฺเทหิ ตํสมุฏฺฐาโน โรโค คเหตพฺโพ. ‘‘นิจฺจาตุโร’’ติ อิมินา ปาปโรคีติ เอตฺถ มนฺตุตฺเถ ปวตฺตสฺส อีปจฺจยสฺส นิจฺจโยคตฺถํ ทสฺเสติ.

ปริสทูสโนติ เอตฺถ อิติสทฺโท นามปริยาโย, ปริสทูสโน นามาติ หิ อตฺโถ. โย อตฺตโน วิรูปตาย ปริสํ ทูเสติ, อยํ ปริสทูสโน นามาติ โยชนา. ฉสรีรโทสํ อาทึ กตฺวา ปริสทูสนภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘อติทีโฆ วา’’ติอาทิ. อติทีโฆ วาติ เอตฺถ น เกวลํ ปเรสํ ทฺวงฺคุลาทิมตฺตทีโฆ, อถ โข ทิคุณาทิทีโฆวาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อญฺเญส’’นฺติอาทิ. นาภิปเทโสติ อตฺตโน นาภิปเทโส. ยถา หิ อติทีเฆ ปรวจเนน อติทีฆสฺส สรูปํ เวทิตพฺพํ, ตถา อติรสฺสาทีสุปิ อติรสฺสสรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. มโหทโรติ มหาอุทโร. กปฺปสีโส วาติ หตฺถิสีโส วิย ยุคสีโส วา. กปฺปสทฺโท เหตฺถ ยุคตฺถวาจโก. กณฺณิกเกโส วาติ กณฺณิกสทิเสหิ เกเสหิ สมนฺนาคโต. ‘‘ชาติปลิเตหี’’ติ อิมินา ชราวาเตน ปหตํ ปลิตํ นิวตฺเตติ. ปกติตมฺพเกโสติ เอตฺถ ปกติสทฺเทน เกนจิ ปโยเคน ตมฺพเกสํ นิวตฺเตติ. อาวฏฺฏสีโสติ ปุนปฺปุนํ วฏฺฏตีติ อาวฏฺโฏ, เกสาวฏฺโฏ, โส เอตสฺส สีเส อตฺถีติ อาวฏฺฏสีโส. อุทฺธคฺเคหีติ อุทฺธํ โกฏีหิ. ชาลพทฺเธน วิยาติ ชาเลน พทฺเธน อิว.

สมฺพทฺธภมุโก วาติ อญฺญมญฺญสมฺพทฺธภมุโก วา. มกฺกฏภมุโกติ มกฺกฏสฺส ภมุ วิย ภมุ เอตสฺสาติ มกฺกฏภมุโก. วาสิโกเณนาติ ตจฺฉนีโกฏิยา. วิสมจกฺกโลติ เอตฺถ จกฺกากาเรน ลาติ ปวตฺตติ, จกฺกาการํ วา ลาติ คณฺหาตีติ จกฺกโล. เกกโรติ วลิโร. โส หิ กุจฺฉิตํ กโรตีติ เกกโรติ วุจฺจติ. กกฺกฏสฺเสวาติ กกฺกฏสฺส อิว. มูสิกกณฺโณติ อาขุกณฺโณ. ชฏุกกณฺโณติ วคฺคุลิกณฺโณ. อวิทฺธกณฺโณติ อจฺฉิทฺทกณฺโณ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โสติ อวิทฺธกณฺโณ. กณฺเณ ภคนฺทโร เอตสฺสาติ กณฺณภคนฺทโร, โสเยว กณฺณภคนฺทริโก. คณฺโฑ กณฺเณ เอตสฺสาติ คณฺฑกณฺโณ. ปคฺฆริตปุพฺเพนาติ ปคฺฆริตปูเยน. ฏงฺกิโต กณฺโณ ยสฺสาติ ฏงฺกิตกณฺโณ. โคภตฺตนาฬิกายาติ คุนฺนํ ภตฺตปานตฺถํ กตาย นาฬิกาย. พิฬารกฺขิ วิย อติปิงฺคลํ อกฺขิ เอตสฺสาติ อติปิงฺคลกฺขิ. มธุวณฺโณ วิย ปิงฺคลํ อกฺขิ เอตสฺสาติ มธุปิงฺคลกฺขิ. นิปฺปขุมกฺขีติ เอตฺถ ปขุมํ วุจฺจติ อกฺขมฺหิ ชาตํ โลมํ. ตญฺหิ อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตตฺตา ปขุมนฺติ วุจฺจติ. นตฺถิ ปขุมํ อกฺขิมฺหิ เอตสฺสาติ นิปฺปขุมกฺขิ. อสฺสุปคฺฆรณํ อกฺขิมฺหา เอตสฺสาติ อสฺสุปคฺฆรณกฺขิ. ปุปฺผํ สญฺชาตํ ยสฺส อกฺขิโนติ ปุปฺผิตํ. ปุปฺผิตํ อกฺขิ ยสฺสาติ ปุปฺผิตกฺขิ. อกฺขิปาเกนาติ อกฺขิโน ทลปริยนฺเตสุ ปจฺจนเกน โรเคน.

จิปิฏนาสิโกติ อนุนฺนตนาสิโก. สุกตุณฺฑสทิสายาติ สุวานํ มุเขน สทิสาย.

ปฏงฺคมณฺฑูกสฺเสวาติ ปฏงฺคนามกสฺส มณฺฑูกสฺส มุขนิมิตฺตํ อิว มุขนิมิตฺตํเยวาติ โยชนา. อุกฺขลิมุขวฏฺฏิสทิเสหีติ อุกฺขลิยา มุขวฏฺฏินา สทิเสหิ. เภริจมฺมสทิเสหีติ เภริยา มุเข นหิตจมฺเมน สทิเสหิ. เอฬมุโขติ เอฬาย นิจฺจปคฺฆริตํ มุขเมตสฺเสติ เอฬมุโข. อุปฺปกฺกมุโขติ อุปฺปกฺกํ กุถิกํ มุขเมตสฺสาติ อุปฺปกฺกมุโข. สงฺขตุณฺฑโกติ สงฺขสฺส ตุณฺเฑน สทิโส โอฏฺโฐ เอตสฺสาติ สงฺขตุณฺฑโก.

อฏฺฐกทนฺตสทิเสหีติ อฏฺฐกนามกสฺส นงฺคลสฺส ทนฺเตหิ สทิเสหิ. ทนฺเต ปิทหิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ทนฺตนฺตเรติ ทนฺตวิวเร, ทนฺตมชฺเฌ วา. กลนฺทกทนฺโต วิยาติ กาฬกานํ ทนฺโต วิย.

มหาหนุโกติ มหนฺโต หนุ เอตสฺสาติ มหาหนุโก. จิปิฏหนุโกติ อนุนฺนตหนุโก. นิมฺมสฺสุทาฐิโกติ นตฺถิ มสฺสุ จ ทาฐิ จ เอตสฺสาติ นิมฺมสฺสุทาฐิโก. ภฏฺฐอํสกูโฏติ ภฏฺโฐ ปติโต อํสกูโฏ อิมสฺสาติ ภฏฺฐอํสกูโฏ. โคธาคตฺโตติ โคธาย คตฺตํ วิย คตฺตํ อิมสฺสาติ โคธาคตฺโต. สพฺพํเปตนฺติ สพฺพมฺปิ เอตํ ‘‘กจฺฉุคตฺโต’’ติอาทิวจนํ. เอตฺถาติ ‘‘กจฺฉุคตฺโต’’ติอาทิวจเน. วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา.

ภฏฺฐกฏิโกติ ภฏฺฐา ปนฺนา กฏิ เอตสฺสาติ ภฏฺฐกฏิโก. อจฺจุคฺคเตหิ อานิสทมํเสหีติ สมฺพนฺโธ. วาตณฺฑิโกติ วาเตน ปูริโต อณฺฑโกโส เอตสฺสาติ วาตณฺฑิโก. สงฺฆฏฺฏนชาณุโกติ อนฺโต นตตฺตา อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏนํ ชาณุ เอตสฺสาติ สงฺฆฏฺฏนชาณุโก. วิกโฏติ ติริยคมนปาโท. อุปฑฺฒปิณฺฑิกสฺส อตฺถํ สห เภเทน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส ทุวิโธ’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุวิโธ โส อุปฑฺฒปิณฺฑิโก สมนฺนาคโตติ โยชนา. อถ วา โส อุปฑฺฒปิณฺฑิโก เหฏฺฐา โอรูฬฺหาหิ มหนฺตีหิ ชงฺฆปิณฺฑิกาหิ สมนฺนาคโต วา อุปริ อารูฬฺหาหิ มหนฺตีหิ ชงฺฆปิณฺฑิกาหิ สมนฺนาคโต วาติ ทุวิโธติ โยชนา. ปิฏฺฐิกปาโทติ ปิฏฺฐิยํ อุฏฺฐิโต ปาโท เอตสฺสาติ ปิฏฺฐิกปาโท. คณฺฑิกงฺคุลิ วาติ คณฺเฑน อุฏฺฐิโต องฺคุลิ เอตสฺสาติ คณฺฑิกงฺคุลิ. สพฺโพเปสาติ เอส สพฺโพปิ ชโน. ปริสํ ทูเสตีติ ปริสทูสโน.

ปุพฺพาทีหีติอาทิสทฺเทน จกฺขุปสาทสฺส อนฺตรายกรานิ อญฺญานิปิ วตฺถูนิ คเหตพฺพานิ. ทฺวีหิ วา อกฺขีหิ, เอเกน วา อกฺขินาติ โยชนา. อุภยมฺปีติ ทฺวินฺนํ อฏฺฐกถาจริยานํ อุภยมฺปิ วจนํ. ปาฬิยํ ‘‘อนฺธํ ปพฺพาเชนฺตี’’ติ อวตฺวา ‘‘กาณํ ปพฺพาเชนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปริยาเยนา’’ติ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายญฺหิ ‘‘ชจฺจนฺโธ’’ติ อิมินา เทฺวอกฺขิกาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. กุณีติ กุณนํ สํโกจนํ กุณํ, ตเมตสฺสตฺถีติ กุณี. ขญฺโชติ ขญฺชติ คติเวกลฺลภาเวน ปวตฺตตีติ ขญฺโช. กุณฺฑปาทโกติ เอตฺถ กุณฺโฑติ ขญฺชสฺเสว นามํ. ขญฺโช หิ กุฑติ คมนํ ปฏิหนตีติ กุณฺโฑติ วุจฺจติ. กสฺมา กุณฺฑปาทโก? กสฺมา ปิฏฺฐิปาทมชฺเฌน จงฺกมนฺโตติ อาห ‘‘มชฺเฌ สํกุฏิตปาทตฺตา’’ติ. อิมินา หิ กุณฺฑปาทสฺส จ ปิฏฺฐิปาทมชฺเฌน จงฺกมนสฺส จ เหตุํ ทสฺเสติ. เอเสว นโย อนนฺตรวาเกฺยปิ. สพฺโพเปสาติ เอส สพฺโพปิ ชโน.

ปกฺขหโตติ เอตฺถ เอโก ปกฺโข หโต วินาโส เอตสฺสาติ ปกฺขหโตติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอโก หตฺโถ วา’’ติอาทิ. ‘‘ปกฺขปาโต’’ติปิ ปาโฐ, โส อปาโฐเยว. ปกฺขสทฺโท หิ โกฏฺฐาสวาจโก, น ปงฺคุลปริยาโย, ปีฐสพฺพี วุจฺจตีติ ปีเฐน สพฺพติ คจฺฉติ สีเลนาติ ปีฐสพฺพี วุจฺจติ. ‘‘ชิณฺณภาเวน ทุพฺพโล’’ติ อิมินา ชีรณํ ชรา, ตาย ทุพฺพโล ชราทุพฺพโลติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. พลวา โหตีติ อาคนฺตุกโรคานมภาเวน พลวา โหติ, ‘‘วจีเภโท นปฺปวตฺตตี’’ติ อิมินา มุขมตฺตเมว คจฺฉติ ปวตฺตติ, น วจีเภโท เอตฺถ ชเนติ มูโคติ ทสฺเสติ. ยสฺส วจีเภโท น ปวตฺตติ, อยํ มูโค นามาติ โยชนา. มมฺมนนฺติ ขลิตวจนํ. โย เอกเมว อกฺขรํ จตุปญฺจกฺขตฺตุํ วทติ, ตสฺเสตมธิวจนํ.

พธีโรติ สุติหีโน. โส หิ หนนํ โสตปสาทสฺส นาสนํ วโธ, ตํ อีรติ คจฺฉตีติ พธีโรติ วุจฺจติ. โย สพฺเพน สพฺพํ น สุณาติ, อยํ พธีโร นามาติ โยชนา. อิมินา นฏฺฐปสาทตํ ทสฺเสติ. อุภยโทสวเสนาติ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ อนฺธมูคพธิรปพฺพาชเน ติโทสวเสนปิ วุตฺตตฺตา. เตติ หตฺถจฺฉินฺนาทโย ทฺวตฺตึสชเน. โอสารณํ อปตฺโต ปุคฺคโล อตฺถิ, ตํ ปุคฺคลํ สงฺโฆ โอสาเรติ เจติ โยชนา. โอสาเรตีติ สงฺเฆ ปเวเสติ.