๕๔. อุภโตพฺยญฺชนกวตฺถุกถา

๑๑๖. อุภโตพฺยญฺชนโกติ เอตฺถ พาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิตฺถินิมิตฺตุปฺปาทนกมฺมโต จา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อิตฺถิ…เป… กมฺมโต จา’’ติ อิมินา อุภยสรูปํ ทสฺเสติ. อุภโต กมฺมโต ปวตฺตนฺติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. พฺยญฺชนนฺติ นิมิตฺตํ. อสฺสาติ ชนสฺส. กโรติปิ กาเรติปีติ เอตฺถ กรธาตุยา สุทฺธกมฺมการิตกมฺมานิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุริสนิมิตฺเตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘วีติกฺกม’’นฺติ อิมินา สุทฺธกมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘ปร’’นฺติ อิมินา การิตกมฺมํ ทสฺเสติ. สมาทเปตฺวาติ อุยฺโยเชตฺวา. ตสฺส ทุวิธภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุวิโธ’’ติอาทิ. ตตฺถ อิตฺถิภาเวน ลกฺขิโต อุภโตพฺยญฺชนโก อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนโก. เอส นโย อิตรตฺถาปิ.

ตตฺถาติ ทุวิเธสุ อุภโตพฺยญฺชนเกสุ. อิตฺถินิมิตฺตนฺติ อิตฺถิยา องฺคชาตํ. เอเสว นโย ‘‘ปุริสนิมิตฺต’’นฺติ เอตฺถาปิ. ปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ สภาวโต ปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนํ. ปุน ปฏิจฺฉนฺนํ ปากฏนฺติ ราควเสน ปฏิจฺฉนฺนํ ปากฏํ. ปรํ คณฺหาเปตีติ ปรเมว คณฺหาเปตีติ อตฺโถ. อิทนฺติ การณํ. เอเตสนฺติ ทฺวินฺนํ อุภโตพฺยญฺชนกานํ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ, กึ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ อุภโตพฺยญฺชนเก. วิจารณกฺกโมติ วีมํสนานุกฺกโม. ‘‘ตตฺถ วิจารกฺกโม’’ติปิ ปาโฐ. วิจารณกฺกโม ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถาย เวทิตพฺโพ, อิธ ปน กึ เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อิทมิธ เวทิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อิทนฺติ นปพฺพชฺชูปสมฺปทการณํ. อิธาติ อิมิสฺสํ วินยฏฺฐกถายํ.