๕๐. มาตุฆาตกาทิวตฺถุกถา

๑๑๒. นิกฺขนฺตินฺติ เอตฺถ ‘‘อิมสฺส ปาปกมฺมสฺสา’’ติ ฉฏฺฐีโยคตฺตา ภาวตฺเถ ติปจฺจโยติ อาห ‘‘นิกฺขมน’’นฺติ. อปวาหนนฺติ อปายปฏิสนฺธิวหนโต อปคมนํ. เยนาติ มนุสฺสภูเตน เยน ชีวิตา โวโรปิตาติ สมฺพนฺโธ. มนุสฺสิตฺถิภูตาติ มนุสฺสิตฺถี หุตฺวา ภูตา, มนุสฺสิตฺถีภาวํ วา ภูตา ปตฺตา. อิมินา ติรจฺฉานคติตฺถิอาทโย นิวตฺเตติ. ‘‘ชนิกา’’ติ อิมินา โปสาวนิกมาตาทโย นิวตฺเตติ. สยมฺปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท น เกวลํ มาตาเยว, อถ โข ปุตฺเตนาปีติ ทสฺเสติ. สตาติ สนฺเตน. มนุสฺสชาติเกเนว สตา มนุสฺสชาติโก เอว หุตฺวา โวโรปิตาติ โยชนา. อนนฺตเร ภเว ผลํ นิพฺพตฺเตตีติ อานนฺตริยํ, มาตุฆาตกกมฺมํ, เตน ชาติสามญฺญมฺปิ อชนิกํ ฆาเตนฺโต จ ชนิกมฺปิ ชาติเภทํ ฆาเตนฺโต จ น อนนฺตริโก โหติ, ตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ น วาริตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เยน ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ โปเสติ วทฺเธตีติ โปสาปนิยา, สา เอว โปสาวนิกา ปการสฺส วการํ, ยการสฺส จ กการํ กตฺวา, โปสาวนิกา จ สา มาตา เจติ โปสาวนิกมาตา. อสฺสาติ ปุตฺตสฺส. อิทํ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ. ตตฺถ ปุพฺพปเท ภาวสมฺพนฺโธ, ปจฺฉิมปเท สามิสมฺพนฺโธ. สพฺพถา เอเสว นโย โหตีติ อาห ‘‘สเจปี’’ติอาทิ. เวสิยาติ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. ยาย กายจิ อิตฺถิยา ปุตฺตสฺสาปิ คเหตพฺพตฺตา. ‘‘อยํ เม ปิตา’’ติ อชานนเมว หิ ปมาณํ. อเนนาติ อิมินา ปุตฺเตน. ‘‘ปิตุฆาตโกเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติ อิมินา มาตุฆาตเกปิ ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ อชานิตฺวา ฆาเตนฺโตปิ มาตุฆาตโกเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

๑๑๔. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มนุสฺสชาติยํ หี’’ติอาทิ. อปพฺพชิตนฺติ คิหิภูตํ. ปพฺพชฺชา จสฺสาติ เอตฺถ จสทฺเทน อุปสมฺปทาปิ วาริตาติ ทสฺเสติ. อสฺสาติ อรหนฺตฆาตกสฺส. อวเสสนฺติ อรหนฺตโต อวเสสํ. อสฺสาติ อริยฆาตกสฺส. อานนฺตริโย น โหติ ติรจฺฉานคตตฺตา ปนสฺส ปพฺพชฺชา วาริตาติ อตฺโถ เนตพฺโพ. เอตฺถาติ มาตุฆาตกาทิกมฺเมสุ. วธายาติ ตทตฺเถ จตุตฺถีติ อาห ‘‘วธตฺถายา’’ติ. ‘‘มาเรตุ’’นฺติ อิมินา ‘‘วธตฺถายา’’ติ เอตฺถ หนธาตุ หึสนตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘นียนฺตี’’ติ อิมินา โอนียนฺตีติ เอตฺถ โอตฺยูปสคฺโค ธาตฺวตฺถานุวตฺตโกติ ทสฺเสติ. ยํ ปน วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส วจนสฺส อตฺโถติ โยชนา. ‘‘สจา จ อิติ อยํ นิปาโต วุตฺโต’’ติ อิมินา ภยปีฬิตตฺตา จ นิรุตฺตีสุ อกุสลตฺตา จ ทวาภณเนน รวาภณเนน อยํ นิปาโต โจเรหิ วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘สเจ จ อิจฺเจว วา ปาโฐ’’ติ อิมินา เตหิ ตถา วุตฺเตปิ สงฺคีติกาเล วา โปตฺถการูฬฺหกาเล วา ยถาภูตํ สงฺคีตตฺตา, โปตฺถการูฬฺหตฺตา จ ยถาภูโต ปาโฐ อตฺถีติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ เตสุ ปเทสุ. นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตสฺสาติ ‘‘สจชฺช มย’’นฺติ ปาฐสฺส. ‘‘สเจ อชฺช มย’’นฺติ อิมินา เอการโลปสนฺธึ ทสฺเสติ. ‘‘สเจชฺช มย’’นฺติ อการโลปสนฺธินาปิ ปาโฐ อตฺถิ.

๑๑๕. ปกตตฺตนฺติ ปกติยา สีลสงฺขาโต อตฺตา สภาโว เอติสฺสาติ ปกตตฺตา, ตํ. กายสํสคฺเคน ภิกฺขุนีนํ ปาราชิกตฺตา วุตฺตํ ‘‘สีลวินาสํ ปาเปตี’’ติ. อนิจฺฉมานํเยว ภิกฺขุนินฺติ สมฺพนฺโธ.

อิจฺฉมานนฺติ โอทาตวตฺถวสนํ อิจฺฉมานํ. ยสฺมา อภิกฺขุนี โหติ, ตสฺมา ภิกฺขุนีทูสโก น โหตีติ โยชนา. สีลวิปนฺนํ ภิกฺขุนินฺติ สมฺพนฺโธ.

โย เทวทตฺโต สงฺฆํ ภินฺทติ วิย, ภินฺทตีติ โยชนา. อุทฺธมฺมนฺติ ธมฺมโต วิรหิตํ. อุพฺพินยนฺติ วินยโต วิรหิตํ. จตุนฺนํ กมฺมานนฺติ อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ.

โย เทวทตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทติ วิย, อุปฺปาเทตีติ โยชนา. ทุฏฺฐจิตฺเตนาติ เอตฺถ น ยํกิญฺจิ ทุฏฺฐจิตฺตํ ทุฏฺฐจิตฺตํ นาม, อถ โข วธกจิตฺตนฺติ อาห ‘‘วธกจิตฺเตนา’’ติ. สรีเรติ สรีรพฺภนฺตเร. ตถาคตสฺส หิ อเภชฺชกายตฺตา ปรูปกฺกเมน จมฺมจฺเฉทํ กตฺวา โลหิตสฺส อุปฺปาทนํ นาม นตฺถิ. โย ปน ชีวโก ผาสุํ กโรติ วิย, ผาสุํ กโรตีติ โยชนา. โลหิตญฺจาติ ปูติโลหิตญฺจ.