๔๙. ติรจฺฉานคตวตฺถุ

๑๑๑. เทวสมฺปตฺติสทิสํ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺโตปิ โส นาโค กสฺมา นาคโยนิยา อฏฺฏียตีติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ.

ตตฺถ กิญฺจาปิ อนุโภตีติ สมฺพนฺโธ. กิญฺจาปิสทฺโท เหตฺถ สมฺภาวนาโชตโก, ปนสทฺโท ครหตฺถโชตโก. กุสลวิปาเกนาติ อเหตุกกุสลวิปาเกน. ตสฺสาติ นาคสฺส. สชาติยาติ สมานชาติยา นาคิยา. อุทกสญฺจาริมณฺฑูกภกฺขนฺติ อุทเก สญฺจรณสีลํ มณฺฑูกสงฺขาตํ ภกฺขํ ปาตุภวตีติ โยชนา. โสติ นาโค. อฏฺฏียตีติ อรมณํ ปีฬิยติ. หรายตีติ เอตฺถ หเรธาตุ ลชฺชนตฺโถติ อาห ‘‘ลชฺชตี’’ติ. เอการนฺโต ธาตุ ภูวาทิคณิโก (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๖ รการนฺตธาตุ). ชิคุจฺฉตีติ เอตฺถ คุปธาตุยา กมฺมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตภาว’’นฺติ. ‘‘ตสฺส ภิกฺขุโน’’ติปทสฺส ‘‘นิกฺขนฺเต’’ติปเทน โยชิตพฺพตฺตา ภุมฺมตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมิ’’นฺติ. อถ วา ตสฺส ภิกฺขุโนติ สามิโยคตฺตา ‘‘นิกฺขนฺเต’’ติ เอตฺถ ภาวตฺเถ มานปจฺจโยติ อาห ‘‘นิกฺขมเน’’ติ. อิมินา นิกฺขนฺเตติ เอตฺถ น อนฺตปจฺจโย, มานปจฺจยสฺเสว อนฺตภาวํ กตฺวา วุตฺโตติ ทสฺเสติ. วิสฺสฏฺโฐติ สติวิสฺสชฺชิโต. ตสฺมินฺติ ภิกฺขุมฺหิ. กปิมิทฺธวเสเนวาติ กปิโน มิทฺธวเสน เอว. อถ วา กปิมิทฺธวเสน นิทฺทายนฺโต อิว นิทฺทายนฺโตติ โยชนา. ปฏินิปชฺชีติ ปุน นิปชฺชิ. วิสฺสรมกาสีติ เอตฺถ วิสทฺโท วิรูปตฺถโชตโก, สรสทฺโท สทฺทวาจโกติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิรูปํ มหาสทฺทมกาสี’’ติ.

‘‘อการสฺส โลปํ กตฺวา’’ติ อิมินา ตุเมฺห โขตฺถาติ เอตฺถ ‘‘ตุเมฺห โข อตฺถา’’ติ ปทวิภาคํ กตฺวา โอการโต ปรสฺส อการสฺส โลปํ ทสฺเสติ. ‘‘อการสฺสาโลป’’นฺติปิ ปาโฐ. เอวญฺหิ สติ อการสฺส อโลปํ กตฺวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิมินา ‘‘ตุเมฺห โข อตฺถา’’ติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา อกาเร ปเร โอการสฺส วการํ กตฺวา ตุเมฺห ขฺวตฺถา’’ติ ปาโฐ ทสฺสิโต. กสฺมา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อวิรูฬฺหิธมฺมาติ อาห ‘‘ฌาน…เป… อภพฺพตฺตา’’ติ. ‘‘ภวถา’’ติ อิมินา อตฺถาติ เอตฺถ อสธาตุ สตฺตตฺถวาจโก ถวิภตฺตีติ ทสฺเสติ. สชาติยาติ เอตฺถ สมานา ชาติ เอติสฺสาติ สชาตีติ วุตฺเต นาคี เอวาติ อาห ‘‘นาคิยา เอวา’’ติ. มนุสฺสิตฺถิอาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ติรจฺฉานคติตฺถีเปติตฺถีเทวิตฺถิโย สงฺคณฺหาติ. ‘‘เทฺวเม ภิกฺขเว ปจฺจยา’’ติ เทสนา สาวเสสเทสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติ. เอตฺถาติ ติรจฺฉานคตวตฺถุมฺหิ. อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ ปุนปฺปุนนฺติ อตฺโถ.

ติรจฺฉานคโตติ เอตฺถ กึ อปายปริยาปนฺโน ทุคฺคติอเหตุกปฏิสนฺธิโกวาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นาโค วา โหตู’’ติอาทิ.