๔๗. ปณฺฑกวตฺถุกถา

๑๐๙. ทหรตรุณสทฺทานํ เววจนตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทหเร…เป… ตรุเณ’’ติ. โมฬิคลฺลสทฺโท ถูลสรีรวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ อาห ‘‘โมฬิคลฺเลติ ถูลสรีเร’’ติ. หตฺถิภณฺเฑติ เอตฺถ หตฺถิสงฺขาตํ ภณฺฑํ เอเตสนฺติ หตฺถิภณฺฑาติ วุตฺเต หตฺถิโคปกาติ อาห ‘‘หตฺถิโคปเก’’ติ. อภิธาเน (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๓๖๗ คาถายํ) ปน ‘‘หตฺถิเมณฺโฑ’’ติ ปาโฐ อตฺถิ.

ปณฺฑโกติ ปฑติ วิกลภาวํ คจฺฉตีติ ปณฺฑโก. สํเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสาติ ปณฺฑกสฺส. อสุจินาติ สมฺภเวน. อาสิตฺตสฺสาติ อาสิญฺจิตพฺพสฺส. อิมินา อสุจินา มุเข อาสิญฺจิตพฺโพติ อาสิตฺโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อยนฺติ ปณฺฑโก. อชฺฌาจารนฺติ เมถุนชฺฌาจารํ. ‘‘อุสูยาย อุปฺปนฺนายา’’ติอิมินา อุสูยตีติ อุสูโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อุปกฺกเมนาติ วายาเมน. พีชานีติ อณฺฑานิ. อิมินา อุปกฺกเมน เอตสฺมา พีชานิ อปนีตานีติ โอปกฺกมิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปกฺเข ปวตฺโต ปณฺฑโก ปกฺขปณฺฑโก, ปกฺเข ปริฬาหวูปสโม ปณฺฑโก ปกฺขปณฺฑโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกจฺโจ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุพฺพวจนตฺเถ ปกฺเขติ กาลปกฺเขติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺฉิมวจนตฺเถ ปกฺเขติ ชุณฺหปกฺเขติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อกุสลวิปากานุภาเวนา’’ติ ปทํ ‘‘ปณฺฑโก โหตี’’ติปเทเยว สมฺพนฺธิตพฺพํ. อสฺสาติ ปณฺฑกสฺส. นปุํสกปณฺฑโกติ ปุริโส วิย สาติสยํ ปจฺจามิตฺเต น ปุํสเกติ อภิมทฺทนํ กาตุํ น สกฺโกตีติ นปุํสโก. น ปุมา น อิตฺถีติ นปุํสโกติ กตฺวา นปุมนอิตฺถิสทฺทสฺส นิรุตฺตินเยน นปุํสกกรณมฺปิ วทนฺติ. นปุํสโกเยว ปณฺฑโก นปุํสกปณฺฑโก. เตสูติ ปญฺจสุ ปณฺฑเกสุ. เตสุปีติ โอปกฺกมิกาทีสุ ตีสุปิ. ‘‘ยสฺมึ ปกฺเข’’ติ อิมินา ปกฺเข ปกฺเข ปณฺฑกภาวํ นิวตฺเตติ. อสฺสาติ ปณฺฑกสฺส. เอตฺถาติ ปญฺจสุ ปณฺฑเกสุ. โสปีติ ปณฺฑโกปิ. อิโตติ ปณฺฑกวารโต. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ลิงฺคนาสนเมว อติทิสติ.