๔๓. อนาปุจฺฉาวรณวตฺถุอาทิกถา

๑๐๘. อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉิตฺวา. สพฺพถา กึ น กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘ตุมฺหาก’’นฺติอาทิ. ทณฺฑกมฺมมสฺสาติ ทณฺฑกมฺมํ อสฺส. อสฺสาติ สามเณรสฺส. สทฺธึ อุปชฺฌาเยน วิหรนฺตีติ สทฺธิวิหาริกา. นิสฺสยาจริยาทีนํ อนฺเต สมีเป วสนฺตีติ อนฺเตวาสิกา, อุปสมฺปนฺนาเยว.

อปลาเฬนฺตีติ เอตฺถ ลฬ อุปเสวายนฺติ ธาตุปาเฐสุ วุตฺตตฺตา (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ ฬการนฺตธาตุ) เถเร ลฬโต อุปเสวโต อปคเมนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิธ ปน อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตุมฺหาก’’นฺติอาทิ. อปลาเฬตพฺพาติ อญฺญํ ลฬโต อุปเสวโต อปคเมตพฺพา. ปริสภูเต สามเณรูปสมฺปนฺเนติ โยชนา. อาทีนวนฺติ ทุสฺสีลํ นิสฺสาย วสนสฺส โทสํ. นฺหายิตุํ อาคเตน ตยา คูถมกฺขนํ กตํ วิย ทุสฺสีลํ นิสฺสาย วิหรนฺเตน ทุสฺสีลํ กตนฺติ โยชนา. ‘‘ทุสฺสีล’’นฺติ ปทํ ปุริมปจฺฉิมปทาเปกฺขํ, ตสฺมา ทฺวินฺนํ ปทานํ มชฺเฌ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริมปทาเปกฺขกาเล วุตฺตกมฺมํ, ปจฺฉิมปทาเปกฺขกาเล อวุตฺตกมฺมํ. โสติ สามเณรูปสมฺปนฺโน. อุปชฺฌายํ วาติ สามเณรํ สนฺธาย วุตฺตํ. นิสฺสยํ วาติ อุปสมฺปนฺนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

ตีสุ นาสนาสูติ สํวาสลิงฺคทณฺฑกมฺมนาสนสงฺขาตาสุ ตีสุ นาสนาสุ. โยติ สามเณโร. นานาอาปตฺติโยติ ปาราชิกถุลฺลจฺจย ปาจิตฺติยาปตฺติโย. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปีติ เอตฺถ ปาณขาทเกหิ สตฺเตหิ กุถิยติ หึสิยตีติ กุนฺโถ, กุํ ปถวึ วา ธาเรตีติ กุนฺโธ.

กิมิเยว ปิลฺลิกํ โปตกํ กิปิลฺลิกํ มิการสฺส โลปํ กตฺวา. ปิลฺลิกสทฺโท หิ โปตกปริยาโย. กิมีนํ, กิมีสุ วา ปิลฺลิกํ กิปิลฺลิกํ. นาเสตพฺพตํเยวาติ ลิงฺเคน นาเสตพฺพภาวเมว. ตาวเทวาติ ตสฺมึ มารณภินฺทนกฺขเณเยว. อสฺสาติ สามเณรสฺส. เสนาสนคฺคาโห จ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ วสฺสจฺเฉโท โหตีติ อธิปฺปาโย. อากิณฺณโทโสวาติ ลิงฺคนาสนโทเสน จ ทณฺฑกมฺมนาสนโทเสน จ อากุลโทโสว. วิรชฺฌิตฺวาติ วิราเธตฺวา. ยถานิวตฺถปารุตสฺเสว สามเณรสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ สรณคมนอุปสมฺปทกมฺมวาจานํ สทิสตฺตา. ภิกฺขุนา สมาทินฺนํ วิย อิมินาปิ สมาทินฺนาเนว โหนฺตีติ โยชนา. เอวนฺติ เอวมิชฺฌเน, สมาทินฺเน วา. ทฬฺหีกรณตฺถนฺติ สิกฺขาปทานํ ทฬฺหีกรณตฺถํ. ปติฏฺฐาปนตฺถนฺติ สามเณรสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถํ. ลจฺฉตีติ ลภิสฺสติ. สงฺเฆน ทาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. อปโลเกตฺวาติ สงฺฆํ อาปุจฺฉิตฺวา. อิมินา ฉินฺนวสฺสกํ ทสฺเสติ.

อทินฺนาทาเน ติณสลากมตฺเตนาปิ วตฺถุนา อสมโณ โหตีติ โยชนา. วิปฺปฏิปตฺติยาติ วิกาเรน ปฏิปชฺชนโต. ภณิเตติ ภณเน. ชานิตฺวาติ ชานิตฺวา เอว. เอวกาโร เหตฺถ อชฺฌาหริตพฺโพ, เตน วุตฺตํ ‘‘น อชานิตฺวา’’ติ. ยานิ ปญฺจ สิกฺขาปทานีติ โยชนา. อสฺสาติ สามเณรสฺส. ฐปนตฺถายาติ สิกฺขาปทานํ ฐปนตฺถาย. อยนฺติ ปาราชิโก. วิเสโสติ ภิกฺขูนํ ปาจิตฺติยโต วิเสโส.

ปฏิปกฺขวเสนาติ ‘‘อนรหํ อสมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินา จ ‘‘ทฺวากฺขาโต’’ติอาทินา จ ‘‘ทุปฺปฏิปฺปนฺโน’’ติอาทินา จ ปฏิวิรุทฺธวเสน ครหนฺโต สามเณโร นิวาเรตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. กณฺฑกนาสนายาติ กณฺฑกนามกสฺส สามเณรสฺส ทณฺฑกมฺมนาสนาย. ตํ ลทฺธินฺติ อวณฺณภาสนทิฏฺฐึ. อจฺจยนฺติ อติกฺกมํ, โทสํ วา. เทสาเปตพฺโพติ ‘‘อจฺจโย มํ ภนฺเต อจฺจคมา’’ติอาทินา เทสาเปตพฺพา. ตํ ยุตฺตนฺติ ‘‘ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพ’’ติ ตํ วจนํ ปติรูปํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิธาติ ขนฺธเก, ‘‘สามเณรํ นาเสตุ’’นฺติวจเน วา.

‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตวจนํ ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘สสฺสตุจฺเฉทานญฺหี’’ติอาทิ. อญฺญตรทิฏฺฐิโก สามเณโรติ โยชนา. เอตฺถาติ ทสสุ นาสนงฺเคสุ. ‘‘กาม’’นฺติปเทน ปุนรุตฺตินิรตฺถกโทสาโรปเนน ครหํ ทสฺเสติ. ‘‘ปนา’’ติปเทน เตสํ โทสานํ ปหาเนน สมฺภาวนํ ทสฺเสติ. อพฺรหฺมจารึ สามเณรนฺติ สมฺพนฺโธ. อุปสมฺปาเทตุํ วฏฺฏตีติ อุปสมฺปาทนํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุนิทูสโก สามเณโรติ สมฺพนฺโธ. ปพฺพชฺชมฺปีติ เอตฺถ ปิสทฺทสฺส ครหตฺถภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปเคว อุปสมฺปท’’นฺติ. เอตมตฺถนฺติ เอตาทิสมตฺถํ.