๔๑. ราหุลวตฺถุกถา

๑๐๕. กปิลวตฺถูติ เอตฺถ กปิโลติ กฬารวณฺโณ อิสิ วุจฺจติ, โส วสติ เอตฺถาติ กปิลวตฺถุ, อสฺสโม. ตสฺมึ ฐาเน มาปิตตฺตา นครมฺปิ กปิลวตฺถูติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๖๗; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๖๒) วุจฺจติ. อยนฺติ วกฺขมานกถา. สุทฺโธทนมหาราชาติ เอตฺถ สุทฺโธทโนติ ตสฺส รญฺโญ นามํ. อถ วา สุทฺธํ โอทนํ อิมสฺสาติ สุทฺโธทโน, โสเยว มหาราชา สุทฺโธทนมหาราชา. วิหรติ กิราติ สมฺพนฺโธ. โสติ สุทฺโธทนมหาราชา. ราชคหนฺติ ราชคหนครํ. สาธูติ อายาจนตฺเถ นิปาโต. อายาจามีติ หิ อตฺโถ. เมติ มม, ปุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ, อนาทเร วา สามิวจนํ. โสติ อมจฺโจ. สาธูติ สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ นิปาโต. เอวนฺติ หิ อตฺโถ. อถาติ ตสฺมึ นิสีทนกาเล. อสฺสาติ ปุริสสหสฺสปริวารสฺส อมจฺจสฺส. ตโตติ ยาจนการณา. นนฺติ ปุริสสหสฺสปริวารํ อมจฺจํ. ตตฺเถวาติ ราชคเหเยว. เตปีติ อฏฺฐ ทูตาปิ. เตติ นว ทูตา.

อถาติ ตโต ปจฺฉา. เอกทิวสชาตกนฺติ เอกสฺมึ ทิวเส ชาตกํ. โสติ กาฬุทายีอมจฺโจ. ปพฺพชิตฺวาปีติ ปิสทฺเทน ‘‘อปพฺพชิตฺวาปี’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ตเถวาติ ยถา นว ทูตา สปริวารา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, ตเถวาติ อตฺโถ. โสติ กาฬุทายี. สมฺภเตสูติ สมฺภริเตสุ คเหตฺวา นิฏฺฐาปิเตสูติ อตฺโถ. วิสฺสฏฺฐกมฺเมสูติ วิสฺสฏฺฐา กมฺมนฺตา เอเตสนฺติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺตา, เตสุ. สุปุปฺผิเตสูติ สุนฺทรปุปฺผสญฺชาเตสุ. ปฏิปชฺชนกฺขเมติ ปฏิปชฺชนตฺถาย ขเม โยเคฺย. คมนวณฺณํ สํวณฺเณสีติ สมฺพนฺโธ. สฏฺฐิมตฺตาหีติ (พุ. วํ. อฏฺฐ. นิทานกถา ๒) สฏฺฐิปมาณาหิ. เอตนฺติ เอตํ สํวณฺณสฺส การณํ กินฺติ ปุจฺฉิ. จาริกํ ปกฺกมิตุํ กาโลติ โยชนา. เตน หีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. ภควา ปกฺกามีติ สมฺพนฺโธ. ปริวุโตติ ปริสมนฺตโต วุโต อาวุโต นิวุโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อตุริตจาริกนฺติ อชวนจาริกํ.

เอวนฺติ อิมินา นเยน. ภควติ ปกฺกนฺเต จ สตีติ โยชนา. นิกฺขนฺตทิวสโตติ ผคฺคุณปุณฺณมิยา ปาฏิปททิวสโต. อุตฺตมโภชนรสสฺสาติ อุตฺตมโภชนรเสน. ทสฺสถาติ ทเทยฺยาถ. เตเนวาติ สทฺธาย อุปฺปาทนการเณเนว. นนฺติ กาฬุทายึ. ภควา ฐเปสีติ สมฺพนฺโธ. เอตทคฺคนฺติ เอโส อคฺโค. ยทิทนฺติ โย อยํ. เอตทคฺเคติ เอตทคฺคฏฺฐาเน.

สากิยาปิ โข ปหิณึสูติ สมฺพนฺโธ. ญาติเสฏฺฐนฺติ ญาตีนํ เสฏฺฐํ, ญาติเยว วา เสฏฺฐํ, ภควนฺตนฺติ โยชนา. นิโคฺรธสกฺกสฺสาติ นิโคฺรธนามกสฺส สกฺกสฺส. ตตฺถาติ นิโคฺรธสกฺกสฺส อาราเม. ปจฺจุคฺคมนนฺติ ปฏิมุขํ อุฏฺฐหิตฺวา คมนํ. ตโตติ ปหิณโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ ปหิณึสูติ โยชนา. เตสนฺติ ราชกุมารราชกุมาริกานํ. ตตฺราติ นิโคฺรธาราเม. มาโน ชาติ สภาโว เอเตสนฺติ มานชาติกา, มาเนน, มาโน วา ถทฺโธ เอเตสนฺติ มานถทฺธา. เตติ สากิยา, อาหํสูติ สมฺพนฺโธ.

เตสูติ สากิเยสุ. เนติ ญาตโย. วุฏฺฐายาติ จตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐหิตฺวา. เตสนฺติ ญาตีนํ. กณฺฑมฺพรุกฺขมูเลติ กณฺฑนามเกน อุยฺยานปาเลน โรปิมสฺส อมฺพรุกฺขสฺส อาสนฺเน. ราชาติ สุทฺโธทนมหาราชา. โวติ ตุมฺหากํ, ปาเทติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ วนฺทนา. ชมฺพุจฺฉายายาติ ชมฺพุรุกฺขสฺส ฉายาย. อิติ อาหาติ โยชนา.

สิขาปฺปตฺโตติ อคฺคปฺปตฺโต, โกฏิปฺปตฺโตติ อตฺโถ. ตโตติ นิสีทนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. โปกฺขรวสฺสนฺติ ปทุมวเน วุฏฺฐวสฺสสทิสํ. ตมฺพวณฺณนฺติ โลหิตวณฺณํ. ตนฺติ อปตนํ ภควา กเถสีติ สมฺพนฺโธ.

ทุติยทิวเสติ กปิลวตฺถุํ ปตฺตทิวสโต ทุติเย ทิวเส. อินฺทขีเลติ นครสฺส อุมฺมาเร. กถนฺติ เกนากาเรน จรึสุ นุ โขติ โยชนา. อคมํสุ กึ จรึสุ กินฺติ โยชนา. สปทานจารนฺติ ฆรปฏิปาฏิขณฺฑนวิรหิเตน สห ปวตฺตํ จารํ. ตโตติ อาวชฺชนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. อยเมว วํโสติ ปุพฺพพุทฺธานํ อยเมว วํโส. อยํ ปเวณีติ ตสฺเสว เววจนํ. อนุสิกฺขนฺตาติ อนุ ปฏิภาคํ สิกฺขนฺตา. นิวิฏฺฐเคหโตติ นิวาสนตฺถาย วิสิตเคหโต. อยฺโยติ อธิโป สามีติ อตฺโถ. สิทฺธตฺถกุมาโรติ สพฺพโลกสฺส สิทฺโธ อตฺโถ อสฺมึ อตฺถีติ สิทฺธตฺโถ, โสเยว กุมาโร สิทฺธตฺถกุมาโร. สีหปญฺชรนฺติ วาตปานํ. ตญฺหิ สีหรูปํ ทสฺเสตฺวา กตปญฺชรตฺตา สีหปญฺชรนฺติ วุจฺจติ. ทสฺสนพฺยาวโฏติ ทสฺสเน, ทสฺสนตฺถาย วา พฺยาวโฏ. ราหุลมาตาปิ เทวี อาโรเจสีติ สมฺพนฺโธ. กปาลหตฺโถติ กปาโล หตฺเถสุ อสฺส ภควโตติ กปาลหตฺโถ, หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. นานาวิราคสมุชฺชลายาติ นานาฐาเนสุ วิราคาย สมุชฺชลาย. วิโรจมานํ ภควนฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

อุณฺหีสโตติ สิโรเวฐนโต. ตญฺหิ อุปริสีเส นหติ พนฺธติ, นหียติ พนฺธียตีติ วา อุณฺหีโสติ วุจฺจติ. นรสีหคาถาหิ นามาติ นรสีหคาถานามกาหิ. ตา หิ ยสฺมา นโรเยว สพฺพสตฺตานํ สีโห เสฏฺโฐ, นรานํ, นเรสุ วา สีโห เสฏฺโฐติ นรสีโห, ตสฺส ปกาสกา คาถา โหนฺติ, ตสฺมา นรสีหคาถาติ วุจฺจนฺติ. รญฺโญติ สสฺสุรรญฺโญ, มาตุลรญฺโญ วา. สํวิคฺคหทโยติ จลนจิตฺโต. สณฺฐาปยมาโนติ สุฏฺฐุ ฐาปยมาโน. ตุริตตุริตนฺติ ตุริตโต ตุริตํ, อติสีฆนฺติ อตฺโถ. กึ ภนฺเตติ กึ การณา ภนฺเต. อหุวตฺถาติ หิยฺยตฺตนีมชฺฌิมปุริสสงฺขาตาย ตฺถวิภตฺติยา หูธาตุสฺส อูการสฺส อุวาเทโส โหติ, ตสฺมา ตุเมฺห เอวํสญฺญิโน อหุวตฺถาติ โยชนา. วํสจาริตฺตเมตนฺติ เอตํ ปิณฺฑาย จรณํ วํสโต ปเวณิโต จาริตฺตํ. ตตฺถ จาติ มหาสมฺมตขตฺติยวํเส จ. อยนฺติ มหาสมฺมตขตฺติยวํโส. อนฺตรวีถิยนฺติ วีถิยา มชฺเฌ. ฐิโตว อาหาติ สมฺพนฺโธ.

อุตฺติฏฺเฐติ อุทฺทิสฺส, อุฏฺฐหิตฺวา วา ปิณฺฑาย ติฏฺฐเน. ธมฺมํ สุจริตนฺติ สุฏฺฐุ จริตพฺพํ ภิกฺขาจริยสงฺขาตํ ธมฺมํ. จเรติ จเรยฺย. ธมฺมจารีติ ภิกฺขาจริยสงฺขาตํ ธมฺมํ จรณสีโล สมโณ. สุขํ เสตีติ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. เสสอิริยาปถาปิ ลกฺขณหารวเสน คเหตพฺพา สมานกิจฺจตฺตา. อสฺมิญฺจ โลเก ปรมฺหิ จ โลเกติ โยชนา.

น ตํ ทุจฺจริตํ จเรติ เวสิยาทิโคจรสงฺขาตํ ทุฏฺฐุ จริตพฺพํ ตํ ธมฺมํ น จเรยฺย.

เอตฺถ จ ปฐมคาถํ อนฺตรวีถิยํ กเถตฺวา ราชานํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ, ทุติยคาถํ ปิตุนิเวสเน กเถตฺวา มหาปชาปตึ โสตาปตฺติผเล, ราชานํ สกทาคามิผเล ปติฏฺฐาเปสีติ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมปาลชาตกํ สุตฺวาติ ปุน อปรสฺมึ ทิวเส (ชา. อฏฺฐ. ๔.๙๘ อาทโย; ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.นนฺทตฺเถรวตฺถุ) ธมฺมปาลชาตกํ (ชา. อฏฺฐ. ๔.มหาธมฺมปาลชาตกวณฺณนา) สุตฺวา. มรณสมเยติ มรณาสนฺนกาเล, มรณสมยสมีเป วา, สมีปตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ.

โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกตฺวา ปริวิสีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพํ อิตฺถาคารนฺติ สพฺโพ โอโรโธ. โส หิ อิตฺถีนํ อคารนฺติ อิตฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อิมินา วจนตฺเถน อคารเมว มุขฺยโต ลพฺภติ, ราชิตฺถิโย ปน อุปจาเรนาติ ทฏฺฐพฺพํ. สา ปนาติ ราหุลมาตา ปน. ปริชเนนาติ ปริวาเรน. นนฺติ อยฺยปุตฺตํ. ‘‘ราชาน’’นฺติปทํ ‘‘คาหาเปตฺวา’’ติปเท การิตกมฺมํ, ‘‘ปตฺต’’นฺติปทํ ตตฺเถว ธาตุกมฺมํ. ราชธีตายาติ สุปฺปพุทฺธรญฺโญ ธีตาย. สาติ ราชธีตา. โคปฺผเกสูติ จรณคณฺฐีสุ ภควนฺตํ คเหตฺวาติ โยชนา. อถ วา ภควโต โคปฺผเก คเหตฺวาติ โยชนา. เอวญฺหิ สติ อุปโยคตฺเถ ภุมฺมวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ราชา กเถสีติ สมฺพนฺโธ. อนจฺฉริยนฺติ น อจฺฉริยํ, อจฺฉรํ ปหริตุํ น โยคฺยนฺติ อตฺโถ. ราชธีตา ยํ อตฺตานํ รกฺขิ, อิทํ อนจฺฉริยนฺติ โยชนา.

ตํทิวสเมวาติ ตสฺมึ ทุติยทิวเสเยว. เกสวิสชฺชนนฺติ ราชจูฬามณิพนฺธนตฺถํ กุมารกาเล พนฺธิตสิขาเวณิสงฺขาตสฺส เกสสฺส วิสชฺชนํ, โมจนนฺติ อตฺโถ. ปฏฺฏพนฺโธติ อสุโก นาม ราชาติ นลาเฏ สุวณฺณมยสฺส ปฏฺฏสฺส พนฺธนํ. ฆรมงฺคลนฺติ อภินวฆรํ ปเวสนมงฺคลํ. อาวาหมงฺคลนฺติ อาวาเห ปวตฺตํ มงฺคลํ. ฉตฺตมงฺคลนฺติ ราชฉตฺตุสฺสาปนกาเล ปวตฺตํ มงฺคลํ. มงฺคลํ วตฺวาติ มงฺคลสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กเถตฺวา. ชนปทกลฺยาณีติ ชนปทมฺหิ กลฺยาณสมนฺนาคตา. ตุวฏฺฏํ โขติ ขิปฺปเมว. โสปีติ นนฺทราชกุมาโรปิ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ทุติยทิวเสติ กปิลวตฺถุปตฺตทิวสโต ทุติเย ทิวเส. ธมฺมปทอฏฺฐกถายํ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.นนฺทตฺเถรวตฺถุ; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.นนฺทตฺเถรคาถาวณฺณนา) ปน ‘‘ตติยทิวเส นนฺทํ ปพฺพาเชสี’’ติ วุตฺตํ.

สตฺตเม ทิวเสติ กปิลวตฺถุปตฺตทิวสโตเยว สตฺตเม ทิวเส. เอตํ สมณํ ปสฺสาติ โยชนา. พฺรหฺมรูปวณฺณนฺติ พฺรหฺมุโน รูปสงฺขาโต วณฺโณ วิย วณฺโณ อิมสฺสาติ พฺรหฺมรูปวณฺโณ, ตํ. อยนฺติ อยํ สมโณ. ตฺยสฺสาติ เต อสฺส. เตติ นิธโย. อสฺสาติ สมณสฺส. นนฺติ สมณํ. ยาจาติ ยาจาหิ. อยํ ทฺวิกมฺมิกธาตุ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปุตฺโต ปิตุสนฺตกสฺส สามิโก, อิติ ตสฺมา เม เทหีติ โยชนา. อนุรูปํ วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. ภควนฺตํ อนุพนฺธีติ ภควโต ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิ.

น วิสหตีติ น สมตฺเถติ. อยํ กุมาโร ปิตุสนฺตกํ ยํ ธนํ อิจฺฉติ, ตนฺติ โยชนา. วฏฺฏานุคตนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ อนุคตํ. สวิฆาตกนฺติ วิฆาตเกหิ ปญฺจหิ เวเรหิ สหิตํ. อสฺสาติ กุมารสฺส. นนฺติ กุมารํ. อยนฺติ กุมาโร. ทายชฺชนฺติ ทายสงฺขาตํ มาตาปิตูนํ ธนํ อาททาตีติ ทายาโท, ปุตฺโต, ตสฺส อิทนฺติ ทายชฺชํ, มาตาปิตูนํ ธนํ.

‘‘กถาหํ ภนฺเต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชมี’’ติ กสฺมา อาห, นนุ อายสฺมา สาริปุตฺโต พาราณสิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชํ น ชานาตีติ อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. ยา สา ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตาติ โยชนา. ตโตติ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทโต. อุปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. วิมตีติ วิวิธา อิจฺฉา. อิมญฺจ ปนตฺถนฺติ อิมเมว วิมติสงฺขาตมตฺถํ. ธมฺมเสนาปติ อาหาติ สมฺพนฺโธ. ภควโต ตํ อชฺฌาสยนฺติ โยชนา.

‘‘อถ โข…เป… ปพฺพาเชสี’’ติ เอตฺถ กึ กุมารสฺส เกสจฺเฉทนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ อายสฺมา สาริปุตฺโตเยว กโรตีติ อาห ‘‘มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร’’ติอาทิ. โอวาทาจริโยติ นิวาสนปารุปนาทีสุ เสขิยวตฺเตสุ, อาภิสมาจาริเกสุ จ โอวาทโก อาจริโย. อถ กสฺมา ‘‘อายสฺมา สาริปุตฺโต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชสี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ตสฺสํ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทายํ. น อาจริโยติ ปพฺพชฺชาจริโย จ โอวาทาจริโย จ น อิสฺสโร.

อุปฺปนฺนสํเวเคน หทเยนาติ เอตฺถ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. อุปฺปนฺนสํเวโค หทโย หุตฺวาติ หิ โยชนา. สพฺพนฺติ สพฺพํ วจนํ.

ตตฺถาติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. อวิเสเสนาติ ‘‘ธน’’นฺติ วา ‘‘อญฺญ’’นฺติ วา ‘‘สาวชฺช’’นฺติ วา ‘‘อนวชฺช’’นฺติ วา วิเสสมกตฺวา สามญฺเญน. น จ พุทฺธานนฺติ เอตฺถ จสทฺเทน น เกวลํ อปฏิรูปเมว, อถ โข พุทฺธานญฺจ น อาจิณฺณนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ยนฺติ ยํ วรํ. ตถา นนฺเทติ เอตฺถ ตถาสทฺทสฺส อุปเมยฺยตฺถโชตกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยเถว กิรา’’ติอาทิ. ยเถว โพธิสตฺตํ พฺยากรึสุ, เอวํ นนฺทมฺปิ ราหุลมฺปิ พฺยากรึสุ กิราติ โยชนา. ปาฬิยํ ปน ยถา ภควติ เม ภนฺเต ปพฺพชิเต อนปฺปกํ ทุกฺขํ อโหสิ, ตถา นนฺเท ปพฺพชิเต อนปฺปกํ ทุกฺขํ อโหสิ, ตถา ราหุเล ปพฺพชิเต อธิมตฺตํ ทุกฺขํ อโหสีติ โยชนา. เนมิตฺตกาติ สุภาสุภนิมิตฺตํ กเถนฺตีติ เนมิตฺตกา. ปุตฺตสฺสาติ เชฏฺฐปุตฺตสฺส สิทฺธตฺถกุมารสฺส. ปพฺพชฺชายาติ ปพฺพชฺชาเหตุ ปพฺพชฺชาการณา, ปพฺพชฺชานิมิตฺตํ วา. ตโตติ ภควโต ปพฺพชฺชโต. ตมฺปีติ นนฺทมฺปิ. อิตีติ อีทิสํ. ภควโต ปพฺพชฺชาย มหนฺตํ อิจฺฉาวิฆาตสทิสนฺติ อตฺโถ. ตมฺปีติ ราหุลมฺปิ. เตนาติ ปพฺพชฺชาเหตุนา. อสฺสาติ รญฺโญ. อุปฺปชฺชีติ สมฺพนฺโธ. อิโตติ โสกุปฺปตฺติโต วรยาจนโต วา.

โสติ ราชา. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. อหมฺปิ นาม โย ยาทิโส พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก สมาโน, โส ตาทิโส อหมฺปิ น สกฺโกมีติ โยชนา. อญฺเญติ มยา อปเร. ทุกฺขนฺติ ญาติวิโยคทุกฺขํ. นิยฺยานิกการณนฺติ มนุสฺสานํ ครหอุปวาทอกฺโกสโต นิยฺยานิกํ การณํ.

ตตฺถาติ ‘‘อนนุญฺญาโต’’ติอาทิวจเน. ชเนตีติ ชนนี, มาตา. ชเนตีติ ชนโก, ปิตา. อิมินา โปสาวนิกมาตาปิตโร นิวตฺเตติ. มาตา วา มตา โหตีติ โยชนา. โส เอว วาติ ปุตฺโต เอว วา. อนุญฺญาโตมฺหีติ วทตีติ สจฺเจน วา อลิเกน วา ‘‘อนุญฺญาโตมฺหี’’ติ วทติ. มาตา วา สยํ ปพฺพชิตาติ โยชนา. ปิตสฺสาติ ปิตา อสฺส. อสฺสาติ ปุตฺตสฺส. วิปฺปวุตฺโถติ มาตุยา เกนจิ การเณน ปวาโส.

จูฬมาตาทีนนฺติอาทิสทฺเทน มหามาตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. โปสนกาติ วฑฺฒนกา. เตสุปีติ โปสนกมาตาปิตเรสุปิ.

ยํ ปน ปุตฺตํ นานุชานนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ชีวสฺเสวาติ ตสฺส ชีวสฺส เอว, ปพฺพาเชนฺตสฺส วา ภิกฺขุสฺส, น เทสนฺตรคมนาทีนมตฺถายาติ อตฺโถ. เตสนฺติ มาตาปิตูนํ.

มหากนฺตาโรติ เกน อุทเกน ตริตพฺโพติ กนฺตาโร, นิรุทกกนฺตาโรว มุขฺยโต ลพฺภติ, วาฬกนฺตาโร โจรกนฺตาโร อมนุสฺสกนฺตาโร ทุพฺภิกฺขกนฺตาโร มรุกนฺตาโรติ อิเม ปญฺจ กนฺตารา รูฬฺหีวเสน. มหนฺโต กนฺตาโร มหากนฺตาโร.

ยาวตเกติ เอตฺถ ยาวสทฺโท ปมาณตฺโถติ อาห ‘‘ยตฺตเก’’ติ.