๓๕. กมฺมารภณฺฑุวตฺถุอาทิกถา

๙๘. ตุลาธารมุณฺฑโกติ มานภณฺฑธาโร มุณฺฑโก. อิมินา กมฺมารภณฺฑูติ เอตฺถ กมฺมารสทฺโท ตุลาธารปริยาโย, ภณฺฑุสทฺโท มุณฺฑกปริยาโยติ ทสฺเสติ. ตุลาธาโร หิ อลงฺการวิกติกรณตฺถาย กมฺมํ อรติ ชานาตีติ กมฺมาโรติ วุจฺจติ. มุณฺฑโก ภณฺฑียติ ‘‘มุณฺโฑ’’ติ ปริภาสียตีติ ภณฺฑูติ วุจฺจติ. ‘‘สุวณฺณการปุตฺโต’’ติ อิมินา ตสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. อปโลเกตุนฺติ เอตฺถ อปปุพฺโพ โลกสทฺโท อาปุจฺฉนตฺโถติ อาห ‘‘อาปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ภณฺฑุกมฺมตฺถายา’’ติ อิมินา ภณฺฑุกมฺมายาติ เอตฺถ ตทตฺเถ จตุตฺถีติ ทสฺเสติ. ตตฺราติ ‘‘สงฺฆํ อปโลเกตุ’’นฺติอาทิวจเน. สีมาปริยาปนฺเนติ วิหารสีมาย วา อุปจารสีมาย วา ปริยาปนฺเน. ตตฺถาติ ภิกฺขูนํ สนฺนิปาตฏฺฐานํ. เอตฺถ จาติ อาปุจฺฉเน จ. วตฺตุํ วฏฺฏติเยวาติ ปญฺจสุ วาเกฺยสุ ยํกิญฺจิ วากฺยํ กเถตุํ วฏฺฏติเยว. ปิสทฺเทน ‘‘อิมสฺส มุณฺฑกมฺมํ อาปุจฺฉามี’’ติ วากฺยมฺปิ สงฺคณฺหาติ.

เตสนฺติ วีสติอาทีนํ ภิกฺขูนํ. ‘‘ทหรภิกฺขู วา สามเณเร วา’’ติ อิทํ อาสนฺนวเสน วุตฺตํ. คิหิมฺปิ เปเสตฺวา อาปุจฺฉาเปตุํ วฏฺฏติ. กสฺมา? ‘‘ปพฺพชฺชาเปกฺขํ วินา วา’’ติ วุตฺตตฺตา.

ปพฺพาเชนฺตสฺส อนาปตฺติเยว, สุปพฺพชิโตติ อาห ‘‘ปพฺพาเชนฺตสฺสาปิ อนาปตฺตี’’ติ.

อาปุจฺฉิตํ ปเควาติ โยชนา. ขณฺฑสีมายนฺติ วิหารสีมาย วา อุปจารสีมาย วา อพฺภนฺตเร ฐิตายํ ขณฺฑสีมายํ. โย ปนาติ ปพฺพชฺชาเปกฺโข ปน. วิพฺภนฺตโก วาติ นววิพฺภนฺตโก วา. ปพฺพชิตานํ ทฺวงฺคุลเกโส วฏฺฏตีติ อาห ‘‘ทฺวงฺคุลเกโส วา’’ติ. ทฺวีหิ องฺคุลีหิ อติริตฺโต เกโส อิมสฺสาติ ทฺวงฺคุลาติริตฺตเกโส. เอกสิขามตฺตธโรปิ โหตีติ โยชนา.

๑๐๐. มารพฺยาธินาติ มารณาพาโธ. โส หิ สตฺตานํ มารณฏฺเฐน, วิวิธสฺส จ ทุกฺขสฺส อาทหฏฺเฐน มารพฺยาธีติ วุจฺจติ. อิมินา อหิวาตกโรเคนาติ เอตฺถ อหิวิสสทิเสน วาเตน ปวตฺโต โรโค อหิวาตกโรโคติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ยตฺร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยตฺราติ ยสฺมึ กุเล. โส โรโค ตสฺมึ กุเล ทฺวิปเท จตุปฺปเท ปฐมํ คณฺหาติ, ปจฺฉา เคหสามิเก คณฺหาตีติ ธมฺมปทอฏฺฐกถายํ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.สามาวตีวตฺถุ) วุตฺตํ. ตถาติ ยถา อญฺโญ ภิตฺตึ วา ฉทนํ วา ภินฺทิตฺวา ปลายิตฺวา ติโรคามาทิคโต วา หุตฺวา มุจฺจติ, ตถา. เอตฺถ จ กุเล ปิตาปุตฺตา มุจฺจึสูติ อตฺโถ.

กากุฑฺเฑปกนฺติ เอตฺถ กาเก อุฑฺฑาเปตีติ กากุฑฺเฑปโก, กาเก วา อุฑฺฑาเปตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ สกฺโกตีติ กากุฑฺเฑปโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย วามหตฺเถนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุฑฺฑาเปตฺวาติ อุทฺธํ อากาสํ คมนาเปตฺวา. ตนฺติ กากุฑฺเฑปกํ.

๑๐๒. อิตฺตรสทฺโท อปฺปมตฺตกวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ อาห ‘‘อปฺปมตฺตโก’’ติ. ‘‘กติปาหเมวา’’ติ อิมินา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ.