๓๔. ทาสวตฺถุกถา

๙๗. ทาสาติ เจฏกา. เต หิ สามิเกหิ ทุกฺเข วา ทุฏฺฐกมฺเม วา อสียนฺติ ขิปียนฺตีติ ทาสาติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถาติ จตูสุ ทาเสสุ. ‘‘ฆรทาสิยา ปุตฺโต’’ติ อิมินา อนฺโตเคเห ฆรทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาโต อนฺโตชาโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ธนํ ทตฺวา กีโต ธนกฺกีโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ธนกฺกีโต นามา’’ติอาทิ. ธเนน กีโต ธนกฺกีโตติ วจนตฺโถปิ ยุตฺโตเยว. ทาสจาริตฺตนฺติ เทสกาลวเสน ทาสานํ จาริตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ เทเส, กาเล วา.

กรมรานีโต นามาติ เอตฺถ กรมโรติ วนฺทิ. โส หิ สตฺตูนํ กเรน หตฺเถน มริตพฺพตฺตา กรมโรติ วุจฺจติ. กรมรภาเวน อานีโต กรมรานีโต. ติโรรฏฺฐา อาหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุปลาเปตฺวา วาติ ปโลเภตฺวา วา. ตโตติ กสฺมาจิ คามโต. มนุสฺสา เอว มานุสฺสกานิ. อิตฺถิปุริสานํ สาธารณภาเวน สามญฺญภาวโต นปุํสกลิงฺควเสน วุตฺตํ. ปิสทฺเทน น เกวลํ ธนานิเยว อาหรนฺติ, อถ โข มานุสฺสกานิปีติ สมฺปิณฺเฑติ. ตตฺถาติ มานุสฺสเกสุ. เอวรูโป กรมรานีโต ทาโส น ปพฺพาเชตพฺโพติ โยชนา. สพฺพสาธารเณนาติ พนฺธนาคารโสธนกาเล สพฺเพสํ สาธารเณน.

ทาสพฺยนฺติ ทาสสฺส ภาโว ทาสพฺยํ, ตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทาสภาว’’นฺติ. ‘‘สยเมวา’’ติ อิมินา สามํสทฺโท สยมตฺเถ นิปาโตติ ทสฺเสติ. ภุชิสฺสิตฺถิโยติ รญฺโญ ภุชิสฺสิตฺถิโย. วณฺณทาสีหีติ นครโสภินีหิ. ตา หิ วณฺณสมฺปนฺนทาสิภาวโต วณฺณทาสีติ วุจฺจนฺติ. ตาสนฺติ ภุชิสฺสิตฺถีนํ. ปณฺณนฺติ ทาสิปณฺณํ. ภฏิปุตฺตกคณาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน มลฺลปุตฺตคณาทโย สงฺคณฺหาติ. อิมินา พหุสามิกทาสํ ทสฺเสติ. เตหีติ ภฏิปุตฺตกคณาทีหิ. อทินฺนา น ปพฺพาเชตพฺพาติ พหูสุ สามิเกสุ เอเกนปิ อทินฺนา น ปพฺพาเชตพฺพา. เตปีติ อารามิกทาเสปิ. อิมสฺมึ อารามิกทาสปพฺพาชเน อฏฺฐกถาวาทํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มหาปจฺจริย’’นฺติอาทิ. ‘‘ตกฺก’’นฺติ ปทํ ‘‘อาสิตฺตก’’อิติ ปเท กมฺมํ. ‘‘สีเส’’ติ ปทํ ‘‘อาสิตฺตก’’อิติ ปเท อาธาโร. เกสุจิ ชนปเทสุ เทสจาริตฺตวเสน สีเส ตกฺกสฺส อาสิญฺจนํ ทาสานํ ภุชิสฺสกรณนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘อารามิกํ เทมา’’ติ วจนํ ทาสานํ ภุชิสฺสวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เยน เกนจิ โวหาเรนาติ ‘‘อารามิกํ เทมา’’ติ วา ‘‘อารามิกทาสํ เทมา’’ติ วา ‘‘กปฺปิยการกํ เทมา’’ติ วา เยน เกนจิ โวหาเรน. ทฺวีสุ อฏฺฐกถาวาเทสุ กุรุนฺทิวาทสฺส ปจฺฉา วุตฺตตฺตา โสเยว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุคฺคตมนุสฺสาติ ทุกฺขํ คตมนุสฺสา. เอเตติ ทุคฺคตมนุสฺเส. ตํ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏตีติ มาตาปิตูนํ ทาสภาวํ อุปคตกาเล ชาตํ ปุตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อถ ปน มาตาปิตโร ทาสภาวํ อุปคตา, น ปุตฺโต, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ภิกฺขุสฺสา’’ติปทํ ‘‘ญาตกา วา อุปฏฺฐากา วา’’ติปเทสุ สามิสมฺพนฺโธ, ‘‘เทนฺตี’’ติ ปเท สมฺปทานํ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. อิมนฺติ ทาสํ. อภิรมิสฺสตีติ ภิกฺขุภาเว อภิรมิสฺสติ. วิพฺภมิสฺสตีติ วินิวตฺเตตฺวา คิหิภาวํ ภมิสฺสติ. อิติ วตฺวา เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. นิสฺสามิกทาโสติ ปริคฺคาหกสามิกวิรหิโต ทาโส. นิสฺสามิกสฺส ทาสสฺส ราชา สามี, ตสฺมา รญฺญา อปริคฺคหิเต อตฺตนาว อตฺตานํ ภุชิสฺสํ กาตุํ วฏฺฏติ. ปริคฺคหิเต ราชานํ การาเปตุํ วฏฺฏติ. อชานนฺโตติ อตฺตโน ทาสภาวมชานนฺโต.

อนุราธปุราติ อนุราธนครโต นิกฺขมิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. โสติ ปุตฺโต. อิธาติ โรหเณ. มาตรํ ปุจฺฉิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อาคมฺมาติ อาคนฺตฺวา. อติจฺฉถาติ อติกฺกมิตฺวา อิจฺฉถ, อิธ กิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ นตฺถิ, อิทํ อติกฺกมิตฺวา อญฺญตฺถ ฐาตุมิจฺฉถาติ วุตฺตํ โหติ. เตติ ฆรสามิกา. จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตา วสาเปสุนฺติ โยชนา.