๒๖. ปญฺจาพาธวตฺถุกถา

๘๘. มคเธสูติ เอตฺถ พหุวจนปเทน วุตฺตตฺตา ชนปทสฺส นามนฺติ อาห ‘‘มคธนามเก ชนปเท’’ติ. อมนุสฺสานญฺจาติ มนุสฺเสหิ อญฺญสตฺตานญฺจ. อุสฺสนฺนสทฺโท จ อุสฺสทสทฺโท จ วุฑฺฒิปฺปตฺตปริยาโยติ อาห ‘‘อุสฺสนฺนา วุฑฺฒิปฺปตฺตา’’ติ. ‘‘ผาติปฺปตฺตา’’ติ อิมินา ตเมวตฺถํ ทสฺเสติ. เตหีติ กุฏฺฐาทีหิ ปญฺจหิ อาพาเธหิ.

ตตฺถาติ กุฏฺฐาทีสุ ปญฺจสุ อาพาเธสุ. อาพาธิกํ อาภุโส พาธติ ปีเฬตีติ อาพาโธ, องฺคปจฺจงฺคํ กุฏติ ฉินฺทตีติ กุฏฺฐํ. ‘‘รตฺตกุฏฺฐํ วา’’ติอาทีสุ วาสทฺเทน เสตกุฏฺฐาทีนิปิ สงฺคณฺหาติ. กีฏิภ ททฺทุ ขชฺชุ อาทิปฺปเภทมฺปีติ กีฏิโภ จ ททฺทุ จ ขชฺชุ จ กีฏิภททฺทุขชฺชุโย, ตา อาทโย เยสํ กุฏฺฐานนฺติ กีฏิภททฺทุขชฺชุอาทโย, เตสํ ปเภโท กีฏิภททฺทุ ขชฺชุอาทิปฺปเภโท, ตมฺปิ. ตตฺถ กีฏิโภติ กีฏ อิโภติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. ตตฺถ กีโฏติ กิมิ. อิมินา กีฏกุลาวกํ ‘‘กีโฏ’’ติ คเหตพฺพํ, กีโฏ วิยาติ กีโฏ, กุฏฺฐวิเสโส. อิโภติ คโช. อิมินา คชสฺส สพลํ ‘‘อิโภ’’ติ คเหตพฺพํ. อิโภ วิยาติ อิโภ, กุฏฺฐวิเสโส. กีโฏเยว อิโภ กีฏิโภ, กุฏฺฐาพาธวิเสโส, ยํ โลเก ‘‘กุฏฺฏาพาธ วิเสโส’’อิติ โวหรนฺติ. ททฺทูติ กจฺฉุ. สา หิ สรีรํ ทํสติ วิทํสติ, หึสตีติ วา ททฺทุติ วุจฺจติ. เอกสฺส ทการสฺส รการํ กตฺวา ‘‘ททฺทุ’’ติปิ ปาโฐ. ยํ โลเก ‘‘เปฺว:’’อิติ โวหรนฺติ. ขชฺชูติ กณฺฑุวนํ. ตญฺหิ สรีรํ ขชฺชติ พฺยถติ ขทติ, หึสตีติ วา ขชฺชูติ วุจฺจติ. ยํ โลเก ‘‘ขชฺช’’อิติ โวหรนฺติ. ‘‘กจฺฉู’’ติปิ ปาโฐ, โส อปาโฐ ททฺทุสทฺเทน ตสฺส คหิตตฺตา. ตนฺติ กุฏฺฐํ. ปกติปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเนติ ปกติยา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน, ยถานิวตฺถปารุตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. อิมินา วิเสสโต ปฏิจฺฉนฺนํ นิวตฺเตติ. อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ สเจ โหตีติ โยชนา. ปกติวณฺเณติ =๐๗ ปกติฉวิยํ. ยถา อวณา ฉวิ โหติ, ตถาติ อตฺโถ. อิทํ วณวตฺถุํ สนฺธาย น วุตฺตํ.

เมทคณฺโฑติ เมโท อสฺมึ อตฺถีติ เมโท, คณฺฑติ โผโฏ ภวตีติ คณฺโฑ, เมโทเยว คณฺโฑ เมทคณฺโฑ. ยํ โลเก ‘‘เมทคณฺโฑอิติ โวหรนฺติ. โกลฏฺฐีติ โกลํ วุจฺจติ พทรผลํ, ตสฺส อฏฺฐิ โกลฏฺฐิ. อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิเต สตีติ โยชนา. สญฺฉวินฺติ สํวิชฺชมานฉวึ, สญฺชาตฉวึ วา. อุณฺณิคณฺฑาติ อุทฺธํ นมนฺตีติ อุณฺณิโย, ตาเยว คณฺฑา อุณฺณิคณฺฑา. เย โลเก ‘‘อุณฺณิคณฺฑา’’ อิติ โวหรนฺติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สรีรปเทเส. ขีรปีฬกาติ ขีรํ เอตฺถ อตฺถีติ ขีรา, ตา เอว ปีฬกา ขีรปีฬกา. ยา โลเก ‘‘ขีรปีฬกา’’ อิติ จ อิติ จ โวหรนฺติ. ตาสูติ ปีฬกาสุ. ขีรปีฬกา นาม คณฺฑา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ขรปีฬกาติ ขรสภาวา ปีฬกา. ขรสภาวตฺตา เตน สตฺตา มรณมฺปิ คจฺฉนฺติ, มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. ยา โลเก อิติ ‘‘ขีรปีฬกา’’ โวหรนฺติ. ปทุมกณฺณิกา นาม คณฺฑา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปทุมสฺส กณฺณิกา วิย ปทุมกณฺณิกา. ยา โลเก ‘‘ปทุมกณฺณิกา’’อิติ โวหรนฺติ. สาสปพีชกา นาม คณฺฑาติ สมฺพนฺโธ. สาสปสฺส พีชํ ปมาณเมตาสนฺติ สาสปพีชกา. ยา โลเก ‘‘สาสปพีชกา’’ อิติ โวหรนฺติ. ตา สพฺพาติ สพฺพา ตา ปีฬกา, คณฺฑชาติโย วา. ตาสูติ ปีฬกาสุ, คณฺฑชาตีสุ วา.

ปทุมปุณฺฑรีกปตฺตวณฺณนฺติ ปทุมํ นาม รตฺตํ, ปุณฺฑรีกํ นาม เสตํ, เตสํ ปุปฺผปตฺตสฺส วณฺณํ วิย วณฺณเมตสฺสาติ ปทุมปุณฺฑรีกปตฺตวณฺณํ, สงฺขกุฏฺฐํ. ยํ โลเก ‘‘ปทุมปุณฺฑรีกปตฺตวณฺณํ, สงฺขกุฏฺฐํ’’ อิติ โวหรนฺติ. เยนาติ กุฏฺเฐน. คุนฺนํ สรีรํ สพลํ วิย มนุสฺสานํ สรีรํ สพลํ โหตีติ โยชนา. ตสฺมินฺติ กิลาเส. โสสพฺยาธีติ ขยโรโค. โส หิ ยสฺมา มํสโลหิตาทีนิ โสสาเปติ, ตสฺมา โสโสติ วุจฺจติ. ยํ โลเก ‘‘สาํส’’ อิติ จ ‘‘โสสพฺยาธิ’’ อิติ จ โวหรนฺติ. ตสฺมินฺติ โสสพฺยาธิมฺหิ. อปมาโรติ อปสฺมาโร. โส หิ สารโต อปคตตฺตา ‘‘อปมาโร’’ติ วุจฺจติ สการสฺส มการํ กตฺวา. ยํ โลเก ‘‘อปมาร’’ อิติ จ ‘‘อรู?’’อิติ จ โวหรนฺติ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ อุมฺมาเทสุ. อาธาเร เจตํ ภุมฺมวจนํ. ทุตฺติกิจฺโฉ โหตีติ สมฺพนฺโธ.