๒๕. อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุกถา

๘๖. โย ปนาติ โย ปน อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ. อญฺโญปีติ ปสูรโต อปโรปิ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ตสฺมินฺติ อญฺญติตฺถิยปุพฺเพ. ตตฺถาติ ‘‘โย โส ภิกฺขเว อญฺโญปี’’ติอาทิวจเน. อยนฺติ ปริวาโส. นคฺคปริพฺพาชกสฺเสวาติ วตฺวา ตสฺส เภทํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อาชีวกสฺส วา อเจลกสฺส วา’’ติ. ตตฺถ อาชีวโก อุปริ เอกเมว วตฺถํ อุปกจฺฉเก ปเวเสตฺวา ปริทหติ, เหฏฺฐา นคฺโค. อเจลโก ปน สพฺเพน สพฺพํ นคฺโคเยว. โสปีติ =๐๓ นคฺคปริพฺพาชโกปิ. วาลกมฺพลาทีนนฺติ วาเลน กตํ กมฺพลํ, อาทิสทฺเทน เกสกมฺพลาทโย สงฺคณฺหาติ. อสฺสาติ ปริพฺพาชกสฺส. อญฺญสฺสาติ นคฺคปริพฺพาชกโต อปรสฺส. ปณฺฑรงฺคาทิกสฺสาติ ปณฺฑรํ เสตวตฺถํ องฺเค สรีเร เอตสฺสตฺถีติ ปณฺฑรงฺโค, อาทิสทฺเทน นีลงฺคาทโย สงฺคณฺหาติ.

เอวนฺติ อิมินา เกสมสฺสุโอโรปนาทินา. ปพฺพาเชนฺเตหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมินฺติ อญฺญติตฺถิยปุพฺเพ, นิสินฺเนเยวาติ โยชนา. อนาทเร เจตํ ภุมฺมวจนํ. ตสฺสาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส. นยิเมติ น อิเม, ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพํ.

๘๗. ‘‘เอวํ โข…เป… อนาราธโก’’ติ อยํ กถา มาติกาติ โยชนา. อสฺสาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส. ตสฺเสวาติ ตสฺสาเยว มาติกาย. ตตฺถาติ วิภงฺเค. อติกาเลนาติ เอตฺถ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วตฺตกรณเวลาเยว อติกาโล นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วตฺตกรณเวลายเมวา’’ติ. อิมินา ภุมฺมตฺเถ กรณวจนนฺติปิ ทสฺเสติ. ตตฺเถวาติ กุลฆเรสุเยว. อญฺญทตฺถูติ เอกํเสน, ‘‘กโรนฺโต’’ติ อิมินา ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. เอวมฺปิ กโรนฺโต อญฺญติตฺถิยปุพฺโพติ โยชนา. ‘‘สมฺปาทโก’’ติ อิมินา อนาราธโกติ เอตฺถ อาราธสทฺทสฺส สาธนตฺถํ ทสฺเสติ, โตสนตฺถาทโย นิวตฺเตติ.

อชฺฌาจารตฺถิกา วิสนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ เวสิยา, โสภณรูปสงฺขาตํ เวสํ ธาเรตีติ วา เวสิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุลภชฺฌาจารา’’ติอาทิ. อามิโสเยว กิญฺชกฺโข อปฺปมตฺตกฏฺเฐนาติ อามิสกิญฺชกฺโข, วิเสสนปรปโท. อถ วา อามิโส จ ตโต อญฺโญ กิญฺชกฺโข จ อามิสกิญฺชกฺขํ, ตสฺส สมฺปทานํ อามิสกิญฺชกฺขสมฺปทานํ. กิญฺชกฺขสทฺโท เกสรสฺเสว มุขฺยโต วาจโก, อปฺปมตฺตกสฺส ปน รูฬฺหีวเสน. วิธวาติ เอตฺถ ธวสทฺโท ปติโนเยว วาจโก, น รุกฺขวิเสสสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มตปติกา วา’’ติอาทิ. อิเมหิ ปเทหิ มตวเสน วา ปวุตฺถวเสน วา วิคโต ธโว เอตาสํ, ธเวน วา วิคตาติ วิธวาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตาติ วิธวา. โยพฺพนปตฺตตฺตา วา โยพฺพนาตีตตฺตา วา ถุลฺลา มหนฺตา กุมาริกาติ ถุลฺลกุมาริกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โยพฺพนปตฺตา’’ติอาทิ. ปณฺฑกาติ เอตฺถ อาสิตฺตปณฺฑกาทีสุ ปญฺจสุ ปณฺฑเกสุ นปุํสกปณฺฑโกวาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นปุํสกา’’ติ. สมานปพฺพชฺชาติ ภิกฺขูหิ สมานปพฺพชฺชา. ตโตติ วิสฺสาสโต.

ตตฺถาติ เวสิยาทีสุ. ตาสนฺติ เวสิยานํ. โสติ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ =๐๔ วิธวาทีสุ. คนฺตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ตถาติ ยถา คนฺตพฺพตฺตํ วุตฺตํ, ตถา.

อุจฺจาวจานีติ เอตฺถ อุทฺธํ จยติ วฑฺฒตีติ อุจฺจํ, จยโต อวคโต วิโยโคติ อวจํ. อุจฺจญฺจ อวจญฺจ อุจฺจาวจานีติ วจนตฺเถน มหนฺตขุทฺทกตฺโถติ อาห ‘‘มหนฺตขุทฺทกานี’’ติ. ‘‘กมฺมานี’’ติ อิมินา ‘‘กรณียานี’’ติปทสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ตํทสฺสเนน จ กตฺตพฺพานีติ กรณียานีติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ตตฺถาติ มหนฺตขุทฺทเกสุ กมฺเมสุ. ตตฺถ น ทกฺโขติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เตสุ เตสุ นวกมฺเมสู’’ติ. ‘‘อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน’’ติ อิมินา นตฺถิ อลโส โกสชฺชํ เอตสฺสาติ อนลโสติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺราติ เอตฺถ ตฺรปจฺจโย สตฺตมฺยตฺเถ วิจฺฉาโชตโกติ อาห ‘‘เตสุ เตสู’’ติ. ‘‘ฐานุปฺปตฺติกาย วีมํสายา’’ติ วุตฺตวจนสฺสตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทเมว’’นฺติอาทิ. ‘‘ตสฺมึเยว ขเณ อุปฺปนฺนปญฺญายา’’ติ อิมินา ‘‘ฐานุปฺปตฺติกายา’’ติ เอตฺถ ฐานสทฺโท ตงฺขณตฺโถติ ทสฺเสติ. อลํ กาตุนฺติ เอตฺถ อลํสทฺโท ภูสนวารณปริยตฺตสงฺขาเตสุ ตีสุ อตฺเถสุ ปริยตฺตตฺโถติ อาห ‘‘กาตุํ สมตฺโถ’’ติ.

ติพฺพจฺฉนฺโทติ ติขิณฉนฺโท. ‘‘พลวจฺฉนฺโท’’ติ อิมินา อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. โลกิยสมาธิภาวนายาติ โลกิยาย อฏฺฐสมาปตฺติสงฺขาตาย สมาธิภาวนาย.

อิธาคโตติ อิมสฺมึ สาสเน อาคโต. ติตฺถายตนสามิกสฺสาติ ตรนฺติ อุปฺลวนฺติ สตฺตา อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรนฺติ เอตฺถาติ ติตฺถํ, ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. ตเมว อายตนํ ทิฏฺฐิคติกานนฺติ ติตฺถายตนํ. อถ วา ติตฺถเมเตสมตฺถีติ ติตฺถิโน, เตสมายตนํ ติตฺถายตนํ, ตสฺส สามิโก ติตฺถายตนสามิโก, ตสฺส. ตสฺส ทิฏฺฐิยาติ เอตฺถ ทิฏฺฐิสทฺโท ลทฺธิปริยาโยติ อาห ‘‘ตสฺส สนฺตกาย ลทฺธิยา’’ติ. กสฺมา สา ลทฺธิ ‘‘ขนฺตี’’ติ จ ‘‘รุจี’’ติ จ ‘‘อาทาโย’’ติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. สาเยว ลทฺธิ ขมติ เจว รุจฺจติ จ คหิตา จาติ โยชนา. ตสฺส ติตฺถกรสฺสาติ กตฺวตฺเถ สามิวจนํ. ตสฺสาติ ติตฺถายตนสามิกสฺส. ภญฺญมานายาติ ภณิยมานาย. อนภิรทฺโธติ เอตฺถ อนภิราธิโต อปริโตสิตจิตฺโตติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปริปุณฺณสงฺกปฺโป, โน ปคฺคหิตจิตฺโต’’ติ. ยทิทนฺติ ยํ อิทํ ‘‘อนตฺตมนตฺต’’นฺติ วา ‘‘อตฺตมนตฺต’’นฺติ วา สมฺพนฺโธ. อิมินา ‘‘อิท’’นฺติปทสฺส อนิยมํ ทสฺเสติ. อิเมติ ภิกฺขู. ยญฺจ อนตฺตมนตฺตนฺติ โยชนา. ตสฺเสวาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส เอว อนตฺตมนตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ เทฺว อตฺตมนตฺตานิ, เทฺว อนตฺตมนตฺตานีติ จตุพฺพิธํ อิทํ ธมฺมชาตํ. สงฺฆาฏนียนฺติ สงฺฆฏิตพฺพํ, สนฺนิจยํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘อนาราธเก’’ติอาทินา อนาราธนียสฺมินฺติ =๐๕ เอตฺถ น อาราเธติ วตฺตํ อเนน กมฺเมนาติ อนาราธนียนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อิทนฺติ จตุพฺพิธํ. ลิงฺคนฺติ การณํ. ลกฺขณนฺติ จิหนํ. อิโตติ อฏฺฐงฺคโต นีหเฏนาติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตวิปลฺลาเสนาติ กณฺหปกฺเข วุตฺตวิปรีเตน.

สุกฺกปกฺเข อฏฺฐงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นาติกาเลน คามปเวสนํ นาติทิวา ปฏิกฺกมน’’นฺติอาทิ. กณฺหปกฺเขปิ อิมินา นเยน อฏฺฐงฺคานิ สโมธาเนตพฺพานิ. ‘‘ปริโตสโก’’ติ อิมินา อาราธกสทฺทสฺส โตสนตฺถํ ทสฺเสติ. เหฏฺฐา ปน ‘‘สมฺปาทโก’’ติ วุตฺตตฺตา สาธนตฺถํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

อุปสมฺปทมาฬเกปีติ อุปสมฺปาทฏฺฐาเน เอกกูฏยุตฺเต อเนกโกเณ ปติสฺสยวิเสเสปิ. โส หิ เอกกูฏํ กตฺวา อเนเกหิ โกเณหิ มลียติ วิภูสียตีติ มาโฬติ วุจฺจติ. ‘‘จตฺตาโร มาเส ปริวสิตพฺพ’’นฺติวจนํ อสทิสูปมาย ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิมาห. หีติ สจฺจํ. อสฺสาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส. ปริวสนฺโต อญฺญติตฺถิยปุพฺโพติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราติ จตุมาสสฺส อพฺภนฺตเร. กุปฺปนสภาโวติ นสฺสนสภาโว. ปริคฺคณฺหาตีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหาติ. นามรูปํ ววตฺถเปตีติ ‘‘อิทํ นามํ, อิทํ รูป’’นฺติ ววตฺถเปติ. ลกฺขณนฺติ นมนรุปฺปนลกฺขณํ, อนิจฺจาทิลกฺขณํ วา. โสตาปตฺติมคฺคสฺส ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาปหานํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สมูหตานิ…เป… สลฺล’’นฺติ. อพฺพุฬฺหนฺติ อาวหิยิตฺถาติ อพฺพุฬฺหํ, อุทฺธํ วหิยิตฺถาติ อตฺโถ. อาตฺยูปสคฺโค หิ อุทฺธงฺคมตฺโถ. ตํทิวสเมวาติ ตสฺมึ โสตาปตฺติมคฺคสฺส ปฏิลภนทิวเสเยว. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ตทเหวาติ ตสฺมึ โสตาปนฺนภวนอหนิ เอว.

ตสฺสาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส. ปาฬิยํ ปตฺตสฺส อนาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปตฺตมฺปิ ตเถวา’’ติ. ยถา อุปชฺฌายมูลกํ จีวรํ ปริเยสิตพฺพํ, ปตฺตมฺปิ ตเถวาติ อตฺโถ. อิทนฺติ ปตฺตจีวรํ. อิมสฺสาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส. อญฺเญติ อุปชฺฌายโต อปเร. เตหิปีติ อญฺเญหิปิ. วิโลมาติ ปฏิโลมา. อายตฺตนฺติ อธีนํ. อายตฺตชีวิกตฺตาติ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส อุปชฺฌาเยน อายตฺตชีวิกตฺตา. ตสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส. วจนกโรติ วจนํ กโร. วาเกฺยปิ สมาเสปิ วจนสทฺทสฺส ‘‘ตสฺสา’’ติ ปทเมว อเปกฺขตฺตา ‘‘วจนกโร’’ติ สมาโส โหติ. เอเสว นโย ‘‘อุปชฺฌาเยน อายตฺตชีวกตฺตา’’ติ เอตฺถาปิ. เตนาติ วจนกรเหตุนา.

อคฺคิปริจรณกาติ =๐๖ อคฺคิปูชกา. อิมินา อคฺคึ ปริจรนฺตีติ อคฺคิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตาปสาติ ชฏาธรา. เต หิ ยสฺมา ชฏา จ ตโป จ เอเตสมตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ชฏิลา’’ติ จ ‘‘ตาปสา’’ติ จ วุจฺจนฺติ. เอเตติ ชฏิลกา. ‘‘กิริยํ น ปฏิพาหนฺตี’’ติ วุตฺตวจนสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถิ กมฺมํ, อตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ. เอตเทว ปพฺพชฺชนฺติ เอตํ เอว ตาปสปพฺพชฺชํ. เอเตสนฺติ ชฏิลานํ. สาสเนติ พุทฺธสฺส สาสเน. เตสนฺติ ญาตีนํ, อิมํ ปริหารนฺติ สมฺพนฺโธ. เตติ ญาตโย. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ญาติเสฏฺฐสฺสาติ ญาติเยว เสฏฺโฐ, ญาตีนํ วาติ ญาติเสฏฺโฐ, ตสฺส, พุทฺธสฺสาติ สมฺพนฺโธ.