๑๓. พิมฺพิสารสมาคมกถา

๕๕. ลฏฺฐิสทฺโท ตรุณรุกฺขวาจโก ‘‘อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒), อิธาปิ ตรุณตาลรุกฺโข ลฏฺฐิ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตาลุยฺยาเน’’ติ. วฏรุกฺเขติ นิโคฺรธรุกฺเข. เอตฺถ ‘‘วฏ’’อิติ อิมินา วฏรุกฺโข พหุมูลตฺตา สุฏฺฐุํ ปติฏฺฐาตีติ อตฺเถน สุปฺปติฏฺโฐ นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘รุกฺเข’’อิติ อิมินา เจติยสทฺโท เจติยรุกฺเข วตฺตตีติ ทสฺเสติ, เทวาลยญฺจ ถูปญฺจ นิวตฺเตติ. ตสฺสาติ วฏรุกฺขสฺส. เอตนฺติ ‘‘สุปฺปติฏฺเฐ เจติเย’’ติ เอตํ นามํ. โลกโวหารวเสน ทสสหสฺสสงฺขาเต สงฺขฺยาวิเสเส นีหริตฺวา ยุชฺชิตพฺพนฺติ นิยุตนฺติ วจนตฺเถน ทสสหสฺสํ นิยุตํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกนิยุตํ ทสสหสฺสานี’’ติ. ‘‘นหุต’’นฺติปิ ปาโฐ, โส อยุตฺโต นหุตสงฺขาเตน สงฺขฺยาวิเสเสน มิสฺสีภาเวน ปสงฺคตฺตา. เตสนฺติ ทฺวาทสนิยุตานํ พฺราหฺมณคหปติกานํ.

‘‘กิสสรีรตฺตา’’ติ อิมินา กิโส โก อตฺตา เอเตสนฺติ กิสกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. กกาโร เหตฺถ อตฺตวาจโก. ‘‘โอวาทโก’’ติ อิมินา โอวทาโนติ เอตฺถ ยุปจฺจโย กตฺตุตฺโถติ ทสฺเสติ. คาถาพนฺธตฺตา อการสฺส ทีโฆ. ‘‘อถ วา’’ติอาทินา กิสโก หุตฺวา อญฺเญ โอวทาโน กิสโกวทาโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ, อยมตฺโถ วา. ตฺวํ ปหาสีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ตุวํ. อิติ วุตฺตํ โหตีติ โยชนา.

กามิตฺถิโยติ เอการโลปวเสน สนฺธีติ อาห ‘‘กาเม อิตฺถิโย จา’’ติ. อุปจีสูติ เอตฺถ กามขนฺธกิเลสอภิสงฺขารสงฺขาเตสุ จตูสุ อุปธีสุ ขนฺธุปธิ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ขนฺธุปธีสู’’ติ.

โกจรหีติ เอตฺถ โกสทฺโท ‘‘โก เต พลํ มหาราชา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๘๘๐) วิย กฺวสทฺทตฺโถติ อาห ‘‘กฺวจรหี’’ติ. นิปาโตเยเวส.

ปทสทฺทสฺส จรณปทาทโย นิวตฺเตตุํ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานปท’’นฺติ. ‘‘สนฺตสภาวตายา’’ติอาทินา สนฺโต สภาโว อิมสฺส ปทสฺสาติ สนฺตํ. นตฺถิ อุปธโย เอตฺถาติ อนุปธิกํ. นตฺถิ กิญฺจนเมตฺถาติ อกิญฺจนํ. ตีสุ ภเวสุ น สญฺชตีติ อสตฺตํ. อญฺญถา น ภวตีติ อนญฺญถาภาวิ. อญฺเญน เกนจิ น เนตพฺพนฺติ อนญฺญเนยฺยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เตนาติ ‘‘สนฺต’’นฺติอาทิปเทน. เมติ มม, มโนติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ เทวมนุสฺสโลเก เม มโน รโต นามาติ กึ วกฺขามิ. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตีติ โยชนา.

๕๖. ตญฺจาติ สาวกภาวญฺจ.

๕๗. อสฺสาสกาติ เอตฺถ อาปุพฺโพ สาสธาตุ อาปุพฺพ สิสธาตุนา สทิโส, ‘‘เม’’ติ ฉฏฺฐีโยคตฺตา ณฺวุปจฺจโย จ ภาวตฺโถติ อาห ‘‘อาสิสนา’’ติ. ‘‘ปตฺถนา’’ติ อิมินา อาปุพฺพสิสธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ พิมฺพิสารรญฺโญ. ตตฺถาติ รตนตฺตเย. นิจฺฉยคมนเมวาติ ‘‘สรณ’’อิตินิจฺฉเยน ชานนเมว คโต. อตฺตสนฺนิยฺยาตนนฺติ อตฺตโน อตฺตานํ รตนตฺตเย สนฺนิยฺยาตนํ. อิมินา อตฺตสนฺนิยฺยาตน, ปณิปาต, ตปฺปรายน, สิสฺสภาวูปคมนสงฺขาเตสุ จตูสุ สรณคมเนสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๐; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๖; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๑.สรณคมนคมกวิภาวนา) อตฺตสนฺนิยฺยาตนสรณคมนํ ทีเปติ. อยนฺติ พิมฺพิสาโร ราชา. ตนฺติ นิยตสรณตํ. ปณิปาตคมนญฺจาติ เอตฺถ ปณีติ กโร. ยถา หิ ปาทปทสทฺทา ทีฆรสฺสวเสน หุตฺวา จรณํ วทนฺติ, เอวํ ปาณิปณิสทฺทา กรํ วทนฺติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปณีติ กโร’’ติ. ปตนํ ปาโต, ปณิโน ปาโต ปณิปาโต. อตฺถโต อญฺชลิปณมนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส คมนญฺจ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อิมินา ปณิปาตสรณคมนํ ทีเปติ. จสทฺโท ‘‘ปากฏ’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพ. ปากฏญฺจ กโรนฺโตติ หิ อตฺโถ.

๕๘. สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณติ เอตฺถ สิงฺคีสงฺขาโต นิกฺโข สิงฺคีนิกฺโข, เตน สมาโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สิงฺคีสุวณฺณนิกฺเขน สมานวณฺโณ’’ติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณ’’อิติปเทน นิกฺขสทฺทสฺส สุวณฺณตฺถํ ทสฺเสติ, ปญฺจสุวณฺณาทโย อตฺเถ นิวตฺเตติ. ‘‘สมาน’’อิติปเทน สวณฺโณติ เอตฺถ สกาโร สมานสทฺทสฺเสว การิโยติ ทสฺเสติ. สพฺเพสูติ อขิเลสุ จกฺขาทิอินฺทฺริเยสุ. ทนฺโตติ ทมิโต. อินฺทฺริยสํวโรติ วุตฺตํ โหติ. ตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ.

๕๙. โอณีโต ปตฺตโต ปาณิ เยนาติ โอณีตปตฺตปาณีติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปตฺตโต จา’’ติอาทิ. ‘‘อปนีตปาณิ’’นฺติ อิมินา โอณีตสทฺโท อปนีตตฺโถ, ปาณิสทฺเทน จ สมฺพนฺธิตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘ภควนฺต’’นฺติ อิมํ กมฺมํ ‘‘สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เอกมนฺตนฺติ เอตฺถ อนฺตสทฺโท สมีปเทสตฺโถ, โกฏิเทสตฺโถ วา โหติ, อุปโยควจนญฺจ ภุมฺมตฺเถ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกสฺมึ ปเทเส’’ติ. อตฺถิกปโยเค กรณสฺส สมฺภวโต อาห ‘‘พุทฺธาภิวาทนคมเนน วา ธมฺมสฺสวนคมเนน วา’’ติ. อปฺปากิณฺณนฺติ เอตฺถ อปฺปสทฺโท ปฏิเสธตฺโถติ อาห ‘‘อนากิณฺณ’’นฺติ. ‘‘อพฺโพกิณฺณ’’นฺติปิ ปาโฐ. อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอตฺถ ‘‘อปฺปสทฺท’’นฺติปเทน วจนสทฺทสฺส คหิตตฺตา อิมินา ปาริเสสนเยน นครนิคฺโฆสสทฺโทเยว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘นครนิคฺโฆสสทฺเทน อปฺปนิคฺโฆส’’นฺติ. ตีสุ ปาเฐสุ ปฐเมน ปาเฐน ชนสฺส วาโต ชนวาโต, เตน วิรหิตํ วิชนวาตนฺติ วิกปฺปํ ทสฺเสติ. ทุติเยน ชนสฺส วาโท ชนวาโท, เตน วิรหิตํ วิชนวาทนฺติ วิกปฺปํ ทสฺเสติ. ตติเยน ชนสฺส ปาโต สญฺจรณํ ชนปาโต, เตน วิรหิตํ วิชนปาตนฺติ วิกปฺปํ ทสฺเสติ. รหสฺสํ กรียติ เอตฺถาติ ราหสฺเสยฺยกํ. มนุสฺสานํ ราหสฺเสยฺยกํ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘มนุสฺสาน’’นฺติอาทินา.