๑. ปฐมสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ตึสกานนฺตรํ ตึสกานํ อนนฺตเร กาเล ฉสฏฺฐิสตสงฺคหา ฉอุตฺตรสฏฺฐิอธิกสเตหิ สิกฺขาปเทหิ สงฺคหิตา เย ธมฺมา สงฺคีติกาเรหิ สงฺคีตา, ทานิ อิมสฺมึ กาเล เตสมฺปิ ธมฺมานํ อยํ วณฺณนา โหตีติ โยชนา.

๗๙๓. ตตฺถาติ เตสุ ฉสฏฺฐิสตสงฺคเหสุ สิกฺขาปเทสุ, ปฐมสิกฺขาปเทติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เทฺว ตโย’’ติ เอตฺถ วาสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เทฺว วา ตโย วา’’ติ. โผฏลเกติ กนฺเท, มิญฺเช วา. เอตนฺติ ‘‘คณฺฑิเก’’ติ เอตํ นามํ. ‘‘ปมาณ’’นฺติอิมินา มตฺตสทฺโท ปมาณตฺโถว, น อปฺปตฺโถ, นาปิ อวธารณตฺโถติ ทสฺเสติ. ลสุณนฺติ เสตวณฺณมูลํ มหากนฺทํ. มหากนฺโท หิ พฺยญฺชนสมฺปากาทีสุ อามคนฺธานํ อภิภวนตฺตา ลสียติ กนฺตียตีติ ลสุณนฺติ วุจฺจติ.

สุวณฺณหํสโยนินฺติ สุวณฺณมเยน ปตฺเตน ยุตฺตํ หํสโยนึ. ชาติสฺสโรติ ชาตึ ภวํ สรติ ชานาตีติ ชาติสฺสโร. อถาติ ชาติสฺสรสฺส นิปฺผนฺนตฺตา. นิปฺผนฺนตฺโถ หิ อถสทฺโท. ปุพฺพสิเนเหนาติ ปุพฺเพ มนุสฺสภเว ภาวิเตน สิเนเหน. ตาสนฺติ ปชาปติยา จ ติสฺสนฺนํ ธีตรานญฺจ. ตํ ปนาติ ปตฺตํ ปน.

๗๙๕. มคเธสูติ มคธรฏฺเฐ ฐิเตสุ ชนปเทสุ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิธาติ ‘‘ลสุณํ ขาเทยฺยา’’ติปเท. ตมฺปีติ มาคธกมฺปิ. คณฺฑิกลสุณเมวาติ คณฺโฑ โผโฏ เอตสฺสตฺถีติ คณฺฑิกํ. คณฺฑสทฺโท หิ โผฏปริยาโย, พหุตฺเถ อิกปจฺจโย. พหุคณฺฑิกลสุณนฺติ หิ วุตฺตํ โหติ. คณฺฑสทฺโท หิ โผเฏ จ กโปเล จาติ ทฺวีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ, อิธ ปน โผเฏ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. โปตฺถเกสุ ปน โอฏฺฐเชน จตุตฺถกฺขเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส วีมํสิตฺวา คเหตพฺโพ. พหูสุ หิ ปุพฺพโปตฺถเกสุ กณฺฐโช ตติยกฺขโร จ โอฏฺฐโช จตุตฺถกฺขโร จาติ เทฺว อกฺขรา อญฺญมญฺญํ ปริวตฺติตฺวา ติฏฺฐนฺติ. น เอกทฺวิติมิญฺชกนฺติ เอกมิญฺโช ปลณฺฑุโก น โหติ, ทฺวิมิญฺโช ภญฺชนโก น โหติ, ติมิญฺโช หริตโก น โหตีติ อตฺโถ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺขาทิตฺวาติ ทนฺเตหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กตฺวา.

๗๙๗. ปลณฺฑุโกติ สุกนฺทโก เอโก ลสุณวิเสโส. ภญฺชนกาทีนิ โลกสงฺเกโตปเทสโต ทฏฺฐพฺพานิ. หีติ สจฺจํ. ตสฺสาติ จาปลสุณสฺส. สภาเวเนวาติ สูปสมฺปากาทึ วินา อตฺตโน สภาวโต เอว. ตนฺติ มาคธกํ, ปกฺขิปิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ยตฺถ กตฺถจีติ เยสุ เกสุจีติ. ปฐมํ.