๑. ลสุณวคฺโค

๑. ปฐมสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ตึสกานนฺตรํ ตึสกานํ อนนฺตเร กาเล ฉสฏฺฐิสตสงฺคหา ฉอุตฺตรสฏฺฐิอธิกสเตหิ สิกฺขาปเทหิ สงฺคหิตา เย ธมฺมา สงฺคีติกาเรหิ สงฺคีตา, ทานิ อิมสฺมึ กาเล เตสมฺปิ ธมฺมานํ อยํ วณฺณนา โหตีติ โยชนา.

๗๙๓. ตตฺถาติ เตสุ ฉสฏฺฐิสตสงฺคเหสุ สิกฺขาปเทสุ, ปฐมสิกฺขาปเทติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เทฺว ตโย’’ติ เอตฺถ วาสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เทฺว วา ตโย วา’’ติ. โผฏลเกติ กนฺเท, มิญฺเช วา. เอตนฺติ ‘‘คณฺฑิเก’’ติ เอตํ นามํ. ‘‘ปมาณ’’นฺติอิมินา มตฺตสทฺโท ปมาณตฺโถว, น อปฺปตฺโถ, นาปิ อวธารณตฺโถติ ทสฺเสติ. ลสุณนฺติ เสตวณฺณมูลํ มหากนฺทํ. มหากนฺโท หิ พฺยญฺชนสมฺปากาทีสุ อามคนฺธานํ อภิภวนตฺตา ลสียติ กนฺตียตีติ ลสุณนฺติ วุจฺจติ.

สุวณฺณหํสโยนินฺติ สุวณฺณมเยน ปตฺเตน ยุตฺตํ หํสโยนึ. ชาติสฺสโรติ ชาตึ ภวํ สรติ ชานาตีติ ชาติสฺสโร. อถาติ ชาติสฺสรสฺส นิปฺผนฺนตฺตา. นิปฺผนฺนตฺโถ หิ อถสทฺโท. ปุพฺพสิเนเหนาติ ปุพฺเพ มนุสฺสภเว ภาวิเตน สิเนเหน. ตาสนฺติ ปชาปติยา จ ติสฺสนฺนํ ธีตรานญฺจ. ตํ ปนาติ ปตฺตํ ปน.

๗๙๕. มคเธสูติ มคธรฏฺเฐ ฐิเตสุ ชนปเทสุ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิธาติ ‘‘ลสุณํ ขาเทยฺยา’’ติปเท. ตมฺปีติ มาคธกมฺปิ. คณฺฑิกลสุณเมวาติ คณฺโฑ โผโฏ เอตสฺสตฺถีติ คณฺฑิกํ. คณฺฑสทฺโท หิ โผฏปริยาโย, พหุตฺเถ อิกปจฺจโย. พหุคณฺฑิกลสุณนฺติ หิ วุตฺตํ โหติ. คณฺฑสทฺโท หิ โผเฏ จ กโปเล จาติ ทฺวีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ, อิธ ปน โผเฏ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. โปตฺถเกสุ ปน โอฏฺฐเชน จตุตฺถกฺขเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส วีมํสิตฺวา คเหตพฺโพ. พหูสุ หิ ปุพฺพโปตฺถเกสุ กณฺฐโช ตติยกฺขโร จ โอฏฺฐโช จตุตฺถกฺขโร จาติ เทฺว อกฺขรา อญฺญมญฺญํ ปริวตฺติตฺวา ติฏฺฐนฺติ. น เอกทฺวิติมิญฺชกนฺติ เอกมิญฺโช ปลณฺฑุโก น โหติ, ทฺวิมิญฺโช ภญฺชนโก น โหติ, ติมิญฺโช หริตโก น โหตีติ อตฺโถ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺขาทิตฺวาติ ทนฺเตหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กตฺวา.

๗๙๗. ปลณฺฑุโกติ สุกนฺทโก เอโก ลสุณวิเสโส. ภญฺชนกาทีนิ โลกสงฺเกโตปเทสโต ทฏฺฐพฺพานิ. หีติ สจฺจํ. ตสฺสาติ จาปลสุณสฺส. สภาเวเนวาติ สูปสมฺปากาทึ วินา อตฺตโน สภาวโต เอว. ตนฺติ มาคธกํ, ปกฺขิปิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ยตฺถ กตฺถจีติ เยสุ เกสุจีติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยสิกฺขาปทํ

๗๙๙. ทุติเย สํทสฺสนํ พาธติ นิเสเธติ อสฺมึ ฐาเนติ สมฺพาธนฺติ วจนตฺเถน ปฏิจฺฉนฺโนกาโส สมฺพาโธ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิจฺฉนฺโนกาเส’’ติ. อุโภ อุปกจฺฉกาติ เทฺว พาหุมูลา. เต หิ อุปริ ยํกิญฺจิ วตฺถุํ กจติ พนฺธติ เอตฺถาติ อุปกจฺฉกาติ วุจฺจนฺติ. มุตฺตกรณนฺติ ปสฺสาวมคฺโค. โส หิ มุตฺตํ กโรติ อเนนาติ มุตฺตกรณนฺติ วุจฺจติ. โลโม กตฺตียติ ฉินฺทียติ อิมายาติ กตฺตริ, ตาย วา, สุฏฺฐุ ทฬฺหํ โลมํ ฑํสตีติ สณฺฑาโส, โสเยว สณฺฑาสโก, เตน วา, ขุรติ โลมํ ฉินฺทตีติ ขุโร, เตน วา สํหราเปนฺติยาติ สมฺพนฺโธ. สํหราเปนฺติยาติ อปเนนฺติยาติ. ทุติยํ.

๓. ตติยสิกฺขาปทํ

๘๐๓. ตติเย มุตฺตกรณตลฆาตเนติ มุตฺตกรณสฺส ตลํ หนนํ ปหรณํ มุตฺตกรณตลฆาตนํ, ตสฺมึ มุตฺตกรณตลฆาตเน นิมิตฺตภูเต. ตาว มหนฺตนฺติ อติวิย มหนฺตํ. เกสเรนาปีติ กิญฺชกฺเขนาปิ. โส หิ เก ชเล สรติ ปวตฺตตีติ เกสโรติ วุจฺจติ.

๘๐๕. คณฺฑํ วาติ ปีฬกํ วา. วณํ วาติ อรุํ วาติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถสิกฺขาปทํ

๘๐๖. จตุตฺเถ รญฺโญ โอโรธา ราโชโรธา, ปุราเณ ราโชโรธา ปุราณราโชโรธาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุราเณ’’ติอาทิ. ‘‘คิหิภาเว’’ติ อิมินา ปุราเณติ เอตฺถ ณปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. จิราจิรนฺติ นิปาตปฏิรูปกํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิเรน จิเรนา’’ติ. ‘‘สกฺโกถา’’ติ อิมินา กถํ ตุเมฺห ราคจิตฺตํ ปฏิหนิตฺวา อตฺตานํ ธาเรถ ธาเรตุํ สกฺโกถาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อนาโรจิเตปีติ ภูตโต อนาโรจิเตปิ.

๘๐๗. ชตุนาติ ลาขาย. ปฏฺฐทณฺฑเกติ ปฏุภาเวน ฐาติ ปวตฺตตีติ ปฏฺโฐ, โสเยว ทณฺโฑ ปฏฺฐทณฺโฑ, ตสฺส ปเวสนํ ปฏฺฐทณฺฑกํ, ตสฺมึ นิมิตฺตภูเต. เอตนฺติ ‘‘ชตุมฏฺฐเก’’ติ เอตํ วจนนฺติ. จตุตฺถํ.

๕. ปญฺจมสิกฺขาปทํ

๘๑๐. ปญฺจเม ‘‘อติคมฺภีร’’นฺติปทํ กิริยาวิเสสนนฺติ อาห ‘‘อติอนฺโต ปเวเสตฺวา’’ติ. ‘‘อุทเกน โธวนํ กุรุมานา’’ติ อิมินา ‘‘อุทกสุทฺธิก’’นฺติปทสฺส อุทเกน สุทฺธิยา กรณนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

๘๑๒. ทฺวงฺคุลปพฺพปรมนฺติ เอตฺถ เทฺว องฺคุลานิ จ เทฺว ปพฺพานิ จ ทฺวงฺคุลปพฺพํ, อุตฺตรปเท ปุพฺพปทโลโป. ทฺวงฺคุลปพฺพํ ปรมํ ปมาณํ เอตสฺส อุทกสุทฺธิกสฺสาติ ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ. วิตฺถารโต ทฺวงฺคุลปรมํ, คมฺภีรโต ทฺวิปพฺพปรมนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘วิตฺถารโต’’ติอาทิ. องฺคุลํ ปเวเสนฺติยาติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ‘‘จตุนฺนํ วา’’ติ อิทํ อุกฺกฏฺฐวเสน วุตฺตํ, ติณฺณมฺปิ ปพฺพํ น วฏฺฏติ, จตุนฺนํ ปน ปเควาติ อตฺโถติ. ปญฺจมํ.

๖. ฉฏฺฐสิกฺขาปทํ

๘๑๕. ฉฏฺเฐ ภตฺตสฺส วิสฺสชฺชนํ ภตฺตวิสฺสคฺโคติ วุตฺเต ภตฺตกิจฺจนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ. ปานียสทฺเทน ปานียถาลกํ คเหตพฺพํ, วิธูปนสทฺเทน พีชนี คเหตพฺพา, อุปสทฺโท สมีปตฺโถติ สพฺพํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเกน หตฺเถนา’’ติอาทิ. ‘‘อจฺจาวทตี’’ติปทสฺส อติกฺกมิตฺวา วทนาการํ ทสฺเสติ ‘‘ปุพฺเพปี’’ติอาทินา.

๘๑๗. ‘‘สุทฺธอุทกํ วา โหตู’’ติอาทินา ‘‘ปานีเยนา’’ติ วจนํ อุปลกฺขณํ นามาติ ทสฺเสติ. ทธิมตฺถูติ ทธิมณฺฑํ ทธิโน สาโร, ทธิมฺหิ ปสนฺโนทกนฺติ วุตฺตํ โหติ. รโสติ มจฺฉรโส มํสรโส. ‘‘อนฺตมโส จีวรกณฺโณปี’’ติ อิมินา ‘‘วิธูปเนนา’’ติ วจนํ นิทสฺสนํ นามาติ ทสฺเสติ.

๘๑๙. เทตีติ สยํ เทติ. ทาเปตีติ อญฺเญน ทาเปติ. อุภยมฺปีติ ปานียวิธูปนทฺวยมฺปีติ. ฉฏฺฐํ.

๗. สตฺตมสิกฺขาปทํ

๘๒๒. สตฺตเม ‘‘ปโยคทุกฺกฏํ นามา’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ ทุกฺกเฏสุ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ ทสฺเสติ. น เกวลํ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ เอตฺตกเมว, อถ โข อญฺญมฺปิ พหุ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. สงฺฆฏฺฏเนสุปีติ วิโลฬเนสุปิ. ทนฺเตหิ สงฺขาทตีติ ทนฺเตหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท, อญฺญาย ภิกฺขุนิยา การาเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อญฺญายา’’ติปทํ ‘‘วิญฺญาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. มาตรมฺปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท อญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺติยา ปเควาติ ทสฺเสติ. ตาย วาติ วิญฺญาปิตภิกฺขุนิยา วา. ตนฺติ อามกธญฺญํ. ตนฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตวจนํ. ปุพฺพาปรวิรุทฺธนฺติ ปุพฺพาปรโต วิรุทฺธํ. ‘‘อญฺญาย…เป… ทุกฺกฏเมวา’’ติ ปุพฺพวจเน ทุกฺกฏเมว วุตฺตํ, ปุน ‘‘อญฺญาย…เป… ทุกฺกฏ’’นฺติ จ ปจฺฉิมวจเน ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ วุตฺตํ, ตสฺมา ปุพฺพาปรวิรุทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

๘๒๓. ลพฺภมานํ อามกธญฺญนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺญํ วา ยํกิญฺจีติ มุคฺคมาสาทีหิ วา ลาพุกุมฺภณฺฑาทีหิ วา อญฺญํ ยํกิญฺจิ ติลาทึ วาติ. สตฺตมํ.

๘. อฏฺฐมสิกฺขาปทํ

๘๒๔. อฏฺฐเม นิพฺพิฏฺฐราชภโฏติ เอตฺถ อุตฺตรปทสฺส ฉฏฺฐีสมาสญฺจ ปุพฺพปเทน พาหิรตฺถสมาสญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิพฺพิฏฺโฐ’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘รญฺโญ ภตี’’ติ อิมินา รญฺโญ ภโฏ ราชภโฏติ ฉฏฺฐีสมาสํ ทสฺเสติ, ‘‘เอเตนา’’ติ อิมินา พาหิรตฺถสมาสํ. นิพฺพิฏฺโฐติ นิวิฏฺโฐ ปติฏฺฐาปิโตติ อตฺโถ. เกณีติ รญฺโญ ทาตพฺพสฺส อายสฺเสตมธิวจนํ. เอเตนาติ พฺราหฺมเณน. ตโตติ ฐานนฺตรโต. ภฏสงฺขาตาย เกณิยา ปถตฺตา การณตฺตา ฐานนฺตรํ ภฏปถนฺติ อาห ‘‘ตํเยว ฐานนฺตร’’นฺติ.

๘๒๖. จตฺตาริปิ วตฺถูนีติ อุจฺจาราทีนิ. ปาเฏกฺกนฺติ ปฏิวิสุํ เอเกกเมว. อุจฺจารํ วาติอาทีสุ วาสทฺเทน ทนฺตกฏฺฐาทโยปิ คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ทนฺตกฏฺฐ…เป… ปาจิตฺติยเมวา’’ติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ อุจฺจาราทีสูติ. อฏฺฐมํ.

๙. นวมสิกฺขาปทํ

๘๓๐. นวเม โรปิมหริตฏฺฐาเนติ โรปิมฏฺฐาเน จ หริตฏฺฐาเน จ. โรปิยติ อสฺมินฺติ โรปิยํ, ตํเยว โรปิมํ ยการสฺส มการํ กตฺวา. เอตานีติ อุจฺจาราทีนิ. สพฺเพสนฺติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ. ยตฺถ ปนาติ ยสฺมึ เขตฺเตติ. นวมํ.

๑๐. ทสมสิกฺขาปทํ

๘๓๕. ทสเม โสณฺฑา วาติ สุราโสณฺฑา วา. โมโรติ มยูโร. สุโวติ สุโก. มกฺกโฏติ วานโร. อาทิสทฺเทน สปฺปาทโย สงฺคณฺหาติ, มกฺกฏาทโยปิ นจฺจนฺตูติ สมฺพนฺโธ. อสํยตภิกฺขูนนฺติ วาจสิกกมฺเม อสํยตานํ ภิกฺขูนํ, ธมฺมภาณกคีตํ วา โหตูติ โยชนา. ตนฺติยา คุเณน พทฺธา ตนฺติพทฺธา. ‘‘ภิ’’นฺติสงฺขาโต ราสทฺโท เอติสฺสาติ เภริ. กุเฏน กตา เภริ กุฏเภริ, ตาย วาทิตํ กุฏเภริวาทิตํ, ตํ วา. อุทกเภรีติ อุทเกน ปกฺขิตฺตา เภริ, ตาย วาทิตมฺปิ โหตูติ สมฺพนฺโธ.

๘๓๖. เตสํเยวาติ เยสํ นจฺจํ ปสฺสติ, เตสํเยว. ยทิ ปน นจฺจคีตวาทิเต วิสุํ วิสุํ ปสฺสติ สุณาติ, ปาเฏกฺกา อาปตฺติโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. อญฺญโตติ อญฺญโต เทสโต, ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โอโลเกตฺวา’’ติ ปเท อเปกฺขิเต อุปโยคตฺเถ โตปจฺจโย โหติ. อญฺญํ โอโลเกตฺวาติ หิ อตฺโถ. อญฺญโต วาเทนฺเต ปสฺสตีติ โยชนา. ภิกฺขุนี น ลภตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญ วตฺตุมฺปีติ สมฺพนฺโธ. อุปหารนฺติ ปูชํ. อุปฏฺฐานนฺติ ปาริจริยํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ สยํ นจฺจาทีสุ.

๘๓๗. อนฺตราราเม วาติ อารามสฺส อนฺตเร วา. พหิอาราเม วาติ อารามสฺส พหิ วา. อญฺเญน วาติ สลากภตฺตาทีหิ อญฺเญน วา. ตาทิเสนาติ ยาทิโส โจราทิอุปทฺทโว, ตาทิเสนาติ. ทสมํ.

ลสุณวคฺโค ปฐโม.