๑. ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๕๖. ‘‘เตน…เป… สาโฬฺห’’ติ เอตฺถ ‘‘เอตฺถา’’ติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. ทพฺพคุณกิริยาชาตินามสงฺขาเตสุ ปญฺจสุ สทฺเทสุ สาฬฺหสทฺทสฺส นามสทฺทภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สาโฬฺหติ ตสฺส นาม’’นฺติ. มิคารมาตุยาติ วิสาขาย. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา มิคารมาตา นาม. นวกมฺมํ อธิฏฺฐาตีติ นวกมฺมิกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นวกมฺมาธิฏฺฐายิก’’นฺติ. ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา’’ติอิมินา ปณฺฑา วุจฺจติ ปญฺญา, สา สญฺชาตา อิมิสฺสาติ ปณฺฑิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เวยฺยตฺติเกนาติ วิเสเสน อญฺชติ ปากฏํ คจฺฉตีติ วิยตฺโต, ปุคฺคโล, ตสฺส อิทํ เวยฺยตฺติกํ, ญาณํ, เตน. ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุตฺตปญฺญาย ‘‘เมธา’’ติ วุตฺตปญฺญาย วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปาฬิคหเณ’’ติอาทิ. ‘‘เมธา’’ติ หิ วุตฺตปญฺญา ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุตฺตปญฺญาย วิเสโส โหติ สติสหายตฺตา. ตตฺรุปายายาติ อลุตฺตสมาโส ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. เยวาปนกวณฺณนา) วิย. ‘‘กมฺเมสู’’ติ อิมินา ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. กตฺตพฺพกมฺมุปปริกฺขายาติ กตฺตพฺพกมฺเมสุ วิจารณาย. จสทฺเทน ‘‘กตากต’’นฺติ ปทสฺส ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. ปริเวสนฏฺฐาเนติ ปริภุญฺชิตุํ วิสนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ ปริเวสนํ, ตเมว ฐานํ ปริเวสนฏฺฐานํ, ตสฺมึ. นิกูเฏติ เอตฺถ กูฏสงฺขาตสิขรวิรหิเต โอกาเสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โกณสทิสํ กตฺวา ทสฺสิเต คมฺภีเร’’ติ. วิตฺยูปสคฺโค วิการวาจโก, สรสทฺโท สทฺทวาจโกติ อาห ‘‘วิปฺปการสทฺโท’’ติ. จรติ อเนนาติ จรณํ ปาโท, ตสฺมึ อุฏฺฐิโต คิลาโน เอติสฺสาติ จรณคิลานาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาทโรเคน สมนฺนาคตา’’ติ.

๖๕๗. ‘‘ตินฺตา’’ติ อิมินา อวสฺสุตสทฺโท อิธ กิลินฺนตฺเถ เอว วตฺตติ, น อญฺญตฺเถติ ทสฺเสติ. อสฺสาติ ‘‘อวสฺสุตา’’ติปทสฺส. ปทภาชเน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ปทภาชเน. วตฺถํ รงฺคชาเตน รตฺตํ วิย, ตถา กายสํสคฺคราเคน สุฏฺฐุ รตฺตาติ โยชนา. ‘‘อเปกฺขาย สมนฺนาคตา’’ติ อิมินา อเปกฺขา เอติสฺสมตฺถีติ อเปกฺขวตีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิพทฺธํ จิตฺตํ อิมิสฺสนฺติ ปฏิพทฺธจิตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิพนฺธิตฺวา ฐปิตจิตฺตา วิยา’’ติ. ทุติยปทวิภงฺเคปีติ ‘‘อวสฺสุโต’’ติ ทุติยปทภาชเนปิ. ปุคฺคลสทฺทสฺส สตฺตสามญฺญวาจกตฺตา ปุริสสทฺเทน วิเสเสติ. อโธอุพฺภอิติ นิปาตานํ ฉฏฺฐิยา สมสิตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อกฺขกานํ อโธ’’ติอาทิ. นนุ ยถา อิธ ‘‘อกฺขกานํ อโธ’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ปทภาชเนปิ วตฺตพฺพํ, กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปทภาชเน’’ติอาทิ. ปทปฏิปาฏิยาติ ‘‘อโธ’’ติ จ ‘‘อกฺขก’’นฺติ จ ปทานํ อนุกฺกเมน. เอตฺถาติ อธกฺขกอุพฺภชาณุมณฺฑเลสุ. สาธารณปาราชิเกหีติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ สาธารเณหิ ปาราชิเกหิ. นามมตฺตนฺติ นามเมว.

๖๕๙. เอวนฺติ อิมาย ปาฬิยา วิภชิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘อุภโตอวสฺสุเต’’ติอาทิวจเน. ‘‘อุภโตอวสฺสุเต’’ติ ปาโฐ มูลปาโฐเยว, นาญฺโญติ ทสฺเสนฺเตน วิเสสมกตฺวา ‘‘อุภโตอวสฺสุเตติ อุภโต อวสฺสุเต’’ติ วุตฺตํ. อุภโตติ เอตฺถ อุภสรูปญฺจ โตสทฺทสฺส ฉฏฺฐฺยตฺเถ ปวตฺติญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุนิยา เจว ปุริสสฺส จา’’ติ. ตตฺถ ภิกฺขุนีปุริสสทฺเทหิ อุภสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ยา’’ติ จ ‘‘ส’’อิติ จ ทฺวีหิ สทฺเทหิ โตปจฺจยสฺส ฉฏฺฐฺยตฺถํ, อุภินฺนํ อวสฺสุตภาเว สตีติ อตฺโถ. ภาวปจฺจเยน วินา ภาวตฺโถ ญาตพฺโพติ อาห ‘‘อวสฺสุตภาเว’’ติ. ยถาปริจฺฉินฺเนนาติ ‘‘อธกฺขกํ, อุพฺภชาณุมณฺฑล’’นฺติ เยน เยน ปริจฺฉินฺเนน. อตฺตโนติ ภิกฺขุนิยา. ตสฺส วาติ ปุริสสฺส วา. อิธาปีติ กายปฏิพทฺเธน กายามสเนปิ.

ตตฺราติ เตสุ ภิกฺขุภิกฺขุนีสุ. น กาเรตพฺโพ ‘‘กายสํสคฺคํ สาทิเยยฺยา’’ติ อวุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อโจปยมานาปีติ อจาลยมานาปิ, ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, เตน โจปยมานา ปเควาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปน สตีติ จิตฺเตเนว อธิวาสยมานาย สติ ปน. กิริยสมุฏฺฐานตาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส กิริยสมุฏฺฐานภาโว. ตพฺพหุลนเยนาติ ‘‘วนจรโก (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๐๑; ๓.๑๓๓), สงฺคามาวจโร’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๐๘) วิย ตสฺสํ กิริยายํ พหุลโต สมุฏฺฐานนเยน. สาติ กิริยสมุฏฺฐานตา.

๖๖๐. เอตฺถาติ อุพฺภกฺขกอโธชาณุมณฺฑเลสุ.

๖๖๒. ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติ เอตฺถาปิ โตปจฺจโย ฉฏฺฐฺยตฺเถ โหติ. สามญฺญวจนสฺสาปิ วิเสเส อวฏฺฐานโต, วิเสสตฺถินา จ วิเสสสฺส อนุปโยชิตพฺพโต อาห ‘‘ภิกฺขุนิยา เอวา’’ติ. ตตฺราติ ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติอาทิวจเน. ‘‘ตเถวา’’ติอิมินา กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุโตติ อตฺถํ อติทิสติ. จตูสูติ เมถุนราค กายสํสคฺคราคเคหสิตเปม สุทฺธจิตฺตสงฺขาเตสุ จตูสุ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน.

๖๖๓. อยํ ปุริโส อิติ วา อิตฺถี อิติ วา อชานนฺติยา วาติ โยชนาติ. ปฐมํ.