๑. ปาราชิกกณฺฑอตฺถโยชนา

เอวํ ภิกฺขุวิภงฺคสฺส, กตฺวาน โยชนานยํ;

ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส, กริสฺสํ โยชนานยํ.

โยติ วิภงฺโค. วิภงฺคสฺสาติ วิภงฺโค อสฺส. อสฺสาติ โหติ. ตสฺสาติ ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส. ยโตติ ยสฺมา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ภิกฺขูนํ วิภงฺคสฺส อนนฺตรํ ภิกฺขุนีนํ โย วิภงฺโค สงฺคหิโต อสฺส, ตสฺส ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส สํวณฺณนากฺกโม ปตฺโต ยโต, ตโต ตสฺส ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส อปุพฺพปทวณฺณนํ กาตุํ ตาว ปาราชิเก อยํ สํวณฺณนา โหตีติ. อปุพฺพานํ ปทานํ วณฺณนา อปุพฺพปทวณฺณนา, ตํ.

๑. ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๕๖. ‘‘เตน…เป… สาโฬฺห’’ติ เอตฺถ ‘‘เอตฺถา’’ติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. ทพฺพคุณกิริยาชาตินามสงฺขาเตสุ ปญฺจสุ สทฺเทสุ สาฬฺหสทฺทสฺส นามสทฺทภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สาโฬฺหติ ตสฺส นาม’’นฺติ. มิคารมาตุยาติ วิสาขาย. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา มิคารมาตา นาม. นวกมฺมํ อธิฏฺฐาตีติ นวกมฺมิกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นวกมฺมาธิฏฺฐายิก’’นฺติ. ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา’’ติอิมินา ปณฺฑา วุจฺจติ ปญฺญา, สา สญฺชาตา อิมิสฺสาติ ปณฺฑิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เวยฺยตฺติเกนาติ วิเสเสน อญฺชติ ปากฏํ คจฺฉตีติ วิยตฺโต, ปุคฺคโล, ตสฺส อิทํ เวยฺยตฺติกํ, ญาณํ, เตน. ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุตฺตปญฺญาย ‘‘เมธา’’ติ วุตฺตปญฺญาย วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปาฬิคหเณ’’ติอาทิ. ‘‘เมธา’’ติ หิ วุตฺตปญฺญา ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุตฺตปญฺญาย วิเสโส โหติ สติสหายตฺตา. ตตฺรุปายายาติ อลุตฺตสมาโส ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. เยวาปนกวณฺณนา) วิย. ‘‘กมฺเมสู’’ติ อิมินา ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. กตฺตพฺพกมฺมุปปริกฺขายาติ กตฺตพฺพกมฺเมสุ วิจารณาย. จสทฺเทน ‘‘กตากต’’นฺติ ปทสฺส ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. ปริเวสนฏฺฐาเนติ ปริภุญฺชิตุํ วิสนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ ปริเวสนํ, ตเมว ฐานํ ปริเวสนฏฺฐานํ, ตสฺมึ. นิกูเฏติ เอตฺถ กูฏสงฺขาตสิขรวิรหิเต โอกาเสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โกณสทิสํ กตฺวา ทสฺสิเต คมฺภีเร’’ติ. วิตฺยูปสคฺโค วิการวาจโก, สรสทฺโท สทฺทวาจโกติ อาห ‘‘วิปฺปการสทฺโท’’ติ. จรติ อเนนาติ จรณํ ปาโท, ตสฺมึ อุฏฺฐิโต คิลาโน เอติสฺสาติ จรณคิลานาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาทโรเคน สมนฺนาคตา’’ติ.

๖๕๗. ‘‘ตินฺตา’’ติ อิมินา อวสฺสุตสทฺโท อิธ กิลินฺนตฺเถ เอว วตฺตติ, น อญฺญตฺเถติ ทสฺเสติ. อสฺสาติ ‘‘อวสฺสุตา’’ติปทสฺส. ปทภาชเน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ปทภาชเน. วตฺถํ รงฺคชาเตน รตฺตํ วิย, ตถา กายสํสคฺคราเคน สุฏฺฐุ รตฺตาติ โยชนา. ‘‘อเปกฺขาย สมนฺนาคตา’’ติ อิมินา อเปกฺขา เอติสฺสมตฺถีติ อเปกฺขวตีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิพทฺธํ จิตฺตํ อิมิสฺสนฺติ ปฏิพทฺธจิตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิพนฺธิตฺวา ฐปิตจิตฺตา วิยา’’ติ. ทุติยปทวิภงฺเคปีติ ‘‘อวสฺสุโต’’ติ ทุติยปทภาชเนปิ. ปุคฺคลสทฺทสฺส สตฺตสามญฺญวาจกตฺตา ปุริสสทฺเทน วิเสเสติ. อโธอุพฺภอิติ นิปาตานํ ฉฏฺฐิยา สมสิตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อกฺขกานํ อโธ’’ติอาทิ. นนุ ยถา อิธ ‘‘อกฺขกานํ อโธ’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ปทภาชเนปิ วตฺตพฺพํ, กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปทภาชเน’’ติอาทิ. ปทปฏิปาฏิยาติ ‘‘อโธ’’ติ จ ‘‘อกฺขก’’นฺติ จ ปทานํ อนุกฺกเมน. เอตฺถาติ อธกฺขกอุพฺภชาณุมณฺฑเลสุ. สาธารณปาราชิเกหีติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ สาธารเณหิ ปาราชิเกหิ. นามมตฺตนฺติ นามเมว.

๖๕๙. เอวนฺติ อิมาย ปาฬิยา วิภชิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘อุภโตอวสฺสุเต’’ติอาทิวจเน. ‘‘อุภโตอวสฺสุเต’’ติ ปาโฐ มูลปาโฐเยว, นาญฺโญติ ทสฺเสนฺเตน วิเสสมกตฺวา ‘‘อุภโตอวสฺสุเตติ อุภโต อวสฺสุเต’’ติ วุตฺตํ. อุภโตติ เอตฺถ อุภสรูปญฺจ โตสทฺทสฺส ฉฏฺฐฺยตฺเถ ปวตฺติญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุนิยา เจว ปุริสสฺส จา’’ติ. ตตฺถ ภิกฺขุนีปุริสสทฺเทหิ อุภสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ยา’’ติ จ ‘‘ส’’อิติ จ ทฺวีหิ สทฺเทหิ โตปจฺจยสฺส ฉฏฺฐฺยตฺถํ, อุภินฺนํ อวสฺสุตภาเว สตีติ อตฺโถ. ภาวปจฺจเยน วินา ภาวตฺโถ ญาตพฺโพติ อาห ‘‘อวสฺสุตภาเว’’ติ. ยถาปริจฺฉินฺเนนาติ ‘‘อธกฺขกํ, อุพฺภชาณุมณฺฑล’’นฺติ เยน เยน ปริจฺฉินฺเนน. อตฺตโนติ ภิกฺขุนิยา. ตสฺส วาติ ปุริสสฺส วา. อิธาปีติ กายปฏิพทฺเธน กายามสเนปิ.

ตตฺราติ เตสุ ภิกฺขุภิกฺขุนีสุ. น กาเรตพฺโพ ‘‘กายสํสคฺคํ สาทิเยยฺยา’’ติ อวุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อโจปยมานาปีติ อจาลยมานาปิ, ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, เตน โจปยมานา ปเควาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปน สตีติ จิตฺเตเนว อธิวาสยมานาย สติ ปน. กิริยสมุฏฺฐานตาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส กิริยสมุฏฺฐานภาโว. ตพฺพหุลนเยนาติ ‘‘วนจรโก (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๐๑; ๓.๑๓๓), สงฺคามาวจโร’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๐๘) วิย ตสฺสํ กิริยายํ พหุลโต สมุฏฺฐานนเยน. สาติ กิริยสมุฏฺฐานตา.

๖๖๐. เอตฺถาติ อุพฺภกฺขกอโธชาณุมณฺฑเลสุ.

๖๖๒. ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติ เอตฺถาปิ โตปจฺจโย ฉฏฺฐฺยตฺเถ โหติ. สามญฺญวจนสฺสาปิ วิเสเส อวฏฺฐานโต, วิเสสตฺถินา จ วิเสสสฺส อนุปโยชิตพฺพโต อาห ‘‘ภิกฺขุนิยา เอวา’’ติ. ตตฺราติ ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติอาทิวจเน. ‘‘ตเถวา’’ติอิมินา กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุโตติ อตฺถํ อติทิสติ. จตูสูติ เมถุนราค กายสํสคฺคราคเคหสิตเปม สุทฺธจิตฺตสงฺขาเตสุ จตูสุ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน.

๖๖๓. อยํ ปุริโส อิติ วา อิตฺถี อิติ วา อชานนฺติยา วาติ โยชนาติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๖๔. ทุติเย กจฺจิ โน สาติ เอตฺถ โนสทฺโท นุสทฺทตฺโถติ อาห ‘‘กจฺจิ นุ สา’’ติ. ปริวารวิปตฺตีติ ปริชนสฺส วินาสนํ. ‘‘อกิตฺตี’’ติ เอตฺถ สมฺมุขา นินฺทํ คเหตฺวา ‘‘อยโส’’ติอิมินา ปรมฺมุขา นินฺทา คเหตพฺพาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปรมฺมุขครหา วา’’ติ.

๖๖๖. ‘‘ยา ปาราชิกํ อาปนฺนา’’ติอิมินา ‘‘สา วา’’ติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. จตุนฺนนฺติ นิทฺธารณตฺเถ เจตํ สามิวจนํ, จตูสูติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ สพฺพปาราชิกานํ ปจฺฉา. อิมสฺมึ โอกาเสติ ปฐมตติยปาราชิกานมนฺตเร ฐาเน. ฐปิตนฺติ สงฺคีติกาเรหิ นิกฺขิตฺตํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. ตตฺราติ ทุฏฺฐุลฺลสิกฺขาปเทติ. ทุติยํ.

๓. ตติยปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๖๙. ตติเย อสฺสาติ ‘‘ธมฺเมน วินเยนา’’ติ ปทสฺส. ปทภาชนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสาวนสมฺปทา จ สตฺถุสาสนํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ญตฺติ…เป… สมฺปทาย จา’’ติ. สตฺถุสาสเนนาติ จ สตฺถุ อาณาย. กมฺมนฺติ อุกฺเขปนียกมฺมํ. ตตฺถาติ สงฺเฆ. ‘‘วจนํ นาทิยตี’’ติอาทีสุ วิย สงฺฆํ วา นาทิยตีติ เอตฺถ นาทิยนํ นาม นานุวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘นานุวตฺตตี’’ติ. ตตฺถาติ สงฺฆาทีสุ. อยํ ตาว สํวาโสติ สห ภิกฺขู วสนฺติ เอตฺถาติ สํวาโสติ อตฺเถน อยํ เอกกมฺมาทิ สํวาโส นาม. ‘‘สห อยนภาเวนา’’ติอิมินา สห อยนฺติ ปวตฺตนฺตีติ สหายาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เตติ ภิกฺขู. เยหิ จาติ ภิกฺขูหิ จ. ตสฺสาติ อุกฺขิตฺตกสฺส. เตนาติ อุกฺขิตฺตเกน. อตฺตโนติ อุกฺขิตฺตกสฺสาติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๗๕. จตุตฺเถ เมถุนราเคน อวสฺสุตา นาธิปฺเปตา, กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุตาวาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุตา’’ติ. ‘‘ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติปทํ น หตฺถสทฺเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ, คหณสทฺเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ ปุริสปุคฺคเลนา’’ติอาทิ. ตนฺติ คหณํ, ‘‘หตฺถคฺคหณ’’นฺติ วุตฺตวจนํ อุปลกฺขณมตฺตเมวาติ อาห ‘‘อญฺญมฺปี’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อญฺญมฺปี’’ติ หตฺถคหณโต อิตรมฺปิ. อปาราชิกกฺเขตฺเตติ อุพฺภกฺขเก อโธชาณุมณฺฑเล. อสฺสาติ ‘‘หตฺถคฺคหณ’’นฺติปทสฺส. เอตฺถาติ ‘‘อสทฺธมฺมสฺส ปฏิเสวนตฺถายา’’ติปเท. กายสํสคฺโคติ กายสํสคฺโค เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘น เมถุนธมฺโม’’ติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตฺถาติ กายสํสคฺคคหเณ. สาธกนฺติ ญาปกํ.

ติสฺสิตฺถิโยติ ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ตีสุ อิตฺถีสูติ หิ อตฺโถ, ติสฺโส อิตฺถิโย อุปคนฺตฺวาติ วา โยเชตพฺโพ. เอเสว นโย ปรโตปิ. ยํ เมถุนํ อตฺถิ, ตํ น เสเวติ โยชนา. น เสเวติ จ น เสวติ. ติการสฺส หิ เอกาโร. ตโย ปุริเสติ ตีสุ ปุริเสสุ, เต วา อุปคนฺตฺวา. ตโย จ อนริยปณฺฑเกติ ตีสุ อนริยสงฺขาเตสุ อุภโตพฺยญฺชนเกสุ จ ปณฺฑเกสุ จ, เต วา อุปคนฺตฺวาติ โยชนา. น จาจเร เมถุนํ พฺยญฺชนสฺมินฺติ อตฺตโน นิมิตฺตสฺมึ เมถุนํ น จ อาจรติ. อิทํ อนุโลมปาราชิกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เฉชฺชํ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยาติ เมถุนธมฺมการณา เฉชฺชํ สิยา, ปาราชิกํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. กุสเลหีติ ปญฺหาวิสชฺชเน เฉเกหิ, เฉกกาเมหิ วา. อยํ ปโญฺห อฏฺฐวตฺถุกํ สนฺธาย วุตฺโต.

ปญฺหาวิสชฺชนตฺถาย จินฺเตนฺตานํ เสทโมจนการณตฺตา ‘‘เสทโมจนคาถา’’ติ วุตฺตา. วิรุชฺฌตีติ ‘‘น เมถุนธมฺโม’’ติ วจเนน ‘‘เฉชฺชํ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยา’’ติ วจนํ วิรุชฺฌติ, น สเมตีติ อตฺโถ. อิติ เจ วเทยฺย, น วิรุชฺฌติ. กสฺมา? เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคตฺตาติ โยชนา. อิมินา เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคภูโต กายสํสคฺโคว อุปจาเรน ตตฺถ เมถุนธมฺมสทฺเทน วุตฺโต, น ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตีติ ทีเปติ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. ปริวาเรเยว วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. วณฺณาวณฺโณติ สุกฺกวิสฏฺฐิ. ธนมนุปฺปาทานนฺติ สญฺจริตฺตํ. ‘‘อิมินา ปริยาเยนา’’ติ อิมินา เลเสน สมีปูปจาเรนาติ อตฺโถ. เอเตนุปาเยนาติ ‘‘หตฺถคฺคหณํ สาทิเยยฺยา’’ติปเท วุตฺตอุปาเยน. สพฺพปเทสูติ สพฺเพสุ ‘‘สงฺฆาฏิกณฺณคฺคหณํ สาทิเยยฺยา’’ติอาทีสุ ปเทสุ. อปิ จาติ เอกํเสน, วิเสสํ วกฺขามีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอวํนามกํ ฐาน’’นฺติ อิมินา ‘‘อิตฺถํนามํ อิมสฺส ฐานสฺสา’’ติ วจนตฺถํ ทีเปติ.

๖๗๖. เอกนฺตริกาย วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ทฺวนฺตริกาทีนิปิ สงฺคยฺหนฺติ. เยน เตนาติ เยน วา เตน วา. ทฺวิติจตุปฺปญฺจฉวตฺถูนิ เปยฺยาลวเสน วา วาสทฺเทน วา คเหตพฺพานิ. อปิ จาติ กิญฺจ ภิยฺโย, วตฺตพฺพวิเสสํ วกฺขามีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘อาปตฺติโย เทเสตฺวา’’ติ วจเน. หีติ สจฺจํ. วุตฺตนฺติ ปริวาเร วุตฺตํ. ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. เทสิตา อาปตฺติ คณนูปิกาติ โยชนา. เอกํ วตฺถุํ อาปนฺนา ยา ภิกฺขุนีติ โยชนา. ธุรนิกฺเขปํ กตฺวาติ ‘‘อิมญฺจ วตฺถุํ, อญฺญมฺปิ จ วตฺถุํ นาปชฺชิสฺสามี’’ติ ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา. ยา ปน สอุสฺสาหาว เทเสตีติ โยชนาติ. จตุตฺถํ.

สาธารณาติ ภิกฺขุนีหิ สาธารณา. เอตฺถาติ ‘‘อุทฺทิฏฺฐา โข อยฺยาโย’’ติอาทิวจเน.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

ภิกฺขุนิวิภงฺเค ปาราชิกกณฺฑวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.