๒. รตนสิกฺขาปทํ

๕๐๒. ทุติเย ปมุสฺสิตฺวาติ สติวิปฺปวาเสน ปมุสฺสิตฺวา. ปุณฺณปตฺตนฺติ ตุฏฺฐิทายํ. ตญฺหิ มโนรถปุณฺเณน ปตฺตพฺพภาคตฺตา ‘‘ปุณฺณปตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส สรูปํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สตโต ปญฺจ กหาปณา’’ติ. อิธ ปน กหาปณานํ ปญฺจสตตฺตา ปญฺจวีสกหาปณา อธิปฺเปตา. อาภรณสทฺทสฺส อลงฺการสทฺเทน ปริยายภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อลงฺการ’’นฺติ. ‘‘มหาลตํ นามา’’ติ อิมินา น โย วา โส วา อลงฺกาโร, อถ โข วิเสสาลงฺกาโรติ ทสฺเสติ. มหนฺตานิ มาลากมฺมลตากมฺมานิ เอตฺถาติ มหาลตา. ลตาคหเณน หิ มาลาปิ คหิตา. นวหิ โกฏีหิ อคฺฆํ อิมสฺสาติ นวโกฏิอคฺฆนกํ, นวโกฏิสงฺขาตํ อคฺฆํ อรหตีติ วา นวโกฏิอคฺฆนกํ.

๕๐๔. อนฺเต สมีเป วสนสีลตฺตา ปริจาริโก ‘‘อนฺเตวาสี’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปริจาริโก’’ติ.

๕๐๖. เทฺว เลฑฺฑุปาตาติ ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส เทฺว เลฑฺฑุปาตา. สงฺฆ…เป… นวกมฺมานํ อตฺถาย อุคฺคณฺหนฺตสฺส วา อุคฺคณฺหาเปนฺตสฺส วา ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อวเสสนฺติ ชาตรูปรชตโต อวเสสํ. มาตุกณฺณปิฬนฺธนตาลปณฺณมฺปีติ มาตุยา กณฺเณ ปิฬนฺธิตตาลปณฺณมฺปิ, ปฏิสาเมนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ.

‘‘กปฺปิยภณฺฑํ โหตี’’ติ อิมินา อกปฺปิยภณฺฑํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. อิทนฺติ ภณฺฑํ. ปลิโพโธ นามาติ อตฺตโน ปลิโพโธ นาม. ฉนฺเทนปีติ วฑฺฒกีอาทีนํ ฉนฺทเหตุนาปิ. ภเยนปีติ ราชวลฺลภานํ ภยเหตุนาปิ. พลกฺกาเรนาติ กรณํ กาโร, พเลน กาโร พลกฺกาโร, เตน, พลกฺกาโร หุตฺวา ปาเตตฺวาติ อตฺโถ.

ตตฺถาติ มหาราเม. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน, สงฺกา อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. มหาชนสญฺจรณฏฺฐาเนสูติ พหูนํ ชนานํ สญฺจรณสงฺขาเตสุ ฐาเนสุ. นคเหตพฺพสฺส เหตุํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปลิโพโธ น โหตี’’ติ. ยสฺมา ปลิโพโธ น โหติ, ตสฺมา น คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เอโกติ เอโก ภิกฺขุ ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. โอกฺกมฺมาติ โอกฺกมิตฺวา.

รูปสทฺโท ภณฺฑปริยาโยติ อาห ‘‘ภณฺฑ’’นฺติ. ภณฺฑํ รูปํ นามาติ โยชนา. ภณฺฑิกนฺติ ภณฺเฑน นิยุตฺตํ ปุฏกํ. คเณตฺวาติ คณนํ กตฺวา. นิมิตฺตนฺตีติ เอตฺถ อิติสทฺโท นามปริยาโย. ลญฺฉนาทิ นิมิตฺตํ นามาติ หิ โยชนา. ลญฺฉนาทีติ อาทิสทฺเทน นีลปิโลติกาทโย สงฺคณฺหาติ. ลาขายาติ ชตุนา.

ปติรูปา นาม อิธ ลชฺชิกุกฺกุจฺจกาติ อาห ‘‘ลชฺชิโน กุกฺกุจฺจกา’’ติ. ถาวรนฺติ ชงฺคมา อญฺญํ ถาวรํ. อทฺธุโนติ กาลสฺส. สมาทเปตฺวาติ อญฺเญ สมาทเปตฺวา. อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยาน ยาจนา’’ติ (ชา. ๑.๗.๕๙) วุตฺตนเยน ยาจิตฺวาติ อตฺโถ.

๕๐๗. รตนสมฺมตนฺติ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคนฺติ. ทุติยํ.