๑. อนฺเตปุรสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๔๙๔. ราชวคฺคสฺส ปฐเม ปริตฺตโกติ คุเณน ขุทฺทโก. ปาสาทวรสทฺทสฺส อุปริสทฺเทน สมฺพนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปาสาทวรสฺส อุปริ คโต’’ติ. อิมินา ปาสาทวรสฺส อุปริ อุปริปาสาทวรํ, ตํ คโต อุปคโตติ อุปริปาสาทวรคโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อยฺยานนฺติ ภิกฺขูนํ. ‘‘การณา’’ติ อิมินา ‘‘วาหสา’’ติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. เตหีติ อยฺเยหิ.

๔๙๗. อนฺตรนฺติ ขณํ, โอกาสํ วา วิวรํ วา. ฆาเตตุนฺติ หนิตุํ. อิจฺฉตีติ อิมินา ปตฺถธาตุยา ยาจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ราชนฺเตปุรํ หตฺถิสมฺมทฺท’’นฺติอาทีสุ วจนตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. หตฺถิสมฺมทฺทนฺติ หตฺถิสมฺพาธฏฺฐานํ. อสฺเสหิ สมฺมทฺโท เอตฺถาติ อสฺสสมฺมทฺโท. รเถหิ สมฺมทฺโท เอตฺถาติ รถสมฺมทฺโทติ วจนตฺถํ อติทิสนฺโต อาห ‘‘เอเสว นโย’’ติ. ‘‘สมฺมตฺต’’นฺติ ปฐมกฺขเรน ปาฐสฺส สมฺพาธสฺส อวาจกตฺตา วุตฺตํ ‘‘ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถาติ ปาเฐ. ‘‘หตฺถีนํ สมฺมทฺท’’นฺติ อิมินา อุตฺตรปทสฺส สมฺมทฺทนํ สมฺมทฺทนฺติ ภาวตฺถํ ทสฺเสติ, ปุริมปเทน ฉฏฺฐีสมาสญฺจ. ปุริมปาเฐ ปน อุตฺตรปทสฺส อธิกรณตฺถญฺจ ปุพฺพปเทน ตติยาสมาสญฺจ ทสฺเสติ. พาหิรตฺถสมาโสติปิ วุจฺจติ. ปจฺฉิมปาเฐ ‘‘หตฺถิสมฺมทฺท’’นฺติอาทิปทสฺส ลิงฺควิปลฺลาสญฺจ ‘‘อตฺถี’’ติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพตญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘หตฺถิสมฺมทฺโท อตฺถี’’ติ. รชิตพฺพานีติ รชนียานิ, รชิตุํ อรหานีติ อตฺโถ. อิมินา สมฺพนฺธกาเล ปุริมปาเฐ รญฺโญ อนฺเตปุเรติ วิภตฺติวิปลฺลาโส กาตพฺโพติ. ปจฺฉิมปาเฐ ปน มุขฺยโตว ยุชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ อนฺเตปุเร’’ติ.

๔๙๘. อวสิตฺตสฺสาติ ขตฺติยาภิเสเกน อภิสิตฺตสฺส. อิโตติ สยนิฆรโต. อิมินา ปญฺจมีพาหิรสมาสํ ทสฺเสติ. รญฺโญ รติชนนฏฺเฐน รตนํ วุจฺจติ มเหสี. มเหสีติ จ สาภิเสกา เทวี. นิปุพฺพ คมุธาตุสฺส นิปุพฺพกมุธาตุยา ปริยายภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘นิคฺคตนฺติ นิกฺขนฺต’’นฺติ. ปฐมํ.