๒. วิเลขนสิกฺขาปทํ

๔๓๘. ทุติเย วินเย ปฏิสํยุตฺตา กถา วินยกถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยกถา นามา’’ติอาทิ. ตนฺติ วินยกถํ. ปทภาชเนน วณฺณนา วินยสฺส วณฺโณ นามาติ โยชนา. ตนฺติ วินยสฺส วณฺณํ. ปริยาปุณนํ ปริยตฺติ, วินยสฺส ปริยตฺติ วินยปริยตฺติ, วินยปริยตฺติสงฺขาตํ มูลมสฺส วณฺณสฺสาติ วินยปริยตฺติมูลโก, ตํ. วินยธโร ลภตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. เต สพฺเพ ภควา ภาสตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ.

อสฺสาติ วินยธรสฺส. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. อลชฺชิตาติอาทีสุ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อลชฺชิตายาติ หิ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘กถํ อลชฺชิตายา’’ติอาทิ. จาติ สจฺจํ. ‘‘สญฺจิจฺจา’’ติ ปทํ ตีสุ วาเกฺยสุ โยเชตพฺพํ. สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ ปริคูหติ, สญฺจิจฺจ อคติคมนญฺจ คจฺฉตีติ อตฺโถ. มนฺโทติ พาโล. โมมูโหติ อติสมฺมูโฬฺห. วิราเธตีติ วิรชฺฌาเปติ. กุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเนติ ‘‘กปฺปติ นุ โข, โน’’ติ วินยกุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเน. อยํ ปนาติ อยํ ปุคฺคโล ปน วีติกฺกมติเยวาติ สมฺพนฺโธ. อจฺฉมํเสน สูกรมํสสฺส วณฺณสณฺฐาเนน สทิสตฺตา, ทีปิมํเสน จ มิคมํสสฺส สทิสตฺตา วุตฺตํ ‘‘อจฺฉมํสํ สูกรมํส’’นฺติอาทิ.

อาปตฺตึจ สติสมฺโมสายาติ เอตฺถ จสทฺโท อวุตฺตวากฺยสมฺปิณฺฑนตฺโถ, กตฺตพฺพญฺจ น หิ กโรตีติ อตฺโถ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

เอวํ อวินยธรสฺส โทสํ ทสฺเสตฺวา วินยธรสฺส คุณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยธโร ปนา’’ติอาทิ. โสติ วินยธโร. หีติ วิตฺถาโร. ปรูปวาทนฺติ ปเรสํ อุปวาทํ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธสฺส โกฏฺฐาเส. ตโตติ ปติฏฺฐานโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ วินยธรสฺส. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. อสฺสาติ วินยธรสฺส. กุกฺกุจฺจปกตานนฺติ กุกฺกุจฺเจน อภิภูตานํ. โสติ วินยธโร. เตหีติ กุกฺกุจฺจปกเตหิ. สงฺฆมชฺเฌ กเถนฺตสฺส อวินยธรสฺสาติ โยชนา. ตนฺติ ภยํ สารชฺชํ.

ปฏิปกฺขํ, ปฏิวิรุทฺธํ วา อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ ปจฺจตฺถีกา, ณฺยสทฺโท พหุลํ กตฺตาภิธายโก, อตฺตโน ปจฺจตฺถิกา อตฺตปจฺจตฺถิกา. ตตฺถาติ ทุวิเธสุ ปจฺจตฺถิเกสุ. อิเมติ เมตฺติยภุมฺมชกวฑฺฒลิจฺฉวิโน. อญฺเญปิ เย วา ปน ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. อริฏฺฐภิกฺขุ จ กณฺฏกสามเณโร จ เวสาลิกวชฺชิปุตฺตกา จ อริฏฺฐ…เป… วชฺชีปุตฺตกา. เต จ สาสนปจฺจตฺถิกา นามาติ สมฺพนฺโธ. ปรูปหาโร จ อญฺญาโณ จ กงฺขาปรวิตรโณ จ ปรู…เป… วิตรณา. เต อาทโย เยสํ วาทานนฺติ ปรู…เป… วิตรณาทโย. เต เอว วาทา เอเตสนฺติ ปรู…เป… วิตรณาทิวาทา. เต จ สาสนปจฺจตฺถิกา นามาติ สมฺพนฺโธ. อพุทฺธสาสนํ พุทฺธสาสนนฺติ วตฺวา กตปคฺคหา มหาสงฺฆิกาทโย จ สาสนปจฺจตฺถิกา นามาติ โยชนา. กงฺขาปรวิตรณาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน กถาวตฺถุปกรเณ อาคตา วาทา สงฺคยฺหนฺติ. มหาสงฺฆิกาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ทีปวํเส อาคตา คณา สงฺคยฺหนฺติ. อาทิมฺหิ ‘‘วิปรีตทสฺสนา’’ติ ปทํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. ‘‘สหธมฺเมนา’’ติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สห การเณนา’’ติ. ยถาติ เยนากาเรน นิคฺคยฺหมาเนติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ติวิเธสุ สทฺธมฺเมสุ. มหาวตฺตานิ สนฺติ, อยํ สพฺโพติ โยชนา. จตฺตาริ ผลานิ จาติ ลิงฺควิปลฺลาเสน โยเชตพฺพํ. เอตฺถ จกาเรน อภิญฺญาปฏิสมฺภิทา สงฺคหิตา ตาสมฺปิ อธิคมสาสนภาวโต.

ตตฺถาติ ติวิเธสุ สทฺธมฺเมสุ. เกจิ เถราติ ธมฺมกถิกา เกจิ เถรา. ‘‘โย โข’’ติ กณฺฐชทุติยกฺขเรน ปฐิตพฺโพ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘โย โว’’ติ วกาเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส อยุตฺโต. กสฺมา? ‘‘โส โว’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา, เอกสฺมึ วาเกฺย ทฺวินฺนํ สมานสุติสทฺทานํ อยุตฺตตฺตา จ. เกจิ เถราติ ปํสุกูลิกา เกจิ เถรา อาหํสูติ สมฺพนฺโธ. อิตเร ปน เถราติ ธมฺมกถิกเถเรหิ จ ปํสุกูลิกเถเรหิ จ อญฺเญ เถรา. เตติ ปญฺจ ภิกฺขู กริสฺสนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ชมฺพุทีปสฺส ปจฺจนฺเต ติฏฺฐตีติ ปจฺจนฺติโม, ตสฺมึ. ชมฺพุทีปสฺส มชฺเฌ เวมชฺเฌ ติฏฺฐตีติ มชฺฌิโม. อถ วา มชฺฌานํ สุทฺธานํ พุทฺธาทีนํ นิวาโส มชฺฌิโม, ตสฺมึ. วีสติ วคฺคา อิมสฺสาติ วีสติวคฺโค, โสเยว คโณ วีสติวคฺคคโณ, ตํ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

ตสฺสาเธยฺโยติ ตสฺสายตฺโต, ตสฺส สนฺตโกติ วุตฺตํ โหติ. ปวารณา อาเธยฺยา, สงฺฆกมฺมํ อาเธยฺยํ, ปพฺพชฺชา อาเธยฺยา, อุปสมฺปทา อาเธยฺยาติ โยชนา.

เยปิ อิเม นว อุโปสถาติ สมฺพนฺโธ. ยาปิ จ อิมา นว ปวารณาโยติ โยชนา. ตสฺสาติ วินยธรสฺส. ตาสนฺติ นวปวารณานํ.

ยานิปิ อิมานิ จตฺตาริ สงฺฆกมฺมานีติ โยเชตพฺพํ. เอตฺถ จ ตานิ วินยธรายตฺตาเนวาติ ปาฐเสโส อชฺฌาหริตพฺโพ.

ยาปิ จ อยํ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ กาตพฺพาติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. อญฺโญติ วินยธรโต ปโร. โส เอวาติ วินยธโร เอว. ‘‘อุปชฺฌ’’นฺติ ธาตุกมฺมํ, ‘‘สามเณเรนา’’ติ การิตกมฺมํ อุปเนตพฺพํ. เอตฺถ จาติ อุโปสถาทีสุ จ. นิสฺสยทานญฺจ สามเณรูปฏฺฐานญฺจ วิสุํ กตฺวา ทฺวาทสานิสํเส ลภตีติปิ สกฺกา วตฺตุํ.

วิสุํ วิสุํ กตฺวาติ ‘‘ปญฺจาติ จ…เป… เอกาทสา’’ติ จ โกฏฺฐาสํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา, สตฺต โกฏฺฐาเส กตฺวา ภาสตีติ อธิปฺปาโย. โถเมตีติ สมฺมุขา โถเมติ. ปสํสตีติ ปรมฺมุขา ปสํสติ. ‘‘อุคฺคเหตพฺพ’’นฺติปทสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปริยาปุณิตพฺพ’’นฺติ. อทฺธนิ ทีเฆ สาธูติ อทฺธนิยํ อทฺธกฺขมํ อทฺธโยคฺยนฺติ อตฺโถ สาธุอตฺเถ นิยปจฺจโย (โมคฺคลฺลาเน ๔.๓๓.๗๓).

เถรา จ นวา จ มชฺฌิมา จ พหู เต ภิกฺขู ปริยาปุณนฺตีติ โยชนา.

๔๓๙. ‘‘อุทฺทิสฺสมาเน’’ติ ปทสฺส กมฺมรูปตฺตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อุทฺทิสิยมาเน’’ติ. โส ปนาติ ปาติโมกฺโข ปน. ยสฺมา อุทฺทิสฺสมาโน นาม โหติ, ตสฺมาติ โยชนา. อุทฺทิสนฺเต วาติ อุทฺทิสิยมาเน วา. อุทฺทิสาเปนฺเต วาติ อุทฺทิสาปิยมาเน วา. อนฺตสทฺโท หิ มานสทฺทการิโย. โยติ ภิกฺขุ. นนฺติ ตํ ปาติโมกฺขํ. จสทฺโท ขุทฺทานุขุทฺทกปทสฺส ทฺวนฺนวากฺยํ ทสฺเสติ, ปุพฺพปเท กการโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตสนฺติ ขุทฺทานุขุทฺทากานํ. หีติ สจฺจํ. เอตานีติ ขุทฺทานุขุทฺทกานิ. เยติ ภิกฺขู. ‘‘ยาว อุปฺปชฺชติเยว, ตาว สํวตฺตนฺติ อิติ วุตฺตํ โหตีติ โยชนา อิมสฺส นยสฺส ปาฐเสเสหิ โยเชตพฺพตฺตา. ครุกภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ลหุกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. อติวิยาติ อติ อิ เอว. อิกาโร หิ สนฺธิวเสน อทสฺสนํ คโต. วิยสทฺโท เอวการตฺถวาจโก ‘‘วรมฺหากํ ภุสามิวา’’ติ เอตฺถ (ชา. ๑.๓.๑๐๘) อิวสทฺโท วิย, อติ หุตฺวา เอวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อุปสมฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตฺถ สมีเป สามิวจนนฺติ (รุปสิทฺธิยํ ๓๑๖ สุตฺเต) อาห ‘‘อุปสมฺปนฺนสฺส สนฺติเก’’ติ. ตสฺสาติ อุปสมฺปนฺนสฺส. ตสฺมินฺติ วินเย. วิวณฺเณตีติ น เกวลํ ตสฺเสว วิวณฺณมตฺตเมว, อถ โข นินฺทติเยวาติ อาห ‘‘นินฺทตี’’ติ. ครหตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา นินฺทตีติ อุปสมฺปนฺนสฺส สมฺมุขา นินฺทติ. ครหตีติ ปรมฺมุขา ครหตีติ. ทุติยํ.