๘. สหธมฺมิกวคฺโค

๑. สหธมฺมิกสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๔๓๔. สหธมฺมิกวคฺคสฺส ปฐเม ยนฺติ ยํ ปญฺญตฺตํ. ‘‘สิกฺขมาเนนา’’ติ เอตฺถ มานปจฺจยสฺส อนาคตตฺถภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สิกฺขิตุกาเมนา’’ติ. ‘‘สิกฺขมาเนนา’’ติปทํ ‘‘ภิกฺขุนา’’ติปเท เอว น เกวลํ การกวิเสสนํ โหติ, อถ โข ‘‘อญฺญาตพฺพ’’นฺติอาทิปเทสุปิ กิริยาวิเสสนํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หุตฺวา’’ติ. ปทตฺถโตติ ปทโต จ อตฺถโต จ, ปทานํ อตฺถโต วาติ. ปฐมํ.

๒. วิเลขนสิกฺขาปทํ

๔๓๘. ทุติเย วินเย ปฏิสํยุตฺตา กถา วินยกถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยกถา นามา’’ติอาทิ. ตนฺติ วินยกถํ. ปทภาชเนน วณฺณนา วินยสฺส วณฺโณ นามาติ โยชนา. ตนฺติ วินยสฺส วณฺณํ. ปริยาปุณนํ ปริยตฺติ, วินยสฺส ปริยตฺติ วินยปริยตฺติ, วินยปริยตฺติสงฺขาตํ มูลมสฺส วณฺณสฺสาติ วินยปริยตฺติมูลโก, ตํ. วินยธโร ลภตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. เต สพฺเพ ภควา ภาสตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ.

อสฺสาติ วินยธรสฺส. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. อลชฺชิตาติอาทีสุ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อลชฺชิตายาติ หิ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘กถํ อลชฺชิตายา’’ติอาทิ. จาติ สจฺจํ. ‘‘สญฺจิจฺจา’’ติ ปทํ ตีสุ วาเกฺยสุ โยเชตพฺพํ. สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ ปริคูหติ, สญฺจิจฺจ อคติคมนญฺจ คจฺฉตีติ อตฺโถ. มนฺโทติ พาโล. โมมูโหติ อติสมฺมูโฬฺห. วิราเธตีติ วิรชฺฌาเปติ. กุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเนติ ‘‘กปฺปติ นุ โข, โน’’ติ วินยกุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเน. อยํ ปนาติ อยํ ปุคฺคโล ปน วีติกฺกมติเยวาติ สมฺพนฺโธ. อจฺฉมํเสน สูกรมํสสฺส วณฺณสณฺฐาเนน สทิสตฺตา, ทีปิมํเสน จ มิคมํสสฺส สทิสตฺตา วุตฺตํ ‘‘อจฺฉมํสํ สูกรมํส’’นฺติอาทิ.

อาปตฺตึจ สติสมฺโมสายาติ เอตฺถ จสทฺโท อวุตฺตวากฺยสมฺปิณฺฑนตฺโถ, กตฺตพฺพญฺจ น หิ กโรตีติ อตฺโถ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

เอวํ อวินยธรสฺส โทสํ ทสฺเสตฺวา วินยธรสฺส คุณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยธโร ปนา’’ติอาทิ. โสติ วินยธโร. หีติ วิตฺถาโร. ปรูปวาทนฺติ ปเรสํ อุปวาทํ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธสฺส โกฏฺฐาเส. ตโตติ ปติฏฺฐานโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ วินยธรสฺส. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. อสฺสาติ วินยธรสฺส. กุกฺกุจฺจปกตานนฺติ กุกฺกุจฺเจน อภิภูตานํ. โสติ วินยธโร. เตหีติ กุกฺกุจฺจปกเตหิ. สงฺฆมชฺเฌ กเถนฺตสฺส อวินยธรสฺสาติ โยชนา. ตนฺติ ภยํ สารชฺชํ.

ปฏิปกฺขํ, ปฏิวิรุทฺธํ วา อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ ปจฺจตฺถีกา, ณฺยสทฺโท พหุลํ กตฺตาภิธายโก, อตฺตโน ปจฺจตฺถิกา อตฺตปจฺจตฺถิกา. ตตฺถาติ ทุวิเธสุ ปจฺจตฺถิเกสุ. อิเมติ เมตฺติยภุมฺมชกวฑฺฒลิจฺฉวิโน. อญฺเญปิ เย วา ปน ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. อริฏฺฐภิกฺขุ จ กณฺฏกสามเณโร จ เวสาลิกวชฺชิปุตฺตกา จ อริฏฺฐ…เป… วชฺชีปุตฺตกา. เต จ สาสนปจฺจตฺถิกา นามาติ สมฺพนฺโธ. ปรูปหาโร จ อญฺญาโณ จ กงฺขาปรวิตรโณ จ ปรู…เป… วิตรณา. เต อาทโย เยสํ วาทานนฺติ ปรู…เป… วิตรณาทโย. เต เอว วาทา เอเตสนฺติ ปรู…เป… วิตรณาทิวาทา. เต จ สาสนปจฺจตฺถิกา นามาติ สมฺพนฺโธ. อพุทฺธสาสนํ พุทฺธสาสนนฺติ วตฺวา กตปคฺคหา มหาสงฺฆิกาทโย จ สาสนปจฺจตฺถิกา นามาติ โยชนา. กงฺขาปรวิตรณาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน กถาวตฺถุปกรเณ อาคตา วาทา สงฺคยฺหนฺติ. มหาสงฺฆิกาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ทีปวํเส อาคตา คณา สงฺคยฺหนฺติ. อาทิมฺหิ ‘‘วิปรีตทสฺสนา’’ติ ปทํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. ‘‘สหธมฺเมนา’’ติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สห การเณนา’’ติ. ยถาติ เยนากาเรน นิคฺคยฺหมาเนติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ติวิเธสุ สทฺธมฺเมสุ. มหาวตฺตานิ สนฺติ, อยํ สพฺโพติ โยชนา. จตฺตาริ ผลานิ จาติ ลิงฺควิปลฺลาเสน โยเชตพฺพํ. เอตฺถ จกาเรน อภิญฺญาปฏิสมฺภิทา สงฺคหิตา ตาสมฺปิ อธิคมสาสนภาวโต.

ตตฺถาติ ติวิเธสุ สทฺธมฺเมสุ. เกจิ เถราติ ธมฺมกถิกา เกจิ เถรา. ‘‘โย โข’’ติ กณฺฐชทุติยกฺขเรน ปฐิตพฺโพ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘โย โว’’ติ วกาเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส อยุตฺโต. กสฺมา? ‘‘โส โว’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา, เอกสฺมึ วาเกฺย ทฺวินฺนํ สมานสุติสทฺทานํ อยุตฺตตฺตา จ. เกจิ เถราติ ปํสุกูลิกา เกจิ เถรา อาหํสูติ สมฺพนฺโธ. อิตเร ปน เถราติ ธมฺมกถิกเถเรหิ จ ปํสุกูลิกเถเรหิ จ อญฺเญ เถรา. เตติ ปญฺจ ภิกฺขู กริสฺสนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ชมฺพุทีปสฺส ปจฺจนฺเต ติฏฺฐตีติ ปจฺจนฺติโม, ตสฺมึ. ชมฺพุทีปสฺส มชฺเฌ เวมชฺเฌ ติฏฺฐตีติ มชฺฌิโม. อถ วา มชฺฌานํ สุทฺธานํ พุทฺธาทีนํ นิวาโส มชฺฌิโม, ตสฺมึ. วีสติ วคฺคา อิมสฺสาติ วีสติวคฺโค, โสเยว คโณ วีสติวคฺคคโณ, ตํ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

ตสฺสาเธยฺโยติ ตสฺสายตฺโต, ตสฺส สนฺตโกติ วุตฺตํ โหติ. ปวารณา อาเธยฺยา, สงฺฆกมฺมํ อาเธยฺยํ, ปพฺพชฺชา อาเธยฺยา, อุปสมฺปทา อาเธยฺยาติ โยชนา.

เยปิ อิเม นว อุโปสถาติ สมฺพนฺโธ. ยาปิ จ อิมา นว ปวารณาโยติ โยชนา. ตสฺสาติ วินยธรสฺส. ตาสนฺติ นวปวารณานํ.

ยานิปิ อิมานิ จตฺตาริ สงฺฆกมฺมานีติ โยเชตพฺพํ. เอตฺถ จ ตานิ วินยธรายตฺตาเนวาติ ปาฐเสโส อชฺฌาหริตพฺโพ.

ยาปิ จ อยํ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ กาตพฺพาติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. อญฺโญติ วินยธรโต ปโร. โส เอวาติ วินยธโร เอว. ‘‘อุปชฺฌ’’นฺติ ธาตุกมฺมํ, ‘‘สามเณเรนา’’ติ การิตกมฺมํ อุปเนตพฺพํ. เอตฺถ จาติ อุโปสถาทีสุ จ. นิสฺสยทานญฺจ สามเณรูปฏฺฐานญฺจ วิสุํ กตฺวา ทฺวาทสานิสํเส ลภตีติปิ สกฺกา วตฺตุํ.

วิสุํ วิสุํ กตฺวาติ ‘‘ปญฺจาติ จ…เป… เอกาทสา’’ติ จ โกฏฺฐาสํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา, สตฺต โกฏฺฐาเส กตฺวา ภาสตีติ อธิปฺปาโย. โถเมตีติ สมฺมุขา โถเมติ. ปสํสตีติ ปรมฺมุขา ปสํสติ. ‘‘อุคฺคเหตพฺพ’’นฺติปทสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปริยาปุณิตพฺพ’’นฺติ. อทฺธนิ ทีเฆ สาธูติ อทฺธนิยํ อทฺธกฺขมํ อทฺธโยคฺยนฺติ อตฺโถ สาธุอตฺเถ นิยปจฺจโย (โมคฺคลฺลาเน ๔.๓๓.๗๓).

เถรา จ นวา จ มชฺฌิมา จ พหู เต ภิกฺขู ปริยาปุณนฺตีติ โยชนา.

๔๓๙. ‘‘อุทฺทิสฺสมาเน’’ติ ปทสฺส กมฺมรูปตฺตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อุทฺทิสิยมาเน’’ติ. โส ปนาติ ปาติโมกฺโข ปน. ยสฺมา อุทฺทิสฺสมาโน นาม โหติ, ตสฺมาติ โยชนา. อุทฺทิสนฺเต วาติ อุทฺทิสิยมาเน วา. อุทฺทิสาเปนฺเต วาติ อุทฺทิสาปิยมาเน วา. อนฺตสทฺโท หิ มานสทฺทการิโย. โยติ ภิกฺขุ. นนฺติ ตํ ปาติโมกฺขํ. จสทฺโท ขุทฺทานุขุทฺทกปทสฺส ทฺวนฺนวากฺยํ ทสฺเสติ, ปุพฺพปเท กการโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตสนฺติ ขุทฺทานุขุทฺทากานํ. หีติ สจฺจํ. เอตานีติ ขุทฺทานุขุทฺทกานิ. เยติ ภิกฺขู. ‘‘ยาว อุปฺปชฺชติเยว, ตาว สํวตฺตนฺติ อิติ วุตฺตํ โหตีติ โยชนา อิมสฺส นยสฺส ปาฐเสเสหิ โยเชตพฺพตฺตา. ครุกภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ลหุกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. อติวิยาติ อติ อิ เอว. อิกาโร หิ สนฺธิวเสน อทสฺสนํ คโต. วิยสทฺโท เอวการตฺถวาจโก ‘‘วรมฺหากํ ภุสามิวา’’ติ เอตฺถ (ชา. ๑.๓.๑๐๘) อิวสทฺโท วิย, อติ หุตฺวา เอวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อุปสมฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตฺถ สมีเป สามิวจนนฺติ (รุปสิทฺธิยํ ๓๑๖ สุตฺเต) อาห ‘‘อุปสมฺปนฺนสฺส สนฺติเก’’ติ. ตสฺสาติ อุปสมฺปนฺนสฺส. ตสฺมินฺติ วินเย. วิวณฺเณตีติ น เกวลํ ตสฺเสว วิวณฺณมตฺตเมว, อถ โข นินฺทติเยวาติ อาห ‘‘นินฺทตี’’ติ. ครหตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา นินฺทตีติ อุปสมฺปนฺนสฺส สมฺมุขา นินฺทติ. ครหตีติ ปรมฺมุขา ครหตีติ. ทุติยํ.

๓. โมหนสิกฺขาปทํ

๔๔๔. ตติเย อนุสทฺโท ปฏิปาฏิอตฺถํ อนฺโตกตฺวา วิจฺฉตฺถวาจโกติ อาห ‘‘อนุปฏิปาฏิยา อทฺธมาเส อทฺธมาเส’’ติ. โสติ ปาติโมกฺโข. อุโปสเถ อุโปสเถ อุทฺทิสิตพฺพนฺติ อนุโปสถิกํ. เอตฺถาปิ หิ อนุสทฺโท วิจฺฉตฺถวาจโก. โสติ ปาติโมกฺโข. อุทฺทิสิยมาโน นาม โหตีติ โยชนา. ‘‘ตสฺมึ อนาจาเร’’ติ ปเทน ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ยํ อาปตฺติ’’นฺติ ปเทน ยํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ยถาธมฺโมติ เอตฺถ ธมฺมสทฺเทน ธมฺโม จ วินโย จ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ธมฺโม จ วินโย จา’’ติ. ยถาติ เยนากาเรน. สาธุสทฺโท สุนฺทรตฺโถ, กสทฺโท ปทปูรโณติ อาห ‘‘สุฏฺฐู’’ติ. อฏฺฐินฺติ จ ‘‘กตฺวา’’ติ จ เทฺว ปทานิ ทฏฺฐพฺพานิ. ‘‘อฏฺฐิกตฺวา’’ติ วา เอกํ ปทํ. ตตฺถ ปุพฺพนเย อตฺโถ ยสฺสตฺถีติ อฏฺฐิ ตฺถการสฺส ฏฺฐการํ กตฺวา, ตํ อฏฺฐึ. กตฺวาติ ตฺวาปจฺจยนฺตอุตฺตรปเทน สมาโส น โหติ. อฏฺฐิกภาวนฺติ เอตฺถ อิกสทฺเทน ‘‘อฏฺฐี’’ติ เอตฺถ อีปจฺจยํ ทสฺเสติ. ‘‘ภาว’’นฺติปเทน ภาวปจฺจเยน วินา ภาวตฺถสฺส ญาเปตพฺพตํ ทสฺเสติ. อตฺโถ ปเนวํ ทฏฺฐพฺโพ – อฏฺฐิภาวํ กตฺวาติ. ปจฺฉิมนเย อตฺโถ ยสฺสตฺถีติ อฏฺฐิโก ปุริมนเยเนว ตฺถการสฺส ฏฺฐการํ กตฺวา. อตฺถยิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ วา อฏฺฐิโก, อฏฺฐิกอิติ นามสทฺทโต ตฺวาปจฺจโย กาตพฺโพ. ‘‘อฏฺฐิกตฺวา’’ติ อิทํ ปทํ กิริยาวิเสสนํ. กิริยาวิเสสเน วตฺตมาเน กรธาตุ วา ภูธาตุ วา โยเชตพฺพาติ ทสฺเสภุํ วุตฺตํ ‘‘กตฺวา หุตฺวา’’ติ. ตํ สพฺพํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐิกตฺวาติ อฏฺฐิกภาวํ กตฺวา, อฏฺฐิโก หุตฺวา’’ติ. ตติยํ.

๔. ปหารสิกฺขาปทํ

๔๔๙. จตุตฺเถ กสฺมา ฉพฺพคฺคิยา สตฺตรสวคฺคิยานํ ปหารํ เทนฺติ, นนุ อการเณน ปหารํ เทนฺตีติ อาห ‘‘อาวุโส’’ติอาทิ. อิมินา ยถา วทนฺติ, ตถา อกตตฺตา ปหารํ เทนฺตีติ ทสฺเสติ.

๔๕๑. สเจปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน สเจ อมรติ, กา นาม กถา, ปาจิตฺติยเมวาติ ทสฺเสติ. ปหาเรนาติ ปหารเหตุนา. ยถาติ เยนากาเรน. อยนฺติ ภิกฺขุ. น วิโรจตีติ น โสภติ.

๔๕๒. ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตฺถ อการสฺส อญฺญตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘คหฏฺฐสฺส วา’’ติอาทิ. ปพฺพชิตสฺส วาติ ปริพฺพาชกสฺส วา สามเณรสฺส วา.

๔๕๓. ‘‘เกนจี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘มนุสฺเสน วา’’ติอาทิ. ตโตติ วิเหฐนโต, อิมินา โมกฺขสฺส อปาทานํ ทสฺเสติ, ‘‘อตฺตโน’’ติ อิมินา สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ‘‘ปตฺถยมาโน’’ติ อิมินา ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. มุคฺคเรน วาติ จตุหตฺถทณฺฑสฺส อทฺเธน ทณฺเฑน วา. โสติ โจราทิโกติ. จตุตฺถํ.

๕. ตลสตฺติกสิกฺขาปทํ

๔๕๔. ปญฺจเม ตลนฺติ หตฺถตลํ. ตญฺหิ ตลติ ยํกิญฺจิ คหิตวตฺถุ ปติฏฺฐาติ เอตฺถาติ ‘‘ตล’’นฺติ วุจฺจติ. สตฺตีติ กุนฺโต. โส หิ สกติ วิชฺฌิตุํ สมตฺเถตีติ ‘‘สตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตลเมว สตฺติสทิสตฺตา ตลสตฺติกํ, สทิสตฺเถ โก, ตํ ตลสตฺติกํ อุปจาเรน คเหตฺวา ‘‘กายมฺปี’’ติ วุตฺตํ. กายโต อญฺญํ วตฺถุมฺปิ ตลสตฺติกสงฺขาเตน กาเยน คเหตฺวา อุคฺคิรตฺตา วุตฺตํ ‘‘กายปฏิพทฺธมฺปี’’ติ. ‘‘ปหารสมุจฺจิตา’’ติ เอตฺถ สํปุพฺโพ จ อุปุพฺโพ จ จิสทฺโท ปคุณนสงฺขาเต ปริจิเต วตฺตตีติ อาห ‘‘ปหารปริจิตา’’ติ. ปหาเรน สํ ปุนปฺปุนํ อุจฺจิตา ปริจิตาติ อตฺโถ. อิมเมวตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพปิ…เป… อตฺโถ’’ติ. อญฺญมฺปิ สชฺฌายนนยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปหารสฺส อุพฺพิคา’’ติ. ตสฺสาติ ตสฺส ปาฐสฺส. ปหารสฺสาติ ปหารโต. นิสฺสกฺกตฺเถ เจตํ สามิวจนํ. ‘‘ภีตา’’ติ อิมินา ‘‘อุพฺพิคา’’ติ เอตฺถ อุปุพฺพ วิชธาตุสฺสตฺถํ ทสฺเสติ.

๔๕๗-๘. วิรทฺโธติ ปณฺณโก หุตฺวา. ปุพฺเพติ ปุริมสิกฺขาปเท. วุตฺเตสุ วตฺถูสูติ ‘‘โจรํ วา ปจฺจตฺถีกํ วา’’ติอาทินา วุตฺเตสุ วตฺถูสูติ. ปญฺจมํ.

๖. อมูลกสิกฺขาปทํ

๔๕๙. ฉฏฺเฐ เตติ ฉพฺพคฺคิยา. โจเทนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. อากิณฺณโทสตฺตาติ เตสํ อากุลอาทีนวตฺตา. เอวนฺติ โจทิยมาเน. อตฺตปริตฺตาณนฺติ อตฺตโน ปริสมนฺตโต ตาณํ รกฺขนํ กโรนฺตา โจเทนฺตีติ โยชนาติ. ฉฏฺฐํ.

๗. สญฺจิจฺจสิกฺขาปทํ

๔๖๔. สตฺตเม อุปปุพฺพทหธาตุสฺส สกมฺมิกตฺตา การิตนฺโตคธภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาเทนฺตี’’ติ. ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตฺถ อการสฺส สทิสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สามเณรสฺสา’’ติ. สามเณโรปิ หิ อุปสมฺปนฺเนน สทิโส โหติ สณฺฐาเนน จ ปุริสภาเวน จ. สามเณรสฺส กุกฺกุจฺจํ อุปทหตีติ สมฺพนฺโธ. นิสินฺนํ มญฺเญ, นิปนฺนํ มญฺเญ, ภุตฺตํ มญฺเญ, ปีตํ มญฺเญ, กตํ มญฺเญติ โยชนา. นิสินฺนนฺติ นิสีทิตํ. นิปนฺนนฺติ นิปชฺชิตนฺติ. สตฺตมํ.

๘. อุปสฺสุติสิกฺขาปทํ

๔๗๑. อฏฺฐเม ‘‘อธิกรณชาตาน’’นฺติ เอตฺถ อธิกรณสฺส ปกรณโต วิวาทาธิกรณภาวญฺจ วิเสสนปรปทภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปฺปนฺนวิวาทาธิกรณาน’’นฺติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนสทฺเทน ชาตสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. วิวาทสทฺเทน อธิกรณสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. สุยฺยตีติ สุติ วจนํ, สุติยา สมีปํ อุปสฺสุติ ฐานนฺติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สุติสมีป’’นฺติ. ‘‘สมีป’’นฺติ อิมินา อุปสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ยตฺถา’’ติอาทินา ‘‘อุปสฺสุตี’’ติ เอตฺถ อุปสทฺทสฺส ปธานตฺตา ตสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. มนฺเตนฺตนฺติ เอตฺถ อุปโยควจนสฺส ภุมฺมตฺเถ อธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘มนฺตยมาเน’’ติ.

๔๗๓. ‘‘วูปสมิสฺสามี’’ติ เอตฺถ อิธาตุยา คตฺยตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘วูปสมํ คมิสฺสามี’’ติ. อการกภาวนฺติ นิทฺโทสภาวํ. โสตุกามตาย คมนวเสน สิยา กิริยนฺติ โยชนา. ปรโตปิ เอเสว นโยติ. อฏฺฐมํ.

๙. กมฺมปฏิพาหนสิกฺขาปทํ

๔๗๔. นวเม มยนฺติ ฉพฺพคฺคิยนามกา อเมฺห. กตตฺตาติ กมฺมานํ กตตฺตา. ธมฺโมติ ภูโต สภาโว. เอเตสูติ จตูสุ สงฺฆกมฺเมสูติ. นวมํ.

๑๐. ฉนฺทํ อทตฺวาคมนสิกฺขาปทํ

๔๘๑. ทสเม โจเทติ ปรสฺส โทสํ อาโรเปตีติ โจทโก. เตน จ โจทเกน โจเทตพฺโพ โทสํ อาโรเปตพฺโพติ จุทิโต, โสเยว จุทิตโก, เตน จ. ‘‘อนุวิชฺชโกติ จ วินยธโร. โส หิ โจทกจุทิตกานํ มตํ อนุมิเนตฺวา วิทติ ชานาตีติ อนุวิชฺชโก. เอตฺตาวตาปีติ เอตฺตเกนปิ ปมาเณนาติ. ทสมํ.

๑๑. ทุพฺพลสิกฺขาปทํ

๔๘๔. เอกาทสเม ‘‘อลชฺชีตา’’ติอาทีสุ (ปริ. ๒๙๕) วิย ยการโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ยถามิตฺตตายา’’ติ. ‘‘โย โย’’ติ อิมินา ยถาสทฺทสฺส วิจฺฉตฺถํ ทสฺเสติ. ยถาวุฑฺฒนฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๑ อาทโย) วิย โย โย มิตฺโต ‘‘ยถามิตฺต’’นฺติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. สพฺพปเทสูติ ‘‘ยถาสนฺทิฏฺฐตา’’ติอาทีสุ สพฺเพสุ ปเทสูติ. เอกาทสมํ.

๑๒. ปริณามนสิกฺขาปทํ

๔๘๙. ทฺวาทสเม ยนฺติ ปทตฺถวินิจฺฉยตฺถสงฺขาตํ ยํ วจนํ. ตตฺถาติ ตึสกกณฺเฑ. อิธาติ เทฺวนวุติกณฺเฑ, สิกฺขาปเท วา. ปุคฺคลสฺสาติ ปรปุคฺคลสฺสาติ. ทฺวาทสมํ.

สหธมฺมิกวคฺโค อฏฺฐโม.