๗. วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ

๒๔๗. สตฺตเม คิริมฺหีติ ปพฺพตมฺหิ. โส หิ หิมวมนาทิวเสน ชลํ, สารภูตานิ จ เภสชฺชาทิวตฺถูนิ คิรติ นิคฺคิรตีติ คิรีติ วุจฺจติ. อคฺคสมชฺโชติ อุตฺตมสมชฺโช. อิเมหิ ปเทหิ อคฺโค สมชฺโช อคฺคสมชฺโช, คิริมฺหิ ปวตฺโต อคฺคสมชฺโช คิรคฺคสมชฺโชติ อตฺถํ ทสฺเสติ. สมชฺโชติ จ สภา. สา หิ สมาคมํ อชนฺติ คจฺฉนฺติ ชนา เอตฺถาติ สมชฺโชติ วุจฺจติ. ‘‘คิริสฺส วา’’ติอาทินา คิริสฺส อคฺโค โกฏิ คิรคฺโค, ตสฺมึ ปวตฺโต สมชฺโช คิรคฺคสมชฺโชติ อตฺโถ ทสฺสิโต. โสติ คิรคฺคสมชฺโช. ภวิสฺสติ กิราติ โยชนา. ภูมิภาเคติ อวยวิอาธาโร, สนฺนิปตตีติ สมฺพนฺโธ. นฏญฺจ นาฏกญฺจ นฏนาฏกานิ. ‘‘นจฺจํ คีตํ วาทิตญฺจา’’ติ อิทํ ตยํ ‘‘นาฏก’’นฺติ วุจฺจติ. เตสนฺติ นฏนาฏกานํ. ทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺสนาย จ สวนาย จ. สวนมฺปิ หิ ทสฺสเนเนว สงฺคหิตํ. อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเทติ อูนวีสติวสฺสสิกฺขาปทสฺส ตาว อปญฺญตฺตตฺตา. เตติ สตฺตรสวคฺคิยา. ตตฺถาติ คิรคฺคสมชฺชํ. อถาติ ตสฺมึ กาเล. เนสนฺติ สตฺตรสวคฺคิยานํ อทํสูติ สมฺพนฺโธ. วิลิมฺเปตฺวาติ วิเลปเนหิ วิวิธากาเรน ลิมฺเปตฺวา.

๒๔๙. ‘‘วิกาเล’’ติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ วิเสสกาโลว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘กาโล’’ติอาทิ. โส จาติ โภชนกาโล จ. มชฺฌนฺหิโก โหตีติ โยชนา. เตเนวาติ โภชนกาลสฺส อธิปฺเปตตฺตา เอว. อสฺสาติ ‘‘วิกาเล’’ติปทสฺส. ‘‘วิกาโล นาม…เป… อรุณุคฺคมนา’’ติ ปทภาชเนน อรุณุคฺคมนโต ยาว มชฺฌนฺหิกา กาโล นามาติ อตฺโถ นเยน ทสฺสิโต โหติ. ตโตติ ฐิตมชฺฌนฺหิกโต. สูริยสฺส อติสีฆตฺตา เวเคน ฐิตมชฺฌนฺหิกํ วีติวตฺเตยฺยาติ อาห ‘‘กุกฺกุจฺจเกน ปน น กตฺตพฺพ’’นฺติ. กาลตฺถมฺโภติ กาลสฺส ชานนตฺถาย ถูโณ. กาลนฺตเรติ กาลสฺส อพฺภนฺตเร.

อวเสสํ ขาทนียํ นามาติ เอตฺถ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยนฺติ ขาทนียํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. วนมูลาทิปเภทํ ยมฺปิ ขาทนียํ อตฺถิ, ตมฺปิ อามิสคติกํ โหตีติ โยชนา. เสยฺยถิทนฺติ ปุจฺฉาวาจกนิปาตสมุทาโย. อิทํ ขาทนียํ เสยฺยถา กตมนฺติ อตฺโถ. อิทมฺปีติ อิทํ ทฺวาทสวิธมฺปิ. ปิสทฺเทน น ปูวาทิเยวาติ ทสฺเสติ.

ตตฺถาติ ทฺวาทสสุ ขาทนีเยสุ, อาธาเร ภุมฺมํ. มูลติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา มูลํ. ขาทิตพฺพนฺติ ขาทนียํ. มูลเมว ขาทนียํ มูลขาทนียํ, ตสฺมึ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. มูลกมูลาทีนิ โลกสงฺเกโต ปเทสโตเยว เวทิตพฺพานิ. ตํ ตญฺหิ นามํ อชานนฺตานํ อติสมฺมูฬฺหการณตฺตา สห ปริยายนฺตเรน วจนตฺถํ วกฺขาม. สูปสฺส หิตํ สูเปยฺยํ, สูเปยฺยํ ปณฺณํ เอเตสนฺติ สูเปยฺยปณฺณา, เตสํ มูลานิ สูเปยฺยปณฺณมูลานิ. อามียติ อนฺโต ปเวสียตีติ อามิโส, อากาโร อนฺโตกรณตฺโถ, อามิสสฺส คติ วิย คติ เอเตสนฺติ อามิสคติกานิ . เอตฺถาติ มูเลสุ. ชรฑฺฒนฺติ ชรภูตํ อุปฑฺฒํ. อญฺญมฺปีติ วชกลิมูลโต อญฺญมฺปิ.

ยานิ ปน มูลานิ วุตฺตานิ, ตานิ ยาวชีวิกานีติ โยชนา. ปาฬิยํ วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ขาทนียตฺถนฺติ ขาทนียสฺส, ขาทนีเย วา วิชฺชมานํ, ขาทนีเยน วา กาตพฺพํ กิจฺจํ, ปโยชนํ วาติ ขาทนียตฺถํ. ‘‘ขาทนีเย’’ติอิมินา ‘‘ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา’’ติอาทีสุ วิย ขาทนียตฺถปทสฺส อุตฺตรปทตฺถปธานภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ขาทนียสฺส, ขาทนีเย วา วิชฺชมานํ, ขาทนีเยน วา กาตพฺพํ กิจฺจํ นาม ชิฆจฺฉาหรณเมว. ยญฺหิ ปูวาทิขาทนียํ ขาทิตฺวา ชิฆจฺฉาหรณํ โหติ, ตสฺส กิจฺจํ กิจฺจํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. ตํ กิจฺจํ, ปโยชนํ วา เนว ผรนฺติ, เนว นิปฺผาเทนฺติ. เอเสว นโย ‘‘น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตี’’ติเอตฺถาปิ.

เตสนฺติ มูลานํ อนฺโต, ลกฺขณนฺติ วา สมฺพนฺโธ. เอกสฺมึ ชนปเท ขาทนียตฺถโภชนียตฺเถสุ ผรมาเนสุ อญฺเญสุปิ ชนปเทสุ ผรนฺติเยวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เตสุ เตสุ ชนปเทสู’’ติ วิจฺฉาปทํ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ หิ พหูสุ ชนปเทสุ ปถวีรสอาโปรสสมฺปตฺติวเสน ขาทนียตฺถโภชนียตฺถํ ผรมานมฺปิ เอกสฺมึ ชนปเท ปถวีรสอาโปรสวิปตฺติวเสน อผรมานํ ภเวยฺย, วิการวเสน ปน ตตฺถ ปวตฺตตฺตา ตํ ชนปทํ ปมาณํ น กาตพฺพํ, คเหตพฺพเมวาติ วุตฺตํ โหติ. ปกติอาหารวเสนาติ อญฺเญหิ ยาวกาลิก, สตฺตาหกาลิเกหิ อมิสฺสิตํ อตฺตโน ปกติยาว อาหารกิจฺจกรณวเสน. ‘‘มนุสฺสาน’’นฺติอิมินา อญฺเญสํ ติรจฺฉานาทีนํ ขาทนียตฺถโภชนียตฺถํ ผรมานมฺปิ น ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. ตนฺติ มูลํ. หีติ สจฺจํ. นามสญฺญาสูติ นามสงฺขาตาสุ สญฺญาสุ.

ยถา มูเล ลกฺขณํ ทสฺสิตํ, เอวํ กนฺทาทีสุปิ ยํ ลกฺขณํ ทสฺสิตนฺติ โยชนา. น เกวลํ ปาฬิยํ อาคตานํ หลิทฺทาทีนํ มูลํเยว ยาวชีวิกํ โหติ, อถ โข ตจาทโยปีติ อาห ‘‘ยญฺเจต’’นฺติอาทิ. ยํ เอตํ อฏฺฐวิธนฺติ สมฺพนฺโธ.

เอวํ มูลขาทนีเย วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กนฺทขาทนีเย ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กนฺทขาทนีเย’’ติอาทิ. ตตฺถ กนฺทขาทนีเยติ กํ สุขํ ททาตีติ กนฺโท, ปทุมาทิกนฺโท, สุขสฺส อทายกา ปน กนฺทา รุฬฺหีวเสน กนฺทาติ วุจฺจนฺติ, กนฺโท เอว ขาทนียํ กนฺทขาทนียํ, ตสฺมึ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. เอเสว นโย อุปริปิ. ยนฺติ กนฺทํ. อิมินา ตํสทฺทานเปกฺโข ยํสทฺโทปิ อตฺถีติ ญาเปติ. ตตฺถาติ กนฺทขาทนีเย. ตรุโณ, สุขขาทนีโยติ วิเสสนปทานิ ยถาวจนํ อุปริปิ โยเชตพฺพานิ. เอวมาทโย ผรณกกนฺทา ยาวกาลิกาติ สมฺพนฺโธ.

อโธโตติ วิสรโส อุทเกน อธูนิโต. เตติ กนฺทา สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ.

มูเล อลติ ปวตฺตตีติ มุฬาโล, อุทกโต วา อุทฺธฏมตฺเต มิลติ นิมิลตีติ มุฬาลํ. เอวมาทิ ผรณกมุฬาลํ ยาวกาลิกนฺติ โยชนา. ตํ สพฺพมฺปีติ สพฺพมฺปิ ตํ มุฬาลํ สงฺคหิตนฺติ สมฺพนฺโธ.

มสติ วิชฺฌตีติ มตฺถโก. เอวมาทิ มตฺถโก ยาวกาลิโกติ โยชนา. ชรฑฺฒพุนฺโทติ ชรภูตอฑฺฒสงฺขาโต ปาโท.

ขนียติ อวทารียตีติ ขนฺโธ, ขายตีติ วา ขนฺโธ. ‘‘อนฺโตปถวีคโต’’ติปทํ ‘‘สาลกลฺยาณิขนฺโธ’’ติปเทเนว โยเชตพฺพํ, น อญฺเญหิ. เอวมาทิ ขนฺโธ ยาวกาลิโกติ โยชนา. อวเสสาติ ตีหิ ทณฺฑกาทีหิ อวเสสา.

ตจติ สํวรติ ปฏิจฺฉาเทตีติ ตโจ. สรโสติ เอตฺถ เอวกาโร โยเชตพฺโพ, สรโส เอวาติ อตฺโถ. เตสํ สงฺคโหติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. เอตนฺติ กสาวเภสชฺชํ, ‘‘อนุชานามิ …เป… โภชนียตฺถ’’นฺติ วจนํ วา. เอตฺถาติ กสาวเภสชฺเช. เอเตสมฺปีติ มตฺถกขนฺธตฺตจานมฺปิ.

ปตตีติ ปตฺตํ. เอเตสนฺติ มูลกาทีนํ. เอวรูปานิ ปตฺตานิ จ เอกํเสน ยาวกาลิกานีติ โยชนา. ยา โลณี อาโรหติ, ตสฺสา โลณิยา ปตฺตํ ยาวชีวิกนฺติ โยชนา. ทีปวาสิโนติ ตมฺพปณฺณิทีปวาสิโน, ชมฺพุทีปวาสิโน วา. ยานิ วา ผรนฺตีติ วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ นิมฺพาทีนํ. อิทํ ปทํ ปุพฺพปราเปกฺขกํ, ตสฺมา ทฺวินฺนํ มชฺเฌ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปณฺณานํ อนฺโต นตฺถีติ สมฺพนฺโธ.

ปุปฺผติ วิกสตีติ ปุปฺผํ. เอวมาทิ ปุปฺผํ ยาวกาลิกนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ ปุปฺผสฺส. อสฺสาติ เอวเมว.

ผลตีติ ผลํ. ยานีติ ผลานิ. ผรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เนสนฺติ ผลานํ ปริยนฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยานิ วุตฺตานิ, ตานิ ยาวชีวิกานีติ โยชนา. เตสมฺปีติ ผลานมฺปิ ปริยนฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

อสียติ ขิปียติ, ฉฑฺฑียตีติ วา อฏฺฐิ. เอวมาทีนิ ผรณกานิ อฏฺฐีนิ ยาวกาลิกานีติ โยชนา. เตสนฺติ อฏฺฐีนํ.

ปิสียติ จุณฺณํ กรียตีติ ปิฏฺฐํ. เอวมาทีนิ ผรณกานิ ปิฏฺฐานิ ยาวกาลิกานีติ โยชนา. อโธตกนฺติ อุทเกน อธูนิตํ. เตสนฺติ ปิฏฺฐานํ.

นิรนฺตรํ อสติ สมฺพชฺฌตีติ นิยฺยาโส. เสสาติ อุจฺฉุนิยฺยาสโต เสสา. ปาฬิยํ วุตฺตนิยฺยาสาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ นิยฺยาสขาทนีเย. สงฺคหิตานํ นิยฺยาสานํ ปริยนฺตนฺติ โยชนา. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

วุตฺตเมวาติ เหฏฺฐา ปฐมปวารณสิกฺขาปเท วุตฺตเมวาติ. สตฺตมํ.