๔. โภชนวคฺโค

๑. อาวสถปิณฺฑสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๒๐๓. โภชนวคฺคสฺส ปฐเม อาวสเถ ปญฺญตฺโต ปิณฺโฑ อาวสถปิณฺโฑติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมนฺตา’’ติอาทิ. ปริกฺขิตฺตนฺติ ปริวุตํ อาวสถนฺติ สมฺพนฺโธ. อทฺธํ ปถํ คจฺฉนฺตีติ อทฺธิกา. คิลายนฺติ รุชนฺตีติ คิลานา. คพฺโภ กุจฺฉิฏฺฐสตฺโต เอตาสนฺติ คพฺภินิโย. มลํ ปพฺพาเชนฺตีติ ปพฺพชิตา, เตสํ ยถานุรูปนฺติ สมฺพนฺโธ. ปญฺญตฺตานิ มญฺจปีฐานิ เอตฺถาติ ปญฺญตฺตมญฺจปีโฐ, ตํ. อเนกคพฺภปริจฺเฉทํ อเนกปมุขปริจฺเฉทํ อาวสถํ กตฺวาติ โยชนา. ตตฺถาติ อาวสเถ. เตสํ เตสนฺติ อทฺธิกาทีนํ. หิยฺโยสทฺทสฺส อตีตานนฺตราหสฺส จ อนาคตานนฺตราหสฺส จ วาจกตฺตา อิธ อนาคตานนฺตราหวาจโกติ อาห ‘‘เสฺวปี’’ติ. กุหึ คตา อิติ วุตฺเตติ โยชนา. ‘‘กุกฺกุจฺจายนฺโต’’ติปทสฺส นามธาตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุกฺกุจฺจํ กโรนฺโต’’ติ.

๒๐๖. ‘‘อทฺธโยชนํ วา โยชนํ วา’’ติอิมินา ‘‘ปกฺกมิตุ’’นฺติปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ. ‘‘คนฺตุ’’นฺติอิมินา กมุสทฺทสฺส ปทวิกฺเขปตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อโนทิสฺสา’’ติปทสฺส ตฺวาปจฺจยนฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุทฺทิสิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ปาสํ เฑตีติ ปาสณฺโฑ, สตฺตานํ จิตฺเตสุ ทิฏฺฐิปาสํ ขิปตีติ อตฺโถ. อถ วา ตณฺหาปาสํ, ทิฏฺฐิปาสญฺจ เฑติ อุฑฺเฑตีติ ปาสณฺโฑ, ตํ ปาสณฺฑํ. ยาวตตฺโถ ปญฺญตฺโต โหตีติ ยาวตา อตฺโถ โหติ, ตาวตา ปญฺญตฺโต โหตีติ โยชนา. ‘‘ยาวทตฺโถ’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ทกาโร ปทสนฺธิกโร. สกึ ภุญฺชิตพฺพนฺติ เอกทิวสํ สกึ ภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกทิวสํ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. เอกกุเลน วา ปญฺญตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ภุญฺชิตุํ น วฏฺฏติ เอกโต หุตฺวา ปญฺญตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. นานากุเลหิ ปญฺญตฺตํ ปิณฺฑนฺติ โยชนา. ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ นานากุลานิ เอกโต อหุตฺวา วิสุํ วิสุํ ปญฺญตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. โยปิ ปิณฺโฑ ฉิชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อุปจฺฉินฺทิตฺวาติ อสทฺธิยาทิปาปจิตฺตตฺตา อุปจฺฉินฺทิตฺวา.

๒๐๘. อนุวสิตฺวาติ ปุนปฺปุนํ วสิตฺวา. อนฺตรามคฺเค คจฺฉนฺตตฺตา ‘‘คจฺฉนฺโต ภุญฺชตี’’ติ อิทํ ตาว ยุตฺตํ โหตุ, คตฏฺฐาเน ปน คมิตตฺตา กถํ? ปจฺจุปฺปนฺนสมีโปปิ อตีโต เตน สงฺคหิตตฺตา ยุตฺตํ. ‘‘กุโต นุ ตฺวํ ภิกฺขุ อาคจฺฉสี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๐) วิย. ตํสมีโปปิ หิ ตาทิโส. นานาฏฺฐาเนสุ นานากุลานํ สนฺตเก ปกติยา อนาปตฺติภาวโต นานาฏฺฐาเนสุ เอกกุลสฺเสว สนฺตกํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ. อารทฺธสฺส วิจฺเฉทตฺตา ‘‘ปุน เอกทิวสํ ภุญฺชิตุํ ลภตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘โอทิสฺสา’’ติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ ภิกฺขูเยว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ภิกฺขูนํเยวา’’ติ. ปฐมํ.

๒. คณโภชนสิกฺขาปทํ

๒๐๙. ทุติเย ปหีนลาภสกฺการสฺส เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ. โสติ เทวทตฺโต. ‘‘อโหสี’’ติ จ ‘‘ปากโฏ ชาโต’’ติ จ โยเชตพฺโพ. อชาตสตฺตุนาติ อชาตสฺเสเยว ปิตุราชสฺส สตฺตุภาวโต อชาตสตฺตุนา, ‘‘มาราเปตฺวา’’ติปเท การิตกมฺมํ. ราชานนฺติ พิมฺพิสารราชํ, ‘‘มาราเปตฺวา’’ติปเท ธาตุกมฺมํ. อภิมาเรติ อภินิลียิตฺวา ภควโต มารณตฺถาย เปสิเต ธนุธเร. คูฬฺหปฏิจฺฉนฺโนติ คุหิโต หุตฺวา ปฏิจฺฉนฺโน. ปริกถายาติ ปริคุหนาย กถาย. ‘‘ราชานมฺปี’’ติปทํ ‘‘มาราเปสี’’ติปเท ธาตุกมฺมํ. ปวิชฺฌีติ ปวฏฺเฏสิ. ตโตติ ตโต วุตฺตโต ปรํ อุฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. นคเร นิวสนฺตีติ นาครา. ราชาติ อชาตสตฺตุราชา. สาสนกณฺฏกนฺติสาสนสฺส กณฺฏกสทิสตฺตา สาสนกณฺฏกํ. ตโตติ นีหรโต. อุปฏฺฐานมฺปีติ อุปฏฺฐานมฺปิ, อุปฏฺฐานตฺถายปิ วา. อญฺเญปีติ ราชโต อญฺเญปิ. อสฺสาติ เทวทตฺตสฺส. กิญฺจิ ขาทนียโภชนียํ ‘‘ทาตพฺพ’’นฺติ อิมินา โยเชตพฺพํ. กิญฺจิ วา อภิวาทนาทิ ‘‘กาตพฺพ’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนสฺส เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มา เม’’ติอาทิ. โปเสนฺโต หุตฺวา ภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ.

๒๑๑. ภตฺตํ อนธิวาเสนฺตานํ กสฺมา จีวรํ ปริตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘ภตฺตํ อคณฺหนฺตาน’’นฺติอาทิ.

๒๑๒. จีวรการเก ภิกฺขู ภตฺเตน กสฺมา นิมนฺเตนฺตีติ อาห ‘‘คาเม’’ติอาทิ.

๒๑๕. นานาเวรชฺชเกติ เอตฺถ รญฺโญ อิทํ รชฺชํ, วิสทิสํ รชฺชํ วิรชฺชํ, นานปฺปการํ วิรชฺชํ นานาวิรชฺชํ. นานาวิรชฺเชหิ อาคตา นานาเวรชฺชกา. มชฺเฌ วุทฺธิ โหตีติ อาห ‘‘นานาวิเธหิ อญฺญรชฺเชหิ อาคเต’’ติ. อญฺญรชฺเชหีติ ราชคหโต อญฺเญหิ รชฺเชหิ. รญฺชิตพฺพนฺติ รญฺชนฺติ วุตฺเต นิคฺคหิตสฺส อนาสนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นานาเวรญฺชเกอิติปิ ปาโฐ’’ติ.

๒๑๘. คณโภชเนติ คณสฺส โภชนํ คณโภชนํ, คณโภชนสฺส โภชนํ คณโภชนํ, ตสฺมึ คณโภชเน ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ. ‘‘รตฺตูปรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๐; ม. นิ. ๑.๒๙๓) วิย เอกสฺส โภชนสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. นนุ อุโปสเถ วิย เทฺว ตโย คโณ นามาติ อาห ‘‘อิธ คโณ นาม จตฺตาโร’’ติอาทิ. เตน เทฺว ตโย คโณ นาม น โหนฺติ, จตฺตาโร ปน อาทึ กตฺวา ตทุตฺตริ คโณ นามาติ ทสฺเสติ. ตํ ปเนตนฺติ เอตฺถ เอตสทฺโท วจนาลงฺกาโร ทฺวีสุ สพฺพนาเมสุ ปุพฺพสฺเสว เยภุยฺเยน ปธานตฺตา. ปสวตีติ วฑฺฒติ, ชายตีติ อตฺโถ. เววจเนน วาติ ‘‘ภตฺเตน นิมนฺเตมิ, โภชเนน นิมนฺเตมี’’ติ ปริยาเยน วา. ภาสนฺตเรน วาติ มูลภาสาโต อญฺญาย ภาสาย วา. เอกโต นิมนฺติตา ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปมาณนฺติ การณํ. ‘‘จตฺตาโร’’ติ ลิงฺควิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘วิหาเร’’ติปเทน โยเชตพฺพํ. ฐิเตสุเยวาติ ปทํ นิทฺธารณสมุทาโย. เอโก นิมนฺติโตติ สมฺพนฺโธ.

จตฺตาโร ภิกฺขู วิญฺญาเปยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ปาเฏกฺกนฺติ ปติเอกสฺส ภาโว ปาเฏกฺกํ, วิสุนฺติ อตฺโถ. เอกโต วา นานาโต วา วิญฺญาเปยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ.

ฉวิสงฺขาตโต พาหิรจมฺมโต อพฺภนฺตรจมฺมสฺส ถูลตฺตา ‘‘มหาจมฺมสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ผาลํ เอเตสํ ปาทานํ สญฺชาตนฺติ ผาลิตา, อุปฺปาเทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปหฏมตฺเต สตีติ โยชนา. เลเสน กปฺปนฺติ ปวตฺตํ จิตฺตํ เลสกปฺปิยํ.

สุตฺตญฺจาติ สูจิปาสปเวสนสุตฺตญฺจ. นนุ วิสุํ จีวรทานสมโย วิย จีวรการสมโยปิ อตฺถิ, กสฺมา ‘‘ยทา ตทา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิสุํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. วิสุํ จีวรทานสมโย วิย จีวรการสมโย นาม ยสฺมา นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ยทา ตทา’’ติ มยา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตสฺมา โย ภิกฺขุ กโรติ, เตน ภุญฺชิตพฺพนฺติ โยชนา. สูจิเวฐนโกติ สิพฺพนตฺถาย เทฺว ปิโลติกขณฺเฑ สมฺพนฺธิตฺวา สูจิยา วิชฺฌนโก. วิจาเรตีติ ปญฺจขณฺฑสตฺตขณฺฑาทิวเสน สํวิทหติ. ฉินฺทตีติ สตฺถเกน วา หตฺเถน วา ฉินฺทติ. โมฆสุตฺตนฺติ มุยฺหนํ โมโฆ, อตฺถโต คเหตพฺพฉฏฺเฏตพฺพฏฺฐาเน มุยฺหนจิตฺตํ, ตสฺส ฉินฺทนํ สุตฺตนฺติ โมฆสุตฺตํ. อาคนฺตุกปฏฺฏนฺติ ทุปฏฺฏจีวเร มูลปฏฺฏสฺส อุปริ ฐปิตปฏฺฏํ. ปจฺจาคตนฺติ ปฏฺฏจีวราทีสุ ลพฺภติ. พนฺธตีติ มูลปฏฺเฏน อาคนฺตุกปฏฺฏํ. พนฺธติ. อนุวาตนฺติ จีวรํ อนุปริยายิตฺวา วียติ พนฺธียตีติ อนุวาตํ, ตํ ฉินฺทติ. ฆฏฺเฏตีติ เทฺว อนุวาตนฺเต อญฺญมญฺญํ สมฺพชฺฌติ. อาโรเปตีติ จีวรสฺส อุปริ อาโรเปติ. ตตฺถาติ จีวเร. สุตฺตํ กโรตีติ สูจิปาสปเวสนสุตฺตํ วฏฺเฏติ. วเลตีติ วฏฺฏิตฺวา สุตฺตเวฐนทณฺฑเก อาวฏฺเฏติ. ปิปฺผลิกนฺติ สตฺถกํ. ตญฺหิ ปิยมฺปิ ผาเลตีติ ปิปฺผลิ, สาเยว ปิปฺผลิกนฺติ กตฺวา ปิปฺผลิกนฺติ วุจฺจติ, ตํ นิเสติ นิสานํ กโรตีติ อตฺโถ. โย ปน กเถติ, เอตํ ฐเปตฺวาติ โยชนา.

อทฺธานมคฺคสฺส ทฺวิคาวุตตฺตา ‘‘อทฺธโยชนพฺภนฺตเร คาวุเต’’ติ วุตฺตํ. อภิรูเฬฺหน ภุญฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถาติ ยสฺมึ กาเล. ‘‘สนฺนิปตนฺตี’’ติ พหุกตฺตุวเสน วุตฺตํ. อกุสลํ ปริวชฺเชตีติ ปริพฺพาชโก, ปพฺพชฺชเวสํ วา ปริคฺคเหตฺวา วชติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปริพฺพาชโก. วินา ภาวปจฺจเยน ภาวตฺถสฺส ญาตพฺพโต ปริพฺพาชกภาโว ปริพฺพาชโก, ตํ สมาปนฺโนติ ปริพฺพาชกสมาปนฺโน. อถ วา ปริพฺพาชเกสุ สมาปนฺโน ปริยาปนฺโนติ ปริพฺพาชกสมาปนฺโน. ‘‘เอเตส’’นฺติปทํ ‘‘เยน เกนจี’’ติปเท นิทฺธารณสมุทาโย.

๒๒๐. เยปิ ภิกฺขู ภุญฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘เทฺว ตโย เอกโต’’ติวจเน. อนิมนฺติโต จตุตฺโถ ยสฺส จตุกฺกสฺสาติ อนิมนฺติตจตุตฺถํ, อนิมนฺติเตน วา จตุตฺถํ อนิมนฺติตจตุตฺถํ. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ จตุตฺเถสุ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. นิมนฺเตตีติ อกปฺปิยนิมนฺตเนน นิมนฺเตติ. เตสูติ จตูสุ ภิกฺขูสุ. โสติ อุปาสโก. อญฺญนฺติ นาคตภิกฺขุโต อญฺญํ, นิมนฺติตภิกฺขุโต วา. ตงฺขณปฺปตฺตนฺติ ตสฺมึ ปุจฺฉนกถนกฺขเณ ปตฺตํ. หีติ วิตฺถาโร. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน, เคเห วา. เตหีติ กรณภูเตหิ ภิกฺขูหิ.

โสติ ปิณฺฑปาติโก. อนาคจฺฉนฺตมฺปีติ สยํ น อาคจฺฉนฺตมฺปิ. ลจฺฉถาติ ลภิสฺสถ.

โสปีติ สามเณโรปิ, น ปิณฺฑปาติโกเยวาติ อตฺโถ.

ตตฺถาติ คิลานจตุตฺเถ, เตสุ จตูสุ วา. คิลาโน อิตเรสํ ปน คณปูรโก โหตีติ โยชนา.

คณปูรกตฺตาติ สมยลทฺธสฺส คณปูรกตฺตา. จตุกฺกานีติ จีวรทานจตุตฺถํ จีวรการจตุตฺถํ อทฺธานคมนจตุตฺถํ นาวาภิรุหนจตุตฺถํ มหาสมยจตุตฺถํ, สมณภตฺตจตุตฺถนฺติ ฉ จตุกฺกานิ. ปุริเมหิ มิสฺเสตฺวา เอกาทส จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ. เอโก ปณฺฑิโต ภิกฺขุ นิสินฺโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. เตสูติ ตีสุ ภิกฺขูสุ, คเตสุ คจฺฉตีติ โยชนา. ภุตฺวา อาคนฺตฺวา ฐิเตสุปิ อนาปตฺติเยว. กสฺมา สพฺเพสํ อนาปตฺติ, นนุ จตฺตาโร ภิกฺขู เอกโต คณฺหนฺตีติ อาห ‘‘ปญฺจนฺนํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โภชนานํเยวาติ น ยาคุขชฺชกผลาผลาทีนํ. ตานิ จาติ เยหิ โภชเนหิ วิสงฺเกตํ นตฺถิ, ตานิ จ โภชนานิ. เตหีติ จตูหิ ภิกฺขูหิ. ตานีติ ยาคุอาทีนิ. อิตีติ ตสฺมา อนาปตฺตินฺติ โยชนา.

โกจิ เปสิโต อปณฺฑิตมนุสฺโส วทตีติ โยชนา. กตฺตุกาเมน เปสิโตติ สมฺพนฺโธ. ภตฺตํ คณฺหถาติ วาติ วาสทฺโท ‘‘โอทนํ คณฺหถ, โภชนํ คณฺหถ, อนฺนํ คณฺหถ, กุรํ คณฺหถา’’ติ วจนานิปิ สงฺคณฺหาติ. นิมนฺตนํ สาทิยนฺตีติ เนมนฺตนิกา. ปิณฺฑปาเต ธุตงฺเค นิยุตฺตาติ ปิณฺฑปาติกา. ปุนทิวเส ภนฺเตติ วุตฺเตติ โยชนา. หริตฺวาติ อปเนตฺวา. ตโตติ ตโต วทนโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. วิกฺเขปนฺติ วิวิธํ เขปํ. เตติ อสุกา จ อสุกา จ คามิกา. ภนฺเตติ วุตฺเตติ โยชนา. โสปีติ อปณฺฑิตมนุสฺโสปิ, น คามิกาเยวาติ อตฺโถ. กสฺมา น ลภามิ ภนฺเตติ วุตฺเตติ โยชนา. เอวํ ‘‘กถํ นิมนฺเตสุํ ภนฺเต’’ติ เอตฺถาปิ. ตโตติ ตสฺมา การณา. เอสาติ เอโส คาโม. ตนฺติ ภูมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ, ตสฺมึ คาเม จรถาติ หิ อตฺโถ. กึ เอเตนาติ เอเตน ปุจฺฉเนน กึ ปโยชนํ. เอตฺถาติ ปุจฺฉเน. มา ปมชฺชิตฺถาติ วทตีติ สมฺพนฺโธ. ทุติยทิวเสติ นิมนฺตนทิวสโต ทุติยทิวเส. ธุรคาเมติ ปธานคาเม, อนฺติกคาเม วา. ภาโว นาม กิริยตฺตา เอโกเยว โหติ, ตสฺมา กตฺตารํ วา กมฺมํ วา สมฺพนฺธํ วา อเปกฺขิตฺวา พหุวจเนน น ภวิตพฺพํ, เตน วุตฺตํ ‘‘น ทุพฺพเจหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. เตสูติ คามิเกสุ โภเชนฺเตสูติ สมฺพนฺโธ. อสนสาลายนฺติ โภชนสาลายํ. สา หิ อสติ ภุญฺชติ เอตฺถาติ อสนา, สลนฺติ ปวิสนฺติ อสฺสนฺติ สาลา, อสนา จ สา สาลาเจติ อสนสาลาติ อตฺเถน ‘‘อสนสาลา’’ติ วุจฺจติ.

อถ ปนาติ ตโต อญฺญถา ปน. อปาทานตฺโถ หิ อถสทฺโท. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อนฺตรวีถิอาทีสูติ อตฺโถ. ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมํ กตฺวา เอว. ภิกฺขูสุ คามโต อนิกฺขนฺเตสุ ปเควาติ วุตฺตํ โหติ. น วฏฺฏตีติ ‘‘ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ ปหิณตฺตา น วฏฺฏติ. เย ปน มนุสฺสา โภเชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. นิวตฺตถาติ วุตฺตปเทติ ‘‘นิวตฺตถา’’ติ วุตฺเต กิริยาปเท. ยสฺสกสฺสจิ โหตีติ ยสฺส กสฺสจิ อตฺถาย โหตีติ โยชนา. นิวตฺติตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ อวุตฺตตฺตา นิวตฺติตุํ วฏฺฏติ. สมฺพนฺธํ กตฺวาติ ‘‘นิวตฺตถ ภนฺเต’’ติ ภนฺเตสทฺเทน อพฺยวหิตํ กตฺวา. นิสีทถ ภนฺเต, ภตฺตํ คณฺหถาติ ภนฺเตสทฺเทน พฺยวหิตํ กตฺวา วุตฺเต ‘‘นิสีทถา’’ติปเท นิสีทิตุํ วฏฺฏติ. อถ ภนฺเตสทฺเทน พฺยวหิตํ อกตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ สมฺพนฺธํ กตฺวา วุตฺเต นิสีทิตุํ วฏฺฏติ. อิจฺเจตํ นยํ อติทิสติ ‘‘เอเสว นโย’’ติอิมินาติ. ทุติยํ.

๓. ปรมฺปรโภชนสิกฺขาปทํ

๒๒๑. ตติเย ‘‘น โข…เป… กโรนฺตี’’ติปาฐสฺส อตฺถสมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เยน นิยาเมนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘เยน นิยาเมนา’’ติอิมินา ‘‘ยถยิเม มนุสฺสา’’ติ เอตฺถ ยถาสทฺทสฺส ยํสทฺทตฺถภาวํ ทสฺเสติ. เตนาติ เตน นิยาเมน. อิมินา ยถาสทฺทสฺส นิยมนิทฺทิฏฺฐภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ญายตี’’ติอิมินา กิริยาปาฐเสสํ ทสฺเสติ. ‘‘สาสนํ วา ทานํ วา’’ติปเทหิ อิทํสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. พุทฺธปฺปมุเข สงฺเฆติ สมฺปทานตฺเถ เจตานิ ภุมฺมวจนานิ, พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานํ วาติ อตฺโถ. ‘‘ปริตฺต’’นฺติอิมินา โอรกสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ลามก’’นฺติอิมินา ปริตฺตสทฺทสฺส ปริวารตฺถํ นิวตฺเตติ. กิโร เอว ปติภาเว นิยุตฺโต กิรปติโกติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กิรปติโกติ เอตฺถา’’ติ อาทิ. โสติ กิรปติโก. กมฺมํ กาเรตีติ สมฺพนฺโธ. อุปจารวเสนาติ โวหารวเสน, อุปลกฺขณวเสน, ปธานวเสน วาติ อตฺโถ. น เกวลํ พทราเยว, อญฺเญปิ ปน พหู ขาทนียโภชนียา ปฏิยตฺตาติ อธิปฺปาโย. พทเรน มิสฺโส พทรมิสฺโส, พทรสาฬโวติ อาห ‘‘พทรสาฬเวนา’’ติ. พทรจุณฺเณน มิสฺโส มธุสกฺขราทิ ‘‘พทรสาฬโว’’ติ วุจฺจติ.

๒๒๒. อุทฺธํ สูโร อุคฺคโต อสฺมึ กาเลติ อุสฺสูโรติ วุตฺเต อติทิวากาโลติ อาห ‘‘อติทิวา’’ติ.

๒๒๖. อยํ ภตฺตวิกปฺปนา นาม วฏฺฏตีติ โยชนา. ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสูติ นิทฺธารณสมุทาโย, อิตฺถนฺนามสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ยทิ ปน สมฺมุขาปิ วิกปฺปิตุํ วฏฺฏติ, ตทา อตฺตนา สห ฐิตสฺส ภควโต กสฺมา น วิกปฺเปตีติ อาห ‘‘สา จาย’’นฺติอาทิ. สา อยํ วิกปฺปนา สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา ภควโต วิกปฺเปตุํ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘ภควติ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สงฺเฆน กตนฺติ สมฺพนฺโธ.

๒๒๙. ‘‘เทฺว ตโย นิมนฺตเน’’ติปทานิ ลิงฺควิปลฺลาสานีติ อาห ‘‘เทฺว ตีณิ นิมนฺตนานี’’ติ. นิมนฺติตพฺโพ เอเตหีติ นิมนฺตนานิ โภชนานิ ภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ. เทฺว ตีณิ กุลานิ อากิรนฺตีติ โยชนา. สูปพฺยญฺชนนฺติ สูโป จ พฺยญฺชนญฺจ สูปพฺยญฺชนํ. อนาปตฺติ เอกโต มิสฺสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. มูลนิมนฺตนนฺติ ปฐมนิมนฺตนํ โภชนํ. อนฺโตติ เหฏฺฐา. เอกมฺปิ กพฬนฺติ เอกมฺปิ อาโลปํ. ยถา ตถา วาติ เยน วา เตน วา อากาเรน. ตตฺถาติ ตสฺมึ โภชเน. รสํ วาติ ขีรโต อญฺญํ รสํ วา. เยน ขีรรเสน อชฺโฌตฺถตํ ภตฺตํ เอกรสํ โหติ, ตํ ขีรํ วา ตํ รสํ วา อากิรนฺตีติ โยชนา. ยํสทฺโท หิ อุตฺตรวาเกฺย ฐิโต ปุพฺพวาเกฺย ตํสทฺทํ อวคมยติ. ขีเรน สํสฏฺฐํ ภตฺตํ ขีรภตฺตํ. เอวํ รสภตฺตํ. อญฺเญปีติ ขีรภตฺตรสภตฺตทายกโต อญฺเญปิ. อนาปตฺติ ภตฺเตน อมิสฺสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ภุญฺชนฺเตนา’’ติปทํ ‘‘ภุญฺชิตุ’’นฺติปเท ภาวกตฺตา. สปฺปิปายาเสปีติ สปฺปินา จ ปายาเสน จ กเต ภตฺเตปิ.

ตสฺสาติ มหาอุปาสกสฺส. อาปตฺตีติ จ วฏฺฏตีติ จ ทฺวินฺนํ อฏฺฐกถาวาทานํ ยุตฺตภาวํ มหาปจฺจริวาเทน ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘มหาปจฺจริย’’นฺติอาทิ. เทฺว อฏฺฐกถาวาทา หิ สนฺธายภาสิตมตฺตเมว วิเสสา, อตฺถโต ปน เอกา. มหาปจฺจริยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอโกวาติ กุมฺภิยา เอโกว. ปรมฺปรโภชนนฺติ ปรสฺส ปรสฺส โภชนํ. นิมนฺติตมฺหาติ อหํ นิมนฺติโต อมฺหิ นนูติ อตฺโถ. อาปุจฺฉิตฺวาปีติ มหาอุปาสกํ อาปุจฺฉิตฺวาปิ.

โสติ อนุโมทโก ภิกฺขุ. ตนฺติ ภิกฺขุํ. อญฺโญติ อญฺญตโร. กินฺติ กสฺมา. นิมนฺติตตฺตาติ นิมนฺติตภาวโต.

สกเลน คาเมน นิมนฺติโตปิ เอกโต หุตฺวาว นิมนฺติตสฺส กปฺปติ, น วิสุํ วิสุนฺติ อาห ‘‘เอกโต หุตฺวา’’ติ. ปูเคปีติ สมาทเปตฺวา ปุญฺญํ กโรนฺตานํ สมูเหปิ. ‘‘นิมนฺติยมาโน’’ติปทสฺส นิมนฺตนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภตฺตํ คณฺหา’’ติ. ยทคฺเคนาติ ยํ อคฺเคน เยน โกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. ทฺวีสุ เถรวาเทสุ มหาสุมตฺเถรวาโทว ยุตฺโตติ โส ปจฺฉา วุตฺโตติ. ตติยํ.

๔. กาณมาตาสิกฺขาปทํ

๒๓๐. จตุตฺเถ ‘‘นกุลมาตาติ’’อาทีสุ (อ. นิ. ๑.๒๖๖; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๖) นกุลสฺส ภควโต มาตา นกุลมาตาติ จ นกุลญฺจ ภควโต ตํ มาตา จาติ นกุลมาตาติ จ อตฺโถ สมฺภวติ, ‘‘อุตฺตรมาตาติ’’อาทีสุ อุตฺตราย มาตา อุตฺตรมาตาติ อตฺโถเยว สมฺภวติ. เตสุ ‘‘อุตฺตรมาตา’’ติปทสฺเสว ‘‘กาณมาตา’’ติปทสฺส กาณาย มาตา กาณมาตาติ อตฺโถเยว สมฺภวตีติ อาห ‘‘กาณาย มาตา’’ติ. ตสฺสา ธีตุยา ‘‘กาณา’’ตินาเมน วิสฺสุตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สา กิรา’’ติอาทิ. สาติ ทาริกา วิสฺสุตา อโหสีติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ มหาอุปาสิกาย. เย เยติ ปุริสา. ‘‘ราเคน กาณา โหนฺตี’’ติอิมินา กณนฺติ นิมิลนฺติ ราเคน ปุริสา เอตายาติ กาณาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ กาณาย. อาคตนฺติ เอตฺถ ภาวตฺเถ โตติ อาห ‘‘อาคมน’’นฺติ. อธิปฺปาโยติ ‘‘กิสฺมึ วิยา’’ติปทสฺส, กาณมาตาย วา อธิปฺปาโย. ริตฺตาติ ตุจฺฉา, สุญฺญาติ อตฺโถ. ‘‘อสฺมึ คมเน’’ติอิมินา พาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสติ. ‘‘อริยสาวิกา’’ติอาทินา อริยานํ ภิกฺขูหิ อปฏิวิภตฺตโภคํ ทสฺเสติ. น เกวลํ กิญฺจิ ปริกฺขยํ อคมาสิ, อถ โข สพฺพนฺติ อาห ‘‘สพฺพํ ปริกฺขยํ อคมาสี’’ติ. กาณาปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ มาตาเยว มคฺคผลภาคินี อโหสิ, อถ โข กาณาปิ โสตาปนฺนา อโหสีติ ทสฺเสติ. โสปิ ปุริโสติ กาณาย ปติภูโต โสปิ ปุริโส. ปกติฏฺฐาเนเยวาติ เชฏฺฐกปชาปติฏฺฐาเนเยว.

๒๓๑. อิมสฺมึ ปน วตฺถุสฺมินฺติ อิมสฺมึ ปูววตฺถุสฺมึ. เอตนฺติ ปาเถยฺยวตฺถุํ. อริยสาวกตฺตาติ อริยภูตสฺส สาวกสฺส ภาวโต, อริยสฺส วา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวกภาวโต.

๒๓๓. ปเหณกปณฺณาการสทฺทานํ อญฺญมญฺญเววจนตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปเหณกตฺถายาติ ปณฺณาการตฺถายา’’ติ. อิธาติ ‘‘ปูเวหิ วา’’ติปเท, สิกฺขาปเท วา. พทฺธสตฺตูติ มธุสกฺขราทีหิ มิสฺเสตฺวา พทฺธสตฺตุ. ถูปีกตนฺติ ถูปีกตํ กตฺวา.

‘‘ทฺวตฺติปตฺตปูเร’’ติปทสฺส วิเสสนุตฺตรภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปูเร ปตฺเต’’ติ. เทฺว วา ตโย วา ปตฺตาติ ทฺวตฺติปตฺตา, วาสทฺทตฺเถ สงฺโขฺยภยพาหิรตฺถสมาโส, ติสทฺทปรตฺตา ทฺวิสฺส จ อกาโร โหติ, ทฺวตฺติปตฺตา จ เต ปูรา จาติ ทฺวตฺติปตฺตปูรา, เต ทฺวตฺติปตฺตปูเร คเหตฺวาติ โยชนา. ‘‘อาจิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตวจนสฺส อาจิกฺขนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺร มยา’’ติอาทิ. เตนาปีติ ทุติเยนาปิ. ปฐมภิกฺขุ เอกํ คเหตฺวา ทุติยภิกฺขุสฺส อาโรจนญฺจ ทุติยภิกฺขุ เอกํ คเหตฺวา ตติยภิกฺขุสฺส อาโรจนญฺจ อติทิสนฺโต อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เยนาติ ปฐมภิกฺขุนา. ปฏิกฺกมนฺติ ภุญฺชีตฺวา เอตฺถาติ ปฏิกฺกมนนฺติ วุตฺเต อสนสาลาว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘อสนสาล’’นฺติ. ยตฺถาติ ยสฺสํ อสนสาลายํ. มุโขโลกนํ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อตฺตโน’’ติอาทิ. อญฺญตฺถาติ ปฏิกฺกมนโต อญฺญตฺถ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส.

‘‘สํวิภชิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตวจนสฺส สํวิภชนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สเจ ตโย’’ติอาทิ. ยถามิตฺตนฺติ ยสฺส ยสฺส มิตฺตสฺส. อกามาติ น กาเมน. การณตฺเถ เจตํ นิสฺสกฺกวจนํ.

๒๓๕. อนฺตรามคฺเคติ มคฺคสฺส อนฺตโร อนฺตรามคฺโค, สุขุจฺจารณตฺถํ มชฺเฌ ทีโฆ, ตสฺมึ. พหุมฺปิ เทนฺตานํ เอเตสํ ญาตกปวาริตานํ พหุมฺปิ ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺสาติ โยชนา. อฏฺฐกถาสุ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐกถานํ วจนํ ปาฬิยา น สเมตีติ. จตุตฺถํ.

๕. ปฐมปวารณสิกฺขาปทํ

๒๓๖. ปญฺจเม ปวาริตาติ เอตฺถ วสฺสํวุตฺถปวารณา, ปจฺจยปวารณา, ปฏิกฺเขปปวารณา, ยาวทตฺถปวารณา จาติ จตุพฺพิธาสุ ปวารณาสุ ยาวทตฺถปวารณา จ ปฏิกฺเขปปวารณา จาติ เทฺว ปวารณา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พฺราหฺมเณนา’’ติอาทิ. พฺราหฺมเณน ปวาริตาติ สมฺพนฺโธ. สยนฺติ ตติยนฺตนิปาโต ‘‘ปวาริตา’’ติปเทน สมฺพนฺโธ. จสทฺโท อญฺญตฺถ โยเชตพฺโพ ยาวทตฺถปวารณาย จ ปฏิกฺเขปปวารณาย จาติ. ปฏิมุขํ อตฺตโน เคหํ วิสนฺติ ปวิสนฺตีติ ปฏิวิสฺสกาติ วุตฺเต อาสนฺนเคหวาสิกา คเหตพฺพาติ อาห ‘‘สามนฺตฆรวาสิเก’’ติ.

๒๓๗. อุทฺธงฺคโม รโว โอรโว, โสเยว สทฺโท โอรวสทฺโท, กากานํ โอรวสทฺโท กโกรวสทฺโทติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กากาน’’นฺติอาทิ.

๒๓๙. ตวนฺตุปจฺจยสฺส อตีตตฺถภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ‘‘ภุตฺตวา’’ติปเท. ยสฺมา เยน ภิกฺขุนา อชฺโฌหริตํ โหติ, ตสฺมา โส ‘‘ภุตฺตาวี’’ติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โยชนา. สงฺขาทิตฺวาติ ทนฺเตหิ จุณฺณํ กตฺวา. เตนาติ เตน เหตุนา. อสฺสาติ ‘‘ภุตฺตาวี’’ติปทสฺส. ปวาเรติ ปฏิกฺขิปตีติ ปวาริโต ภิกฺขูติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กตปวารโณ’’ติ. โสปิ จาติ โส ปฏิกฺเขโป จ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ ‘‘ปวาริโต’’ติปทสฺส. ตตฺถาติ ‘‘อสนํ ปญฺญายตี’’ติอาทิวจเน. ยสฺมา ภุตฺตาวีติปิ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, ตสฺมา น ปสฺสามาติ โยชนา. ‘‘อสนํ ปญฺญายตี’’ติ ปทภาชนิยา ‘‘ภุตฺตาวี’’ติ มาติกาปทสฺส อสํสนฺทนภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อสนํ ปญฺญายตีติ อิมินา’’ติอาทิ. ยญฺจาติ ยญฺจ โภชนํ. ทิรตฺตาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ปญฺจาทิวจนํ สงฺคณฺหาติ. เอตนฺติ ‘‘ภุตฺตาวี’’ติปทํ.

‘‘อสนํ ปญฺญายตี’’ติอาทีสุ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปญฺญายตี’’ติ เอตฺถ ญาธาตุยา ขายนตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ทิสฺสตี’’ติ. ‘‘หตฺถปาเส’’ติปทสฺส ทฺวาทสหตฺถปฺปมาโณ หตฺถปาโส นาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาเณ’’ติ. วาจาย อภิหรณํ นาธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘กาเยนา’’ติ. อภิหรตีติ อภิมุขํ หรติ. ตนฺติ โภชนํ. เอตนฺติ ปญฺจงฺคภาวํ, ‘‘ปญฺจหิ…เป… ปญฺญายตี’’ติ วจนํ วา.

ตตฺราติ ‘‘อสนํ ปญฺญายตี’’ติอาทิวจเน. อสฺนาตีติ กียาทิคณตฺตา, ตสฺส จ เอกกฺขรธาตุตฺตา สการนการานํ สํโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ตนฺติ โภชนํ. อุนฺทติ ปสวติ ภุญฺชนฺตานํ อายุพลํ ชเนตีติ โอทโน. ยวาทโย ปูตึ กตฺวา กตตฺตา กุจฺฉิเตน มสียติ อามสียตีติ กุมาโส. สจติ สมวาโย หุตฺวา ภวตีติ สตฺตุ. พฺยญฺชนตฺถาย มาเรตพฺโพติ มจฺโฉ. มานียติ ภุญฺชนฺเตหีติ มํสํ. ตตฺถาติ โอทนาทีสุ ปญฺจสุ โภชเนสุ. สาโร อสฺสตฺถิ อญฺเญสํ ธญฺญานนฺติ สาลี. วหติ ภุญฺชนฺตานํ ชีวิตนฺติ วีหิ. ยวติ อมิสฺสิโตปิ มิสฺสิโต วิย ภวตีติ ยโว. คุธติ ปริเวฐติ มิลกฺขโภชนตฺตาติ โคธุโม. โสภนสีสตฺตา กมนียภาวํ คจฺฉตีติ กงฺคุ. มหนฺตสีสตฺตา, มธุรรสนาฬตฺตา จ วรียติ ปตฺถียติ ชเนหีติ วรโก. โกรํ รุธิรํ ทูสติ ภุญฺชนฺตานนฺติ กุทฺรูสโก. นิพฺพตฺโต โอทโน นามาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ สตฺตสุ ธญฺเญสุ. สาลีตีติ เอตฺถ อิติสทฺโท นามปริยาโย. สาลี นามาติ อตฺโถ. เอเสว นโย ‘‘วีหีตี’’ติอาทีสุปิ.

เอตฺถาติ ติณธญฺญชาตีสุ. นีวาโร สาลิยา อนุโลโม, วรกโจรโก วรกสฺส อนุโลโม. อมฺพิลปายาสาทีสูติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ขีรภตฺตาทโย สงฺคณฺหนฺติ. โอธีติ อวธิ, มริยาโทติ อตฺโถ. โส หิ อวหียติ จชียติ อสฺมาติ โอธีติ วุจฺจติ.

โยปิ ปายาโส วา ยาปิ อมฺพิลยาคุ วา โอธึ น ทสฺเสติ, โส ปวารณํ น ชเนตีติ โยชนา. ปเยน ขีเรน กตตฺตา ปายาโส. ปาตพฺพสฺส, อสิตพฺพสฺส จาติ ทฺวินฺนํ พฺยุปฺปตฺตินิมิตฺตานํ สมฺภวโต วา ปายาโสติ วุจฺจติ. อุทฺธนโตติ จุลฺลิโต. สา หิ อุปริ ธียนฺติ ฐปิยนฺติ ถาลฺยาทโย เอตฺถาติ อุทฺธนนฺติ วุจฺจติ. อาวชฺชิตฺวาติ ปริณาเมตฺวา. ฆนภาวนฺติ กถินภาวํ. เอตฺถาปิ วาเกฺย ‘‘โย โส’’ติ ปทานิ โยเชตพฺพานิ. ปุพฺเพติ อพฺภุณฺหกาเล. นิมนฺตเนติ นิมนฺตนฏฺฐาเน. ภตฺเต อากิริตฺวา เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยาปนํ คจฺฉติ อิมายาติ ยาคุ. กิญฺจาปิ ตนุกา โหติ, ตถาปีติ โยชนา. อุทกาทีสูติอาทิสทฺเทน กิญฺชิกขีราทโย สงฺคยฺหนฺติ. ยาคุสงฺคหเมว คจฺฉติ, กสฺมา? อุทกาทีนํ ปกฺกุถิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตสฺมึ วาติ สภตฺเต, ปกฺกุถิตอุทกาทิเก วา. อญฺญสฺมึ วาติ ปกฺกุถิตอุทกาทิโต อญฺญสฺมึ อุทกาทิเก วา. ยตฺถ ยสฺมึ อุทกาทิเก ปกฺขิปนฺติ, ตํ ปวารณํ ชเนตีติ โยชนา.

สุทฺธรสโกติ มจฺฉมํสขณฺฑนฺหารูหิ อมิสฺโส สุทฺโธ มจฺฉาทิรสโก. รสกยาคูติ รสกภูตา ทฺรวภูตา ยาคุ. ฆนยาคูติ กถินยาคุ. เอตฺถาติ ฆนยาคุยํ. ปุปฺผิอตฺถายาติ ปุปฺผํ ผุลฺลํ อิมสฺส ขชฺชกสฺสาติ ปุปฺผี, ปุปฺผิโน อตฺโถ ปโยชนํ ปุปฺผิอตฺโถ, ตทตฺถาย กตนฺติ สมฺพนฺโธ. เต ตณฺฑุเลติ เต เสทิตตณฺฑุเล. อจุณฺณตฺตา เนว สตฺตุสงฺขฺยํ, อปกฺกตฺตา น ภตฺตสงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. เตหีติ เสทิตตณฺฑุเลหิ. เต ตณฺฑุเล ปจนฺติ, กโรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

‘‘ยเวหี’’ติ พหุวจเนน สตฺต ธญฺญานิปิ คหิตานิ. เอส นโย สาลิวีหิยเวหีติ เอตฺถาปิ. ถุเสติ ธญฺญตเจ. ปลาเปตฺวาติ ปฏิกฺกมาเปตฺวา. ตนฺติ จุณฺณํ คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. ขรปากภชฺชิตานนฺติ ขโร ปาโก ขรปาโก, ขรปาเกน ภชฺชิตา ขรปากภชฺชิตา, เตสํ. น ปวาเรนฺติ อสตฺตุสงฺคหตฺตาติ อธิปฺปาโย. กุณฺฑกมฺปีติ กณมฺปิ. ปวาเรติ สตฺตุสงฺคหตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตหีติ ลาเชหิ. สุทฺธขชฺชกนฺติ ปิฏฺเฐหิ อมิสฺสิตํ สุทฺธํ ผลาผลาทิขชฺชกํ. ยาคุํ ปิวนฺตสฺส เทนฺตีติ โยชนา. ตานีติ เทฺว มจฺฉมํสขณฺฑานิ. น ปวาเรติ ทฺวินฺนํ มจฺฉมํสขณฺฑานํ อขาทิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตโตติ เทฺวมจฺฉมํสขณฺฑโต นีหริตฺวา เอกนฺติ สมฺพนฺโธ, เตสุ วา. โสติ ขาทโก ภิกฺขุ. อญฺญนฺติ ทฺวีหิ มจฺฉมํสขณฺเฑหิ อญฺญํ ปวารณปโหนกํ โภชนํ.

อวตฺถุตายาติ ปวารณาย อวตฺถุภาวโต. ตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ยํ หี’’ติ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. ยนฺติ มํสํ. อิทํ ปนาติ อิทํ มํสํ ปน. ปฏิกฺขิตฺตมํสํ กปฺปิยภาวโต อปฏิกฺขิปิตพฺพฏฺฐาเน ฐิตตฺตา ปฏิกฺขิตฺตมฺปิ มํสภาวํ น ชหาติ. นนุ ขาทิตมํสํ ปน อกปฺปิยภาวโต ปฏิกฺขิปิตพฺพฏฺฐาเน ฐิตตฺตา ขาทิยมานมฺปิ มํสภาวํ ชหาตีติ อาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. กุลทูสกกมฺมญฺจ เวชฺชกมฺมญฺจ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนญฺจ สาทิตรูปิยญฺจ กุล…เป… รูปิยานิ, ตานิ อาทีนิ เยสํ กุหนาทีนนฺติ กุล…เป… รูปิยาทโย, เตหิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วาเรสุ.

เอวนฺติอาทิ นิคมนนิทสฺสนํ. ตนฺติ โภชนํ. ยถาติ เยนากาเรน. เยน อชฺโฌหฏํ โหติ, โส ปฏิกฺขิปติ ปวาเรตีติ โยชนา. กตฺถจีติ กิสฺมิญฺจิ ปตฺตาทิเก. ตสฺมึ เจ อนฺตเรติ ตสฺมึ ขเณ เจ. อญฺญตฺราติ อญฺญสฺมึ ฐาเน. ปตฺเต วิชฺชมานโภชนํ อนชฺโฌหริตุกาโม โหติ ยถา, เอวนฺติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปเทสุ. ตตฺถาติ กุรุนฺทียํ. อานิสทสฺสาติ อาคมฺม นิสีทติ เอเตนาติ อานิสโท, ตสฺส ปจฺฉิมนฺตโตติ สมฺพนฺโธ. ปณฺหิอนฺตโตติ ปสติ ฐิตกาเล วา คมนกาเล วา ภูมึ ผุสตีติ ปณฺหี, ตสฺส อนฺตโต. ‘‘ทายกสฺสา’’ติปทํ ‘‘ปสาริตหตฺถ’’นฺติ ปเทน จ ‘‘องฺค’’นฺติ ปเทน จ อวยวีสมฺพนฺโธ. หตฺถปาโสติ หตฺถสฺส ปาโส สมีโป หตฺถปาโส, หตฺโถ ปสติ ผุสติ อสฺมึ ฐาเนติ วา หตฺถปาโส, อฑฺฒเตยฺยหตฺโถ ปเทโส. ตสฺมินฺติ หตฺถปาเส.

อุปนาเมตีติ สมีปํ นาเมติ. อนนฺตรนิสินฺโนปีติ หตฺถปาสํ อวิชหิตฺวา อนนฺตเร ฐาเน นิสินฺโนปิ ภิกฺขุ วทตีติ โยชนา. ภตฺตปจฺฉินฺติ ภตฺเตน ปกฺขิตฺตํ ปจฺฉึ. อีสกนฺติ ภาวนปุํสกํ. อุทฺธริตฺวา วา อปนาเมตฺวา วาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ทูเรติ นวาสเน. อิโตติ ปตฺตโต. คโต ทูโตติ สมฺพนฺโธ.

ปริเวสนายาติ ปริเวสนตฺถาย, ภตฺตคฺเค วา. ตตฺราติ อสฺมึ ปริเวสเน. ตนฺติ ภตฺตปจฺฉึ. ผุฏฺฐมตฺตาวาติ ผุสิยมตฺตาว. กฏจฺฉุนา อุทฺธฏภตฺเต ปน ปวารณา โหตีติ โยชนา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตสฺสาติ ปริเวสกสฺส. อภิหเฏ ปฏิกฺขิตฺตตฺตาติ อภิหฏสฺส ภตฺตสฺส ปฏิกฺขิตฺตภาวโต.

‘‘กาเยน วาจาย วา ปฏิกฺขิปนฺตสฺส ปวารณา โหตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ เตสุ กายวาจาปฏิกฺเขเปสุ. มจฺฉิกพีชนินฺติ มกฺขิกานํ อุตฺตาสนึ พีชนึ. ขการสฺส หิ ฉการํ กตฺวา ‘‘มจฺฉิกา’’ติ วุจฺจติ ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย (อ. นิ. ๓.๑๐๓). เอตฺถ หิ ‘‘สกฺขิกตฺวา’’ติ วตฺตพฺเพ ขการสฺส ฉกาโร โหติ.

เอโก วทตีติ สมฺพนฺโธ. อปเนตฺวาติ ปตฺตโต อปเนตฺวา. เอตฺถาติ วจเน. กถนฺติ เกนากาเรน โหตีติ โยชนา. วทนฺตสฺส นามาติ เอตฺถ นามสทฺโท ครหตฺโถ ‘‘อตฺถี’’ติปเทน โยเชตพฺโพ. อตฺถิ นามาติ อตฺโถ. อิโตปีติ ปตฺตโตปิ. ตตฺราปีติ ตสฺมึ วจเนปิ.

สมํสกนฺติ มํเสน สห ปวตฺตํ. รสนฺติ ทฺรวํ. ตนฺติ วจนํ. ปฏิกฺขิปโต โหติ. กสฺมา? มจฺโฉ จ รโส จ มจฺเฉน มิสฺโส รโส จาติ อตฺถสฺส สมฺภวโต. อิทนฺติ วตฺถุํ. มํสํ วิสุํ กตฺวาติ ‘‘มํสสฺส รสํ มํสรส’’นฺติ มํสปทตฺถสฺส ปธานภาวํ อกตฺวา, รสปทตฺถสฺเสว ปธานภาวํ กตฺวาติ อตฺโถ.

อาปุจฺฉนฺตนฺติ ‘‘มํสรสํ คณฺหถา’’ติ อาปุจฺฉนฺตํ. ตนฺติ มํสํ. กรมฺพโกติ มิสฺสกาธิวจนเมตํ. ยญฺหิ อญฺเญน อญฺเญน มิสฺเสตฺวา กโรนฺติ, โส ‘‘กรมฺพโก’’ติ วุจฺจติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – กโรติ สมูหํ อวยวินฺติ กโร, กรียติ วา สมูเหน อวยวินาติ กโร, อวยโว, ตํ วกติ อาททาตีติ กรมฺพโก, สมูโห. ‘‘กทมฺพโก’’ติปิ ปาโฐ, โสปิ ยุตฺโตเยว อนุมตตฺตา ปณฺฑิเตหิ. อภิธาเนปิ เอวเมว อตฺถี. อตฺโถ ปน อญฺญถา จินฺเตตพฺโพ. อิมสฺมึ วา อตฺเถ รการสฺส ทกาโร กาตพฺโพ. มํเสน มิสฺโส, ลกฺขิโต วา กรมฺพโก มํสกรมฺพโก. น ปวาเรตีติ เยสํ เกสญฺจิ มิสฺสกตฺตา น ปวาเรติ. ปวาเรตีติ มํเสน มิสฺสิตตฺตา ปวาเรติ.

โย ปน ปฏิกฺขิปติ, โส ปวาริโตว โหตีติ โยชนา. นิมนฺตเนติ นิมนฺตนฏฺฐาเน. หีติ สจฺจํ. ตตฺถาติ กุรุนฺทิยํ. เยนาติ เยน ภตฺเตน. เอตฺถาติ ‘‘ยาคุํ คณฺหถา’’ติอาทิวจเน. อธิปฺปาโยติ อฏฺฐกถาจริยานํ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘ยาคุมิสฺสกํ คณฺหถา’’ติอาทิวจเน. ทุทฺทสนฺติ ทุกฺกรํ ทสฺสนํ. อิทญฺจาติ ‘‘มิสฺสกํ คณฺหถา’’ติวจนญฺจ. น สมาเนตพฺพนฺติ สมํ น อาเนตพฺพํ, สมานํ วา น กาตพฺพํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิทํ ปนาติ มิสฺสกํ ปน. เอตฺถาติ มิสฺสเก. วิสุํ กตฺวาติ รสขีรสปฺปีนิ อาเวณึ กตฺวา. ตนฺติ รสาทึ.

กทฺทียติ มทฺทียตีติ กทฺทโม. อุนฺทติ ปสวติ วฑฺฒตีติ อุทกํ. อุนฺทติ วา เกฺลทนํ กโรตีติ อุทกํ, นิลีเน สตฺเต คุปติ รกฺขตีติ คุมฺโพ, คุหติ สํวรตีติ วา คุมฺโพ. อนุปริยายนฺเตนาติ อนุกฺกเมน ปริวตฺติตฺวา อายนฺเตน. ตนฺติ นาวํ วา เสตุํ วา. มชฺฌนฺหิกนฺติ อหสฺส มชฺฌํ มชฺฌนฺหํ, อหสทฺทสฺส นฺหาเทโส, มชฺฌนฺหํ เอว มชฺฌนฺหิกํ. โปตฺถเกสุ ปน มชฺฌนฺติกนฺติ ปาโฐ อตฺถิ, โส อปาโฐเยว. โย ฐิโต ปวาเรติ, เตน ฐิเตเนว ภุญฺชิตพฺพนฺติ โยชนา. อานิสทนฺติ ปีเฐ ผุฏฺฐอานิสทมํสํ. อจาเลตฺวาติ อจาเวตฺวา. อยเมว วา ปาโฐ. อุปริ จ ปสฺเสสุ จ อโมเจตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อทินฺนาทาเน วิย ฐานาจาวนํ น เวทิตพฺพํ. สํสริตุนฺติ สํสพฺพิตุํ. นนฺติ ภิกฺขุํ.

อติเรกํ ริจติ คจฺฉตีติ อติริตฺตํ, น อติริตฺตํ อนติริตฺตนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น อติริตฺต’’นฺติ. ‘‘อธิก’’นฺติอิมินา อติริตฺตสทฺทสฺส อติสุญฺญตฺถํ นิวตฺเตติ. อธิ หุตฺวา เอติ ปวตฺตตีติ อธิกํ. ตํ ปนาติ อนติริตฺตํ ปน โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘อกปฺปิยกต’’นฺติอาทิวจเน. วิตฺถาโร เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺถาติ อติริตฺตํ กาตพฺเพสุ วตฺถูสุ. ยํ ผลํ วา ยํ กนฺทมูลาทิ วา อกตนฺติ โยชนา. อกปฺปิยโภชนํ วาติ กุลทูสกกมฺมาทีหิ นิพฺพตฺตํ อกปฺปิยโภชนํ วา อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. โยติ วินยธโร ภิกฺขุ. เตน กตนฺติ โยชนา. ‘‘ภุตฺตาวินา ปวาริเตน อาสนา วุฏฺฐิเตน กต’’นฺติวจนโต ภุตฺตาวินา อปวาริเตน อาสนา วุฏฺฐิเตน กตฺตพฺพนฺติ สิทฺธํ. ตสฺมา ปาโต อทฺธานํ คจฺฉนฺเตสุ ทฺวีสุ เอโก ปวาริโต, ตสฺส อิตโร ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธํ ภิกฺขํ อตฺตนา อภุตฺวาปิ ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ กาตุํ ลภติ เอว. ยนฺติ ขาทนียโภชนียํ. ‘‘ตทุภยมฺปี’’ติอิมินา อติริตฺตญฺจ อติริตฺตญฺจ อติริตฺตํ, น อติริตฺตํ อนติริตฺตนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

ตสฺเสวาติ อนติริตฺตสฺเสว. เอตฺถาติ อนติริตฺเต, ‘‘กปฺปิยกต’’นฺติ อาทีสุ สตฺตสุ วินยกมฺมากาเรสุ วา. อนนฺตเรติ วินยธรสฺส อนนฺตเร อาสเน. ปตฺตโต นีหริตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺเถวาติ ภุญฺชนฏฺฐาเนเยว. ตสฺสาติ นิสินฺนสฺส. เตนาติ ภตฺตํ อาเนนฺเตน ภิกฺขุนา ภุญฺชิตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘นิสินฺเนน ภิกฺขุนา’’ติ การิตกมฺมํ อาเนตพฺพํ. กสฺมา ‘‘หตฺถํ โธวิตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กสฺมา’’ติ. หีติ การณํ. ยสฺมา อกปฺปิยํ โหติ, ตสฺมา หตฺถํ โธวิตฺวาติ มยา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ ภตฺตํ อาเนนฺตสฺส. เยนาติ วินยธเรน. ปุน เยนาติ เอวเมว. ยญฺจาติ ขาทนียโภชนียญฺจ. เยน วินยธเรน ปฐมํ อกตํ, เตเนว กตฺตพฺพํ. ยญฺจ ขาทนียโภชนียํ ปฐมํ อกตํ, ตญฺเญว กตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาติ ปฐมภาชเน. หีติ สจฺจํ. ปฐมภาชนํ สุทฺธํ โธวิตฺวา กตมฺปิ นิทฺโทสเมว. เตน ภิกฺขุนาติ ปวาริเตน ภิกฺขุนา.

กุณฺเฑปีติ อุกฺขลิยมฺปิ. สา หิ กุฑติ โอทนาทึ ทาหํ กโรตีติ กุณฺโฑติ วุจฺจติ. ตนฺติ อติริตฺตกตํ ขาทนียโภชนียํ. เยน ปนาติ วินยธเรน ปน. ภิกฺขุํ นิสีทาเปนฺตีติ สมฺพนฺโธ. มงฺคลนิมนฺตเนติ มงฺคลตฺถาย นิมนฺตนฏฺฐาเน. ตตฺถาติ มงฺคลนิมนฺตเน. กโรนฺเตนาติ กโรนฺเตน วินยธเรน.

คิลาเนน ภุญฺชิตาวเสสเมว น เกวลํ คิลานาติริตฺตํ นาม, คิลานํ ปน อุทฺทิสฺส อาภตํ คิลานาติริตฺตเมว นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ. ยํกิญฺจิ คิลานนฺติ อุปสมฺปนฺนํ วา อนุปสมฺปนฺนํ วา ยํกิญฺจิ คิลานํ. ยํ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ, ตํ อสํสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. อนาหารตฺถายาติ ปิปาสจฺเฉทนอาพาธวูปสมตฺถาย.

๒๔๑. สติ ปจฺจเยติ เอตฺถ ปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปิปาสาย สตี’’ติ จ ‘‘อาพาเธ สตี’’ติ จ วุตฺตํ. เตน เตนาติ สตฺตาหกาลิเกน จ ยาวชีวิเกน จ. ตสฺสาติ อาพาธสฺส. อิทํ ปทํ ‘‘อุปสมนตฺถ’’นฺติ เอตฺถ สมุธาตุยา สมฺพนฺเธ สมฺพนฺโธ, ยุปจฺจเยน สมฺพนฺเธ กมฺมนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ปญฺจมํ.

๖. ทุติยปวารณสิกฺขาปทํ

๒๔๒. ฉฏฺเฐ น อาจริตพฺโพติ อนาจาโรติ วุตฺเต ปณฺณตฺติวีติกฺกโมติ อาห ‘‘ปณฺณตฺติวีติกฺกม’’นฺติ. ‘‘กโรตี’’ติอิมินา ‘‘อตฺตานมาจรตี’’ติอาทีสุ วิย จรสทฺโท กรสทฺทตฺโถติ ทสฺเสติ. อุปนนฺธีติ เอตฺถ อุปสทฺโท อุปนาหตฺโถ, นหธาตุ พนฺธนตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปนาห’’นฺติอาทิ. ชนิโต อุปนาโห เยนาติ ชนิตอุปนาโห. อิมินา ‘‘อุปนนฺโธ’’ติ ปทสฺส อุปนหตีติ อุปนนฺโธติ กตฺถุตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๔๓. อภิหฏฺฐุนฺติ เอตฺถ ตุํปจฺจโย ตฺวาปจฺจยตฺโถติ อาห ‘‘อภิหริตฺวา’’ติ. ปทภาชเน ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สาธารณเมว อตฺถนฺติ โยชนา. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. ตีหากาเรหีติ สามํ ชานเนน จ อญฺเญสมาโรจเนน จ ตสฺสาโรจเนน จาติ ตีหิ การเณหิ. อาสาทียเต มงฺกุํ กรียเต อาสาทนํ, ตํ อเปกฺโข อาสาทนาเปกฺโขติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาสาทน’’นฺติอาทิ.

ยสฺส อตฺถาย อภิหฏนฺติ สมฺพนฺโธ. อิตรสฺสาติ อภิหารกโต อญฺญสฺส ภุตฺตสฺสาติ. ฉฏฺฐํ.

๗. วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ

๒๔๗. สตฺตเม คิริมฺหีติ ปพฺพตมฺหิ. โส หิ หิมวมนาทิวเสน ชลํ, สารภูตานิ จ เภสชฺชาทิวตฺถูนิ คิรติ นิคฺคิรตีติ คิรีติ วุจฺจติ. อคฺคสมชฺโชติ อุตฺตมสมชฺโช. อิเมหิ ปเทหิ อคฺโค สมชฺโช อคฺคสมชฺโช, คิริมฺหิ ปวตฺโต อคฺคสมชฺโช คิรคฺคสมชฺโชติ อตฺถํ ทสฺเสติ. สมชฺโชติ จ สภา. สา หิ สมาคมํ อชนฺติ คจฺฉนฺติ ชนา เอตฺถาติ สมชฺโชติ วุจฺจติ. ‘‘คิริสฺส วา’’ติอาทินา คิริสฺส อคฺโค โกฏิ คิรคฺโค, ตสฺมึ ปวตฺโต สมชฺโช คิรคฺคสมชฺโชติ อตฺโถ ทสฺสิโต. โสติ คิรคฺคสมชฺโช. ภวิสฺสติ กิราติ โยชนา. ภูมิภาเคติ อวยวิอาธาโร, สนฺนิปตตีติ สมฺพนฺโธ. นฏญฺจ นาฏกญฺจ นฏนาฏกานิ. ‘‘นจฺจํ คีตํ วาทิตญฺจา’’ติ อิทํ ตยํ ‘‘นาฏก’’นฺติ วุจฺจติ. เตสนฺติ นฏนาฏกานํ. ทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺสนาย จ สวนาย จ. สวนมฺปิ หิ ทสฺสเนเนว สงฺคหิตํ. อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเทติ อูนวีสติวสฺสสิกฺขาปทสฺส ตาว อปญฺญตฺตตฺตา. เตติ สตฺตรสวคฺคิยา. ตตฺถาติ คิรคฺคสมชฺชํ. อถาติ ตสฺมึ กาเล. เนสนฺติ สตฺตรสวคฺคิยานํ อทํสูติ สมฺพนฺโธ. วิลิมฺเปตฺวาติ วิเลปเนหิ วิวิธากาเรน ลิมฺเปตฺวา.

๒๔๙. ‘‘วิกาเล’’ติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ วิเสสกาโลว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘กาโล’’ติอาทิ. โส จาติ โภชนกาโล จ. มชฺฌนฺหิโก โหตีติ โยชนา. เตเนวาติ โภชนกาลสฺส อธิปฺเปตตฺตา เอว. อสฺสาติ ‘‘วิกาเล’’ติปทสฺส. ‘‘วิกาโล นาม…เป… อรุณุคฺคมนา’’ติ ปทภาชเนน อรุณุคฺคมนโต ยาว มชฺฌนฺหิกา กาโล นามาติ อตฺโถ นเยน ทสฺสิโต โหติ. ตโตติ ฐิตมชฺฌนฺหิกโต. สูริยสฺส อติสีฆตฺตา เวเคน ฐิตมชฺฌนฺหิกํ วีติวตฺเตยฺยาติ อาห ‘‘กุกฺกุจฺจเกน ปน น กตฺตพฺพ’’นฺติ. กาลตฺถมฺโภติ กาลสฺส ชานนตฺถาย ถูโณ. กาลนฺตเรติ กาลสฺส อพฺภนฺตเร.

อวเสสํ ขาทนียํ นามาติ เอตฺถ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยนฺติ ขาทนียํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. วนมูลาทิปเภทํ ยมฺปิ ขาทนียํ อตฺถิ, ตมฺปิ อามิสคติกํ โหตีติ โยชนา. เสยฺยถิทนฺติ ปุจฺฉาวาจกนิปาตสมุทาโย. อิทํ ขาทนียํ เสยฺยถา กตมนฺติ อตฺโถ. อิทมฺปีติ อิทํ ทฺวาทสวิธมฺปิ. ปิสทฺเทน น ปูวาทิเยวาติ ทสฺเสติ.

ตตฺถาติ ทฺวาทสสุ ขาทนีเยสุ, อาธาเร ภุมฺมํ. มูลติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา มูลํ. ขาทิตพฺพนฺติ ขาทนียํ. มูลเมว ขาทนียํ มูลขาทนียํ, ตสฺมึ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. มูลกมูลาทีนิ โลกสงฺเกโต ปเทสโตเยว เวทิตพฺพานิ. ตํ ตญฺหิ นามํ อชานนฺตานํ อติสมฺมูฬฺหการณตฺตา สห ปริยายนฺตเรน วจนตฺถํ วกฺขาม. สูปสฺส หิตํ สูเปยฺยํ, สูเปยฺยํ ปณฺณํ เอเตสนฺติ สูเปยฺยปณฺณา, เตสํ มูลานิ สูเปยฺยปณฺณมูลานิ. อามียติ อนฺโต ปเวสียตีติ อามิโส, อากาโร อนฺโตกรณตฺโถ, อามิสสฺส คติ วิย คติ เอเตสนฺติ อามิสคติกานิ . เอตฺถาติ มูเลสุ. ชรฑฺฒนฺติ ชรภูตํ อุปฑฺฒํ. อญฺญมฺปีติ วชกลิมูลโต อญฺญมฺปิ.

ยานิ ปน มูลานิ วุตฺตานิ, ตานิ ยาวชีวิกานีติ โยชนา. ปาฬิยํ วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ขาทนียตฺถนฺติ ขาทนียสฺส, ขาทนีเย วา วิชฺชมานํ, ขาทนีเยน วา กาตพฺพํ กิจฺจํ, ปโยชนํ วาติ ขาทนียตฺถํ. ‘‘ขาทนีเย’’ติอิมินา ‘‘ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา’’ติอาทีสุ วิย ขาทนียตฺถปทสฺส อุตฺตรปทตฺถปธานภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ขาทนียสฺส, ขาทนีเย วา วิชฺชมานํ, ขาทนีเยน วา กาตพฺพํ กิจฺจํ นาม ชิฆจฺฉาหรณเมว. ยญฺหิ ปูวาทิขาทนียํ ขาทิตฺวา ชิฆจฺฉาหรณํ โหติ, ตสฺส กิจฺจํ กิจฺจํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. ตํ กิจฺจํ, ปโยชนํ วา เนว ผรนฺติ, เนว นิปฺผาเทนฺติ. เอเสว นโย ‘‘น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตี’’ติเอตฺถาปิ.

เตสนฺติ มูลานํ อนฺโต, ลกฺขณนฺติ วา สมฺพนฺโธ. เอกสฺมึ ชนปเท ขาทนียตฺถโภชนียตฺเถสุ ผรมาเนสุ อญฺเญสุปิ ชนปเทสุ ผรนฺติเยวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เตสุ เตสุ ชนปเทสู’’ติ วิจฺฉาปทํ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ หิ พหูสุ ชนปเทสุ ปถวีรสอาโปรสสมฺปตฺติวเสน ขาทนียตฺถโภชนียตฺถํ ผรมานมฺปิ เอกสฺมึ ชนปเท ปถวีรสอาโปรสวิปตฺติวเสน อผรมานํ ภเวยฺย, วิการวเสน ปน ตตฺถ ปวตฺตตฺตา ตํ ชนปทํ ปมาณํ น กาตพฺพํ, คเหตพฺพเมวาติ วุตฺตํ โหติ. ปกติอาหารวเสนาติ อญฺเญหิ ยาวกาลิก, สตฺตาหกาลิเกหิ อมิสฺสิตํ อตฺตโน ปกติยาว อาหารกิจฺจกรณวเสน. ‘‘มนุสฺสาน’’นฺติอิมินา อญฺเญสํ ติรจฺฉานาทีนํ ขาทนียตฺถโภชนียตฺถํ ผรมานมฺปิ น ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. ตนฺติ มูลํ. หีติ สจฺจํ. นามสญฺญาสูติ นามสงฺขาตาสุ สญฺญาสุ.

ยถา มูเล ลกฺขณํ ทสฺสิตํ, เอวํ กนฺทาทีสุปิ ยํ ลกฺขณํ ทสฺสิตนฺติ โยชนา. น เกวลํ ปาฬิยํ อาคตานํ หลิทฺทาทีนํ มูลํเยว ยาวชีวิกํ โหติ, อถ โข ตจาทโยปีติ อาห ‘‘ยญฺเจต’’นฺติอาทิ. ยํ เอตํ อฏฺฐวิธนฺติ สมฺพนฺโธ.

เอวํ มูลขาทนีเย วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กนฺทขาทนีเย ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กนฺทขาทนีเย’’ติอาทิ. ตตฺถ กนฺทขาทนีเยติ กํ สุขํ ททาตีติ กนฺโท, ปทุมาทิกนฺโท, สุขสฺส อทายกา ปน กนฺทา รุฬฺหีวเสน กนฺทาติ วุจฺจนฺติ, กนฺโท เอว ขาทนียํ กนฺทขาทนียํ, ตสฺมึ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. เอเสว นโย อุปริปิ. ยนฺติ กนฺทํ. อิมินา ตํสทฺทานเปกฺโข ยํสทฺโทปิ อตฺถีติ ญาเปติ. ตตฺถาติ กนฺทขาทนีเย. ตรุโณ, สุขขาทนีโยติ วิเสสนปทานิ ยถาวจนํ อุปริปิ โยเชตพฺพานิ. เอวมาทโย ผรณกกนฺทา ยาวกาลิกาติ สมฺพนฺโธ.

อโธโตติ วิสรโส อุทเกน อธูนิโต. เตติ กนฺทา สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ.

มูเล อลติ ปวตฺตตีติ มุฬาโล, อุทกโต วา อุทฺธฏมตฺเต มิลติ นิมิลตีติ มุฬาลํ. เอวมาทิ ผรณกมุฬาลํ ยาวกาลิกนฺติ โยชนา. ตํ สพฺพมฺปีติ สพฺพมฺปิ ตํ มุฬาลํ สงฺคหิตนฺติ สมฺพนฺโธ.

มสติ วิชฺฌตีติ มตฺถโก. เอวมาทิ มตฺถโก ยาวกาลิโกติ โยชนา. ชรฑฺฒพุนฺโทติ ชรภูตอฑฺฒสงฺขาโต ปาโท.

ขนียติ อวทารียตีติ ขนฺโธ, ขายตีติ วา ขนฺโธ. ‘‘อนฺโตปถวีคโต’’ติปทํ ‘‘สาลกลฺยาณิขนฺโธ’’ติปเทเนว โยเชตพฺพํ, น อญฺเญหิ. เอวมาทิ ขนฺโธ ยาวกาลิโกติ โยชนา. อวเสสาติ ตีหิ ทณฺฑกาทีหิ อวเสสา.

ตจติ สํวรติ ปฏิจฺฉาเทตีติ ตโจ. สรโสติ เอตฺถ เอวกาโร โยเชตพฺโพ, สรโส เอวาติ อตฺโถ. เตสํ สงฺคโหติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. เอตนฺติ กสาวเภสชฺชํ, ‘‘อนุชานามิ …เป… โภชนียตฺถ’’นฺติ วจนํ วา. เอตฺถาติ กสาวเภสชฺเช. เอเตสมฺปีติ มตฺถกขนฺธตฺตจานมฺปิ.

ปตตีติ ปตฺตํ. เอเตสนฺติ มูลกาทีนํ. เอวรูปานิ ปตฺตานิ จ เอกํเสน ยาวกาลิกานีติ โยชนา. ยา โลณี อาโรหติ, ตสฺสา โลณิยา ปตฺตํ ยาวชีวิกนฺติ โยชนา. ทีปวาสิโนติ ตมฺพปณฺณิทีปวาสิโน, ชมฺพุทีปวาสิโน วา. ยานิ วา ผรนฺตีติ วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ นิมฺพาทีนํ. อิทํ ปทํ ปุพฺพปราเปกฺขกํ, ตสฺมา ทฺวินฺนํ มชฺเฌ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปณฺณานํ อนฺโต นตฺถีติ สมฺพนฺโธ.

ปุปฺผติ วิกสตีติ ปุปฺผํ. เอวมาทิ ปุปฺผํ ยาวกาลิกนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ ปุปฺผสฺส. อสฺสาติ เอวเมว.

ผลตีติ ผลํ. ยานีติ ผลานิ. ผรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เนสนฺติ ผลานํ ปริยนฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยานิ วุตฺตานิ, ตานิ ยาวชีวิกานีติ โยชนา. เตสมฺปีติ ผลานมฺปิ ปริยนฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

อสียติ ขิปียติ, ฉฑฺฑียตีติ วา อฏฺฐิ. เอวมาทีนิ ผรณกานิ อฏฺฐีนิ ยาวกาลิกานีติ โยชนา. เตสนฺติ อฏฺฐีนํ.

ปิสียติ จุณฺณํ กรียตีติ ปิฏฺฐํ. เอวมาทีนิ ผรณกานิ ปิฏฺฐานิ ยาวกาลิกานีติ โยชนา. อโธตกนฺติ อุทเกน อธูนิตํ. เตสนฺติ ปิฏฺฐานํ.

นิรนฺตรํ อสติ สมฺพชฺฌตีติ นิยฺยาโส. เสสาติ อุจฺฉุนิยฺยาสโต เสสา. ปาฬิยํ วุตฺตนิยฺยาสาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ นิยฺยาสขาทนีเย. สงฺคหิตานํ นิยฺยาสานํ ปริยนฺตนฺติ โยชนา. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

วุตฺตเมวาติ เหฏฺฐา ปฐมปวารณสิกฺขาปเท วุตฺตเมวาติ. สตฺตมํ.

๘. สนฺนิธิการกสิกฺขาปทํ

๒๕๒. อฏฺฐเม อพฺภนฺตเร ชาโต อพฺภนฺตโร. มหาเถโรติ มหนฺเตหิ ถิรคุเณหิ ยุตฺโต. อิมินา ‘‘เพลฏฺโฐ’’ติ สญฺญานามสฺส สญฺญินามึ ทสฺเสติ. ปธานฆเรติ สมถวิปสฺสนานํ ปทหนฏฺฐานฆรสงฺขาเต เอกสฺมึ อาวาเส. สุกฺขกุรนฺติ เอตฺถ โสสนกุรตฺตา น สุกฺขกุรํ โหติ, เกวลํ ปน อสูปพฺยญฺชนตฺตาติ อาห ‘‘อสูปพฺยญฺชนํ โอทน’’นฺติ. โสสนกุรมฺปิ ยุตฺตเมว. วกฺขติ หิ ‘‘ตํ ปิณฺฑปาตํ อุทเกน เตเมตฺวา’’ติ. ‘‘โอทน’’นฺติอิมินา กุรสทฺทสฺส โอทนปริยายตํ ทสฺเสติ. โอทนญฺหิ กโรติ อายุวณฺณาทโยติ ‘‘กุร’’นฺติ วุจฺจติ. โสติ เพลฏฺฐสีโส. ตญฺจ โขติ ตญฺจ สุกฺขกุรํ อาหรตีติ สมฺพนฺโธ. ปจฺจยคิทฺธตายาติ ปิณฺฑปาตปจฺจเย ลุทฺธตาย. เถโร ภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ. มนุสฺสานํ เอกาหารสฺส สตฺตาหมตฺตฏฺฐิตตฺตา ‘‘สตฺตาห’’นฺติ วุตฺตํ. ตโตติ ภุญฺชนโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. จตฺตาริปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน อธิกานิปิ สตฺตาหานิ คเหตพฺพานิ.

๒๕๓. อิตีติ อิทํ ตยํ. ‘‘สนฺนิธิ กาโร อสฺสา’’ติ สมาโส วิเสสนปรนิปาตวเสน คเหตพฺโพ. ‘‘สนฺนิธิกิริยนฺติ อตฺโถ’’ติ อิมินา กรียตีติ กาโรติ กมฺมตฺถํ ทสฺเสติ. เอกรตฺตนฺติ อนฺติมปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ ตทธิกานมฺปิ อธิปฺเปตตฺตา. อสฺสาติ ‘‘สนฺนิธิการก’’นฺติ ปทสฺส.

สนฺนิธิการกสฺส สตฺตาหกาลิกสฺส นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยาปตฺติยา ปจฺจยตฺตา สนฺนิธิการกํ ยามกาลิกํ ขาทนียโภชนียํ อสมานมฺปิ สุทฺธปาจิตฺติยาปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘ยามกาลิกํ วา’’ติ. ปฏิคฺคหเณติ ปฏิคฺคหเณ จ คหเณ จ. อชฺโฌหริตุกามตาย หิ ปฏิคฺคหเณ จ ปฏิคฺคเหตฺวา คหเณ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยํ ปตฺตํ องฺคุลิยา ฆํสนฺตสฺส เลขา ปญฺญายติ, โส ปตฺโต ทุทฺโธโต โหติ สเจติ โยชนา อุตฺตรวาเกฺย ยํสทฺทํ ทิสฺวา ปุพฺพวาเกฺย ตํสทฺทสฺส คมนียตฺตา. คณฺฐิกปตฺตสฺสาติ พนฺธนปตฺตสฺส. โสติ เสฺนโห. ปคฺฆรติ สนฺทิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตาทิเสติ ทุทฺโธเต, คณฺฐิเก วา. ตตฺถาติ โธวิตปตฺเต อาสิญฺจิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. อพฺโพหาริกาติ น โวหริตพฺพา, โวหริตุํ น ยุตฺตาติ อตฺโถ. ยนฺติ ขาทนียโภชนียํ ปริจฺจชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตโตติ อปริจฺจตฺตขาทนียโภชนียโต นีหริตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

อกปฺปิยมํเสสูติ นิทฺธารณสมุทาโย. สติ ปจฺจเยติ ปิปาสสงฺขาเต ปจฺจเย สติ. อนติริตฺตกตนฺติ อติริตฺเตน อกตํ สนฺนิธิการกํ ขาทนียโภชนียนฺติ โยชนา. เอกเมว ปาจิตฺติยนฺติ สมฺพนฺโธ. วิกปฺปทฺวเยติ สามิสนิรามิสสงฺขาเต วิกปฺปทฺวเย. สพฺพวิกปฺเปสูติ วิกาลสนฺนิธิอกปฺปิยมํสยามกาลิกปจฺจยสงฺขาเตสุ สพฺเพสุ วิกปฺเปสุ.

๒๕๕. อามิสสํสฏฺฐนฺติ อามิเสน สํสฏฺฐํ สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ.

๒๕๖. จตุพฺพิธกาลิกสฺส สรูปญฺจ วจนตฺถญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิกาลโภชนสิกฺขาปเท’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐํ ขาทนียโภชนีย’’นฺติอิมินา ยาวกาลิกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ยาว…เป… กาลิก’’นฺติอิมินา วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สทฺธึ…เป… ปาน’’นฺติอิมินา ยามกาลิกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ยาว…เป… กาลิก’’นฺติอิมินา วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สพฺพิอาทิ ปญฺจวิธํ เภสชฺช’’นฺติอิมินา สตฺตาหกาลิกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘สตฺตาหํ…เป… กาลิก’’นฺติอิมินา วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ฐเปตฺวา…เป… สพฺพมฺปี’’ติอิมินา ยาวชีวิกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ยาว…เป… ชีวิก’’นฺติอิมินา วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพวจนตฺโถ ลหุกมตฺตเมว, ครุโก ปเนวํ เวทิตพฺโพ – ยาว ยตฺตโก มชฺฌนฺหิโก กาโล ยาวกาโล, โส อสฺสตฺถี, ตํ วา กาลํ ภุญฺชิตพฺพนฺติ ยาวกาลิกํ. ยาโม กาโล ยามกาโล, โส อสฺสตฺถิ, ตํ วา กาลํ ปริภุญฺชีตพฺพนฺติ ยามกาลิกํ. สตฺตาโห กาโล สตฺตาหกาโล, โส อสฺสตฺถิ, ตํ วา กาลํ นิทหิตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ สตฺตาหกาลิกํ. ยาว ยตฺตโก ชีโว ยาวชีโว, โส อสฺสตฺถิ, ยาวชีวํ วา ปริหริตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ ยาวชีวิกนฺติ.

ตตฺถาติ จตุพฺพิเธสุ กาลิเกสุ. สตกฺขตฺตุนฺติ อเนกวารํ. ยาว กาโล นาติกฺกมติ, ตาว ภุญฺชนฺตสฺสาติ โยชนา. อโหรตฺตํ ภุญฺชนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธติ. อฏฺฐมํ.

๙. ปณีตโภชนสิกฺขาปทํ

๒๕๗. นวเม ปกฏฺฐภาวํ นีตนฺติ ปณีตนฺติ วุตฺเต ปณีตสทฺโท อุตฺตมตฺโถติ อาห ‘‘อุตฺตมโภชนานี’’ติ. สมฺปนฺโน นาม น มธุรคุโณ, อถ โข มธุรคุณยุตฺตํ โภชนเมวาติ อาห ‘‘สมฺปตฺติยุตฺต’’นฺติ. กสฺสาติ กรณตฺเถ เจตํ สามิวจนํ, เกนาติ หิ อตฺโถ. ‘‘สุรส’’นฺติอิมินา สาทียติ อสฺสาทียตีติ สาทูติ วจนตฺถสฺส สรูปํ ทสฺเสติ.

๒๕๙. ‘‘โย ปน…เป… ภุญฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. สุทฺธานีติ โอทเนน อสํสฏฺฐานิ. โอทนสํสฏฺฐานิ สพฺพิอาทีนีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. หีติ สจฺจํ. ‘‘ปณีตสํสฏฺฐานี’’ติอิมินา ปณีเตหิ สพฺพิอาทีหิ สํสฏฺฐานิ โภชนานิ ปณีตโภชนานีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สตฺตธญฺญนิพฺพตฺตานี’’ติ อิมินา โภชนานํ สรูปํ ทสฺเสติ.

‘‘สพฺพินา ภตฺต’’นฺติอาทีนํ ปญฺจนฺนํ วิกปฺปานํ มชฺเฌ ตีสุปิ วิกปฺเปสุ ‘‘ภตฺต’’นฺติ โยเชตพฺพํ. เอวํ วากฺยํ กตฺวา วิญฺญาปเน อาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา สมาสํ กตฺวา วิญฺญาปเน ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพิภตฺตํ เทหี’’ติอาทิ.

อิโตติ คาวิโต ลทฺเธนาติ สมฺพนฺโธ. วิสงฺเกตนฺติ สงฺเกตโต ญาปิตโต วิคตํ วิรหิตนฺติ อตฺโถ. หีติ สจฺจํ. อิมินา วิสงฺเกตสฺส คุณโทสํ ทสฺเสติ.

กปฺปิยสพฺพินา เทหีติ กปฺปิยสพฺพินา สํสฏฺฐํ ภตฺตํ เทหีติ โยชนา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เยน เยนาติ เยน เยน สพฺพิอาทินา. ตสฺมึ ตสฺสาติ เอตฺถาปิ วิจฺฉาวเสน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปาฬิยํ อาคตสพฺพิ นาม โคสพฺพิ, อชิกาสพฺพิ, มหึสสพฺพิ, เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ สพฺพิ จ. นวนีตํ นาม เอวเมว. เตลํ นาม ติลเตลํ, สาสปเตลํ, มธุกเตลํ, เอรณฺฑเตลํ, วสาเตลญฺจ. มธุ นาม มกฺขิกามธุ. ผาณิตํ นาม อุจฺฉุมฺหา นิพฺพตฺตํ. มจฺโฉ นาม อุทกจโร. ปาฬิอนาคโต มจฺโฉ นาม นตฺถิ. มํสํ นาม เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ มํสํ. ขีรทธีนิ สพฺพิสทิสาเนว. วุตฺตํ ยถา เอวํ ‘‘นวนีตภตฺตํ เทหี’’ติอาทีสุปิ สูโปทนวิญฺญตฺติทุกฺกฏเมว โหตีติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. โส จาติ โส จตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺมึ อตฺเถ. กึ ปโยชนํ. นตฺเถว ปโยชนนฺติ อธิปฺปาโย.

ปฏิลทฺธํ โภชนนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกรสนฺติ เอกกิจฺจํ. ตโตติ นวปณีตโภชนโต นีหริตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

สพฺพานีติ นว ปาจิตฺติยานิ สนฺธาย วุตฺตํ.

๒๖๑. อุภเยสมฺปีติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนมฺปิ. สพฺพีติ เจตฺถ โย นํ ปริภุญฺชติ, ตสฺส พลายุวฑฺฒนตฺถํ สพฺพติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สพฺพิ, ฆตํ. ตติยกฺขเรเนว สชฺฌายิตพฺพํ ลิขิตพฺพญฺจ. กสฺมา? ตติยกฺขรฏฺฐาเนเยว สพฺพ คติยนฺติ คติอตฺถสฺส สพฺพธาตุสฺส ธาตุปาเฐสุ อาคตตฺตาติ. นวมํ.

๑๐. ทนฺตโปนสิกฺขาปทํ

๒๖๓. ทสเม ทนฺตกฏฺฐนฺติ ทนฺตโปนํ. ตญฺหิ ทนฺโต กสียติ วิเลขียติ อเนนาติ ‘‘ทนฺตกฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘สพฺพ’’นฺติ อาทินา สพฺพเมว ปํสุกูลํ สพฺพปํสุกูลํ, ตมสฺสตฺถีติ ‘‘สพฺพปํสุกูลิโก’’ติ อตฺถํ ทสฺเสติ. โสติ ภิกฺขุ ปริภุญฺชติ กิราติ สมฺพนฺโธ. สุสาเนติ อาฬหเน. ตญฺหิ ฉวานํ สยนฏฺฐานตฺตา ‘‘สุสาน’’นฺติ วุจฺจติ นิรุตฺตินเยน. ตตฺถาติ สุสาเน. ปุน ตตฺถาติ เอวเมว. อยฺยสรูปญฺจ โวสาฏิตกสรูปญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อยฺยโวสาฏิตกานีติ เอตฺถา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อยฺยา…เป… ปิตามหา’’ติอิมินา อยฺยสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘โว…เป… โภชนียานี’’ติอิมินา โวสาฏิตกสรูปํ. อยฺยสงฺขาตานํ ปิติปิตามหานํ อตฺถาย, เต วา อุทฺทิสฺส ฉฑฺฑิตานิ โวสาฏิตกสงฺขตานิ ขาทนียโภชนียานิ อยฺยโวสาฏิตกานีติ วิคฺคโห กาตพฺโพ. มนุสฺสา ฐเปนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ ขาทนียโภชนียํ. เตสนฺติ ญาตกานํ. ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวาติ สงฺฆาฏํ สงฺฆาฏํ กตฺวา. อญฺญนฺติ วุตฺตขาทนียโภชนียโต อญฺญํ. อุมฺมาเรปีติ สุสานสฺส อินฺทขีเลปิ. โส หิ อุทฺธโฏ กิเลสมาโร เอตฺถาติ ‘‘อุมฺมาโร’’ติ วุจฺจติ. โพธิสตฺโต หิ อภินิกฺขมนกาเล ปุตฺตํ จุมฺพิสฺสามีติ โอวรกสฺส อินฺทขีเล ฐตฺวา ปสฺสนฺโต มาตรํ ปุตฺตสฺส นลาเฏ หตฺถํ ฐเปตฺวา สยนฺตึ ทิสฺวา ‘‘สเจ เม ปุตฺตํ คเณฺหยฺยํ, มาตา ตสฺส ปพุชฺเฌยฺย, ปพุชฺฌมานาย อนฺตราโย ภเวยฺยา’’ติ อภินิกฺขมนนฺตรายภเยน ปุตฺตทาเร ปริจฺจชิตฺวา อินฺทขีลโต นิวตฺติตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. ตสฺมา โพธิสตฺตสฺส ฐตฺวา ปุตฺตทาเรสุ อเปกฺขาสงฺขาตสฺส มารสฺส อุทฺธฏฏฺฐานตฺตา โส อินฺทขีโล นิปฺปริยาเยน ‘‘อุมฺมาโร’’ติ วุจฺจติ, อญฺเญ ปน รูฬฺหีวเสน. ถิโรติ ถทฺโธ. ฆนพทฺโธติ ฆเนน พทฺโธ. กถิเนน มํเสน อาพทฺโธติ อตฺโถ. วฐติ ถูโล ภวตีติ วโฐ, มุทฺธชทุติโยยํ, โส อสฺสตฺถีติ วฐโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วฐโรติ ถูโล’’ติ. ‘‘สลฺลกฺเขมา’’ติอิมินา ‘‘มญฺเญ’’ติ เอตฺถ มนธาตุ สลฺลกฺขณตฺโถ, มการสฺเสกาโรติ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. เตสนฺติ มนุสฺสานํ.

๒๖๔. สมฺมาติ อวิปรีตํ. อสลฺลกฺเขตฺวาติ อาหารสทฺทสฺส ขาทนียโภชนียาทีสุ นิรูฬฺหภาวํ อมญฺญิตฺวา. ภควา ปน ฐเปสีติ สมฺพนฺโธ. ยถาอุปฺปนฺนสฺสาติ เยนากาเรน อุปฺปนฺนสฺส. ปิตา ปุตฺตสงฺขาเต ทารเก สญฺญาเปนฺโต วิย ภควา เต ภิกฺขู สญฺญาเปนฺโตติ โยชนา.

๒๖๕. เอตเทวาติ ติณฺณมาการานมญฺญตรวเสน อทินฺนเมว สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. มาติกายํ ‘‘ทินฺน’’นฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นตฺถิ, อถ กสฺมา ปทภาชเนเยว วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทินฺนนฺติ อิท’’นฺติอาทิ. ‘‘ทินฺน’’นฺติ อิทํ อุทฺธฏนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ ‘‘ทินฺน’’นฺติ ปทสฺส. นิทฺเทเส จ ‘‘กาเยน…เป… เทนฺเต’’ติ อุทฺธฏนฺติ โยชนา. เอวนฺติ อิเมหิ ตีหากาเรหิ ททมาเนติ สมฺพนฺโธ. เอวนฺติ อิเมหิ ทฺวีหากาเรหิ. อาทียมานนฺติ สมฺพนฺโธ. รถเรณุมฺปีติ รถิกวีถิยํ อุฏฺฐิตปํสุมฺปิ. ปุพฺเพติ ปฐมปวารณสิกฺขาปเท. เอวํ ปฏิคฺคหิตํ เอตํ อาหารํ ทินฺนํ นาม วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘เอตเมวา’’ติ เอวสฺส สมฺภวโต ตสฺส ผลํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘น อิท’’นฺติอาทิ. นิสฺสฏฺฐํ น วุจฺจตีติ โยชนา.

ตตฺถาติ ‘‘กาเยนา’’ติอาทิวจเน. หีติ สจฺจํ. นตฺถุ กรียติ อิมายาติ นตฺถุกรณี, ตาย. นาสาปุเฏน ปฏิคฺคณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. อกลฺลโกติ คิลาโน. หีติ สจฺจํ. กาเยน ปฏิพทฺโธ กายปฏิพทฺโธ กฏจฺฉุอาทีติ อาห ‘‘กฏจฺฉุอาทีสู’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. ปาติยมานนฺติ ปาตาปิยมานํ.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. ‘‘ปญฺจหงฺเคหี’’ติ ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ถามมชฺฌิมสฺสา’’ติอาทิ. ตนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ.

ตตฺถาติ ‘‘หตฺถปาโส ปญฺญายตี’’ติวจเน. คจฺฉนฺโตปิ ฐิเตเนว สงฺคหิโต. ภูมฏฺฐสฺสาติ ภูมิยํ ฐิตสฺส. อากาสฏฺฐสฺสาติ อากาเส ฐิตสฺส. ‘‘หตฺถํ องฺค’’นฺติ ปเทหิ อวยวิสมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ภูมฏฺฐสฺส จ สีเสนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว. ปกฺขีติ สกุโณ. โส หิ ปกฺขยุตฺตตฺตา ปกฺขีติ วุจฺจติ. หตฺถีติ กุญฺชโร. โส หิ โสณฺฑสงฺขาตหตฺถยุตฺตตฺตา หตฺถีติ วุจฺจติ. อทฺเธน อฏฺฐมํ รตนมสฺสาติ อทฺธฏฺฐมรตโน, หตฺถี, ตสฺส. เตนาติ หตฺถินา.

เอโก ทายโก วทตีติ สมฺพนฺโธ. โอณมตีติ เหฏฺฐา นมติ. เอตฺตาวตาติ เอกเทสสมฺปฏิจฺฉนมตฺเตน. ตโตติ สมฺปฏิจฺฉนโต. อุคฺฆาเฏตฺวาติ วิวริตฺวา. กาเชนาติ พฺยาภงฺคิยา. สา หิ กจติ พนฺธติ วิวิธํ ภารํ อสฺมินฺติ กาโจติ วุจฺจติ, จการสฺส ชกาเร กเต กาโชปิ ยุตฺโตเยว. ตึส หตฺถา รตนานิ อิมสฺสาติ ตึสหตฺโถ, เวณุ. คุฬกุมฺโภติ ผาณิเตน ปูริโต ฆโฏ. ปฏิคฺคหิตเมวาติ กุมฺเภสุ หตฺถปาสโต พหิ ฐิเตสุปิ อภิหารกสฺส หตฺถปาเส ฐิตตฺตา ปฏิคฺคหิตเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อุจฺฉุยนฺตโทณิโตติ อุจฺฉุํ ปีฬนยนฺตสฺส อมฺพณโต.

พหู ปตฺตา ฐปิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. ฐิตสฺส ภิกฺขุโน หตฺถปาเสติ โยชนา. ฐตฺวา ผุสิตฺวา ‘‘นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน’’ติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพํ. ฐิเตน วา นิสินฺเนน วา นิปนฺเนน วา ทายเกน ทิยฺยตีติ สมฺพนฺโธ.

ปถวิยํ ฐิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยํ ยนฺติ ยํ ยํ ปตฺตํ. ยตฺถ กตฺถจีติ เยสุ เกสุจีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ตํ วจนํ.

ตตฺถ ตสฺมึ ฐาเน ชาโต ตตฺถชาโต, อลุตฺตสมาโสยํ, โสเยว ตตฺถชาตโก, ตสฺมึ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตตฺถชาตเก น รุหติ ยถา, เอวํ น รุหติเยวาติ โยชนา. ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน สุฏฺฐุ หริตพฺพนฺติ สํหาริยํ, ตํเยว สํหาริมํ ยการสฺส มการํ กตฺวา, น สํหาริมํ อสํหาริมํ, ตสฺมึ. เตปีติ เต อสํหาริมาปิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตตฺถชาตกสงฺเขปูปคาติ ตตฺถชาตเก สโมธาเนตฺวา เขปํ ปกฺเขปํ อุปคตา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิทญฺหิ วากฺยนฺตรตฺตา ปุนปฺปุนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานีติ ตินฺติณิกาทิปณฺณานิ. สนฺธาเรตุนฺติ สมฺมา ธาเรตุํ. ฐิโต ทายโกติ สมฺพนฺโธ.

ลทฺธสฺส ลทฺธสฺส วตฺถุสฺส สนฺนิธิฏฺฐานตฺตา, ปกฺขิตฺตฏฺฐานตฺตา วา ถวียติ ปสํสียตีติ ถวิกา, ตโต. ปุญฺฉิตฺวา ปฏิคฺคเหตฺวาติ ‘‘ปุญฺฉิตฺวา วา ปฏิคฺคเหตฺวา วา’’ติ อนิยมวิกปฺปตฺโถ วาสทฺโท อชฺฌาหริตพฺโพ. เตสุ เตสุ วตฺถูสุ รญฺชติ ลคฺคตีติ รโช, ตํ. วินเย ปญฺญตฺตํ ทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ. ตํ ปนาติ ภิกฺขํ ปน. ปฏิคฺคเหตฺวา เทถาติ มํ ปฏิคฺคหาเปตฺวา มม เทถาติ อธิปฺปาโย.

ตโต ตโตติ ตสฺมา ตสฺมา ฐานา อุฏฺฐาเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ภิกฺขํ. ตสฺสาติ อนุปสมฺปนฺนสฺส.

โส วตฺตพฺโพติ โส ทิยฺยมาโน ภิกฺขุ ทายเกน ภิกฺขุนา วตฺตพฺโพติ โยชนา. อิมนฺติ สรชปตฺตํ. เตนาติ ทิยฺยมานภิกฺขุนา. ตถา กาตพฺพนฺติ ยถา ทายเกน ภิกฺขุนา วุตฺตํ, ตถา กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุปฺลวตีติ อุปริ คจฺฉติ, ปฺลุ คติยนฺติ หิ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๖ ฬการนฺตธาตุ) วุตฺตํ. เอตฺถ อุอิติ อุปสคฺคสฺส อตฺถทสฺสนตฺถํ ‘‘อุปรี’’ติ วุตฺตํ, ปการลการสํโยโค ทฏฺฐพฺโพ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อุปฺปิลวตี’’ติ ลิขนฺติ, โส อปาโฐ. กญฺชิกนฺติ พิลงฺคํ. ตญฺหิ เกน ชเลน อญฺชิยํ อภิพฺยตฺตํ อสฺสาติ ‘‘กญฺชิย’’นฺติ วุจฺจติ, ตเมว กญฺชิกํ ยการสฺส กการํ กตฺวา. ตํ ปวาเหตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. สุกฺขเมว ภตฺตํ ภชิตพฺพฏฺเฐน เสวิตพฺพฏฺเฐนาติ สุกฺขภตฺตํ, ตสฺมึ. ปุรโตติ ภิกฺขุสฺส ปุรโต, ปุพฺเพ วา. ผุสิตานีติ พินฺทูนิ. ตานิ หิ สมฺพาธฏฺฐาเนสุปิ ผุสนฺตีติ ผุสิตานีติ วุจฺจนฺติ.

อุฬุงฺโกติ โกสิยสกุณนาโม ทีฆทณฺฑโก เอโก ภาชนวิเสโส, เตน. เถวาติ ผุสิตานิ. ตานิ หิ สมฺพาธฏฺฐาเนสุปิ ผุสิตตฺตา ถวียนฺติ ปสํสียนฺตีติ ‘‘เถวา’’ติ วุจฺจนฺติ. จรุเกนาติ จรียติ ภกฺขียตีติ จรุ, หพฺยปาโก, ตํ กโรติ อเนนาติ จรุกํ, ถาลฺยาทิกํ ขุทฺทกภาชนํ, เตน อากิริยมาเนติ สมฺพนฺโธ. กาฬวณฺณกาเมหิ มานียตีติ มสิ. ขาทตีติ ฉาโร ขการสฺส ฉการํ, ทการสฺส จ รการํ กตฺวา, ขารรโส, โส อิมิสฺสตฺถีติ ฉาริกา. อุปฺปติตฺวาติ อุทฺธํ คนฺตฺวา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

ผาเลตฺวาติ ฉินฺทิตฺวา. เทนฺตานํ อนุปสมฺปนฺนานนฺติ สมฺพนฺโธ. ปายาสสฺสาติ ปายาเสน. ตถาปีติ เตน มุขวฏฺฏิยา คหณากาเรนปิ.

อาโภคํ กตฺวาติ ‘‘ปฏิคฺคเหสฺสามี’’ติ มนสิการํ กตฺวา. โสติ นิทฺทํ โอกฺกนฺโต ภิกฺขุ. วฏฺฏติเยวาติ อาโภคสฺส กตตฺตา วฏฺฏติเยว. อนาทรนฺติ อนาทเรน, กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ, อนาทรํ หุตฺวาติ วา โยเชตพฺพํ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. กาเยน ปฏิพทฺโธ กายปฏิพทฺโธ, เตน ปฏิพทฺโธ กายปฏิพทฺธปฏิพทฺโธ, เตน. วจนมตฺตเมวาติ ‘‘ปฏิพทฺธปฏิพทฺธ’’นฺติ เอกํ อติเรกํ ปฏิพทฺธวจนมตฺตเมว นานํ, อตฺถโต ปน กายปฏิพทฺธเมวาติ อธิปฺปาโย. ยมฺปีติ ยมฺปิ วตฺถุ. ตตฺราติ ตสฺมึ วฏฺฏเน. ตนฺติ อนุชานนํ.

เนยฺโย อธิปฺปายํ เนตฺวา ญาโต อตฺโถ อิมสฺสาติ เนยฺยตฺถํ. เอตฺถาติ สุตฺเต, สุตฺตสฺส วา. ยนฺติ วตฺถุ ปตตีติ สมฺพนฺโธ. ปริคฬิตฺวาติ ภสฺสิตฺวา. สุทฺธายาติ นิรชาย. สามนฺติ สยํ. ปุญฺฉิตฺวา วาติอาทีสุ ตโย วาสทฺทา อนิยมวิกปฺปตฺถา. ปุญฺฉิตาทีสุ หิ เอกสฺมึ กิจฺเจ กเต อิตรกิจฺจํ กาตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาติ เตน ภิกฺขุนา, ‘‘อาหราเปตุมฺปี’’ติปเท การิตกมฺมํ. ‘‘กสฺมา น วฏฺฏตี’’ติ ปุจฺฉา. หีติ วิตฺถาโร. วทนฺเตน ภควตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ สุตฺตวจเนสุ. ‘‘ปริจฺจตฺตํ ตํ ภิกฺขเว ทายเกหี’’ติ วจเนนาติ โยชนา. อธิปฺปาโยติ นีตตฺโถ อธิปฺปาโย, นิปฺปริยาเยน อิตตฺโถ ญาตตฺโถ อธิปฺปาโยติ วุตฺตํ โหติ.

เอวํ นีตตฺถมธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา เนยฺยตฺถ, มธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา จา’’ติ อาทิ. ตนฺติ ปริภุญฺชนํ อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. ทุติยทิวเสปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, อปรทิวเสปีติ อตฺโถ. อธิปฺปาโยติ เนยฺยตฺโถ อธิปฺปาโย เนตฺวา อิยฺยตฺโถ ญาตตฺโถ อธิปฺปาโยติ วุตฺตํ โหติ.

ภุญฺชนฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. ทนฺตาติ ทสนา. เต หิ ทํสียนฺติ ภกฺขียนฺติ เอเตหีติ ‘‘ทนฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. สตฺถํเยว สตฺถกํ ขุทฺทกฏฺเฐน, เตน ปฏิคฺคหิเตน สตฺถเกน. เอตนฺติ มลํ. ตนฺติ โลหคนฺธมตฺตํ. ปริหรนฺตีติ ปฏิคฺคเหตฺวา หรนฺติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตํ สตฺถกํ ปริโภคตฺถาย ยสฺมา น ปริหรนฺติ, ตสฺมา เอเสว นโยติ อตฺโถ. อุคฺคหิตปจฺจยา, สนฺนิธิปจฺจยา วา โทโส นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาติ เตสุ ตกฺกขีเรสุ. นีลิกาติ นีลวณฺณา เสฺนหา. อามกตกฺกาทีสูติ อปกฺเกสุ ตกฺกขีเรสุ.

กิลิฏฺฐอุทกนฺติ สมลํ อุทกํ. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. ปตฺตคตํ โอทนนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ สามเณรสฺส. อุคฺคหิตโกติ อวคหิตโก. ‘‘อุญฺญาโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑๒) วิย อุกาโร โอการวิปรีโต โหติ, อปฏิคฺคเหตฺวา คหิตตฺตา ทุคฺคหิตโกติ วุตฺตํ โหติ.

เอเตนาติ โอทเนน. ปฏิคฺคหิตเมว โหติ หตฺถโต อมุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

ปุน ปฏิคฺคเหตพฺพํ สาเปกฺเข สตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺโตติ อิโต ปตฺตโต. สามเณโร ปกฺขิปตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ปตฺตโต. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. ตนฺติ ‘‘ปุน ปฏิคฺคเหตพฺพ’’นฺติ วทนฺตานํ เกสญฺจิ อาจริยานํ วจนํ เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ ปูวภตฺตาทิ.

อตฺตโน วาติ สามเณรสฺส วา. สามเณราติ อามนฺตนํ. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. ภาชเนติ ยาคุปจนกภาชเน. ยาคุกุฏนฺติ ยาคุยา ปูริตํ กุฏํ. ตนฺติ ยาคุกุฏํ. ‘‘ภิกฺขุนา ปฏิคฺคณฺหาเปตุ’’นฺติ การิตกมฺมํ อุปเนตพฺพํ. คีวํ ฐเปตฺวา อาวชฺเชตีติ สมฺพนฺโธ. อาวชฺเชตีติ ปริณาเมติ.

ปฏิคฺคหณูปคํ ภารนฺติ ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน สํหาริมํ ภารํ. พลวตา สามเณเรนาติ สมฺพนฺโธ. เตลฆฏํ วาติ เตเลน ปกฺขิตฺตํ ฆฏํ วา. ลคฺเคนฺตีติ ลมฺเพนฺติ. อยเมว วา ปาโฐ.

นาคสฺส ทนฺโต วิยาติ นาคทนฺตโก, สทิสตฺเถ โก. องฺกียเต ลกฺขียเต อเนนาติ องฺกุโส, คชมตฺถกมฺหิ วิชฺฌนกณฺฑโก. องฺกุโส วิยาติ องฺกุสโก, ตสฺมึ องฺกุสเก วา ลคฺคิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. คณฺหโตติ คณฺหนฺตสฺส. มญฺจสฺส เหฏฺฐา เหฏฺฐามญฺโจ, ตสฺมึ. ตนฺติ เตลถาลกํ.

อาโรหนฺเตหิ จ โอโรหนฺเตหิ จ นิจฺจํ เสวียตีติ นิสฺเสณี, ตสฺสา มชฺฌํ นิสฺเสณิมชฺฌํ, ตสฺมึ. กณฺเณ อุฏฺฐิตํ กณฺณิกํ, กณฺณมลํ, กณฺณิกํ วิย กณฺณิกํ, ยถา หิ กณฺณมลํ กณฺณโต อุฏฺฐหิตฺวา สยํ ปวตฺตติ, เอวํ เตลาทิโต อุฏฺฐหิตฺวา สยํ ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. ฆนจุณฺณนฺติ กถินจุณฺณํ. ตํสมุฏฺฐานเมว นามาติ ตโต เตลาทิโต สมุฏฺฐานเมว นาม โหตีติ อตฺโถ. เอตนฺติ กณฺณิกาทิ. อิทํ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ.

โยตฺเตนาติ รชฺชุนา. อญฺโญ เทตีติ สมฺพนฺโธ.

ปวิสนฺเต จ นิกฺขมนฺเต จ วรติ อาวรติ อิมายาติ วติ, ตํ. อุจฺฉูติ รสาโล. โส หิ อุสติ วิสํ ทาเหตีติ อุจฺฉูติ วุจฺจติ, ตํ. ติมฺพรุสกนฺติ ตินฺทุกํ. ตญฺหิ เตเมติ ภุญฺชนฺตํ ปุคฺคลํ อทฺเทติ รเสนาติ ติมฺโพ, รุสติ ขุทฺทิตํ นาเสตีติ รุสโก, ติมฺโพ จ โส รุสโก จาติ ‘‘ติมฺพรุสโก’’ติ วุจฺจติ, ตํ. วติทณฺฑเกสูติ วติยา อตฺถาย นิกฺขณิเตสุ ทณฺฑเกสุ. มยํ ปนาติ สงฺคหการาจริยภูตา พุทฺธโฆสนามกา มยํ ปน, อตฺตานํ สนฺธาย พหุวจนวเสน วุตฺตํ. น ปุถุโล ปากาโรติ อฑฺฒเตยฺยหตฺถปาสานติกฺกมํ สนฺธาย วุตฺตํ. หตฺถสตมฺปีติ รตนสตมฺปิ.

โสติ สามเณโร. ภิกฺขุสฺส เทตีติ โยชนา. อปโรติ สามเณโร.

ผลํ อิมิสฺสตฺถีติ ผลินี, อินปจฺจโย อิตฺถิลิงฺคโชตโก อี, ตํ สาขนฺติ โยชนา. ผลินิสาขนฺติ สมาสโตปิ ปาโฐ อตฺถิ. มจฺฉิกวารณตฺถนฺติ มธุผาณิตาทีหิ มกฺขนฏฺฐาเน นิลียนฺตีติ มกฺขิกา, ตาเยว มจฺฉิกา ขการสฺส ฉการํ กตฺวา, ตาสํ นิวารณาย. มูลปฏิคฺคหเมวาติ มูเล ปฏิคฺคหณเมว, ปฐมปฏิคฺคหเมวาติ วุตฺตํ โหติ.

ภิกฺขุ คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. อริตฺเตนาติ เกนิปาเตน. ตญฺหิ อรติ นาวา คจฺฉติ อเนนาติ อริตฺตํ, เตน. ตนฺติ ปฏิคฺคหณารหํ ภณฺฑํ. อนุปสมฺปนฺเนนาติ การิตกมฺมํ. ตสฺมิมฺปีติ จาฏิกุณฺฑเกปิ. ตนฺติ อนุปสมฺปนฺนํ.

ปาเถยฺยตณฺฑุเลติ ปถสฺส หิเต ตณฺฑุเล. เตสนฺติ สามเณรานํ. อิตเรหีติ ภิกฺขูหิ คหิตตณฺฑุเลหิ. สพฺเพหิ ภิกฺขูหิ ภุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ภิกฺขูหิ คหิเตหิ สามเณรสฺส ตณฺฑุเลหิ ยาคุปจเน น ทิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. การณนฺติ ปริวตฺเตตฺวา ภุตฺตสฺส จ อปริวตฺเตตฺวา ภุตฺตสฺส จ การณํ.

ภตฺตํ ปจิตุกาโม สามเณโรติ โยชนา. ภิกฺขุนา อาโรเปตพฺพํ, อคฺคิ น กาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ปุน ปฏิคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ มูเล ปฏิคฺคหิตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

อสฺสาติ สามเณรสฺส. ตโตติ อคฺคิชาลนโต.

ตตฺเต อุทเกติ อุทเก ตาเป. ตโตติ ตณฺฑุลปกฺขิปนโต.

ปิธานนฺติ อุกฺขลิปิธานํ. ตสฺเสวาติ หตฺถกุกฺกุจฺจกสฺส ภิกฺขุโน เอว. ทพฺพึ วาติ กฏจฺฉุํ วา. โส หิ ทรียติ วิโลฬียติ อิมายาติ ทพฺพีติ วุจฺจติ.

ตตฺราติ ตสฺมึ ฐปเน. ตสฺเสวาติ โลลภิกฺขุสฺเสว. ตโตติ ปตฺตโต. ปุน ตโตติ สาขาทิโต. ตตฺถาติ ผลรุกฺเข.

วิตกฺกํ โสเธตุนฺติ ‘‘มยฺหมฺปิ ทสฺสตี’’ติ วิตกฺกํ โสเธตุํ. ตโตติ อมฺพผลาทิโต.

ปุน ตโตติ มาตาปิตูนมตฺถาย คหิตเตลาทิโต. เตติ มาตาปิตโร. ตโตเยวาติ เตหิเยว ตณฺฑุเลหิ สมฺปาเทตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

เอตฺถาติ ตาปิตอุทเก. อมุญฺจนฺเตเนว หตฺเถนาติ โยชนา. องฺคนฺติ วินาสํ คจฺฉนฺตีติ องฺคารา. ทรียนฺติ ผลียนฺตีติ ทารูนิ.

วุตฺโต สามเณโรติ โยชนา.

ควติ ปริภุญฺชนฺตานํ วิสฺสฏฺฐํ สทฺทํ กโรตีติ คุโฬ, คุฬติ วิสโต ชีวิตํ รกฺขตีติ วา คุโฬ, ตํ ภาเชนฺโต ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ โลลสามเณรสฺส.

ธูมสฺสตฺถาย วฏฺฏียติ วฏฺฏิตฺวา กรียตีติ ธูมวฏฺฏิ, ตํ. มุขียติ วิปรียตีติ มุขํ. กํ วุจฺจติ สีสํ, ตํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ กณฺโฐ.

ภตฺตุคฺคาโรติ อุทฺธํ คิรติ นิคฺคิรตีติ อุคฺคาโร, ภตฺตเมว อุคฺคาโร ภตฺตุคฺคาโร, อุคฺคารภตฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺตเรติ ทนฺตวิวเร.