๕. อเจลกวคฺโค

๑. อเจลกสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๒๖๙. อเจลกวคฺคสฺส ปฐเม ปริวิสติ เอตฺถาติ ปริเวสนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริเวสนฏฺฐาน’’นฺติ. ปริพฺพาชกปพฺพชสทฺทา สมานาติ อาห ‘‘ปริพฺพาชกสมาปนฺโนติ ปพฺพชฺชํ สมาปนฺโน’’ติ. ติตฺเถน สมํ ปูรตีติ สมติตฺถีกํ, นทีอาทีสุ อุทกํ, สมติตฺถิกํ วิยาติ สมติตฺถิกํ, ปตฺตภาชเนสุ ยาคุภตฺตํ. เตสนฺติ มาตาปิตูนํ เทนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทาเปตี’’ติ เอตฺถ ทาธาตุยา สมฺปทานสฺส สุวิชานิตตฺตา ตํ อทสฺเสตฺวา การิตกมฺมเมว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุปสมฺปนฺเนนา’’ติ.

๒๗๓. ‘‘สนฺติเก’’ติอิมินา ‘‘อุปนิกฺขิปิตฺวา’’ติ เอตฺถ อุปสทฺทสฺส สมีปตฺถํ ทสฺเสติ. เตสนฺติ ติตฺถิยานํ. ตตฺถาติ ภาชเน. อิโตติ ปตฺตโต. อิธาติ มยฺหํ ภาชเน. นนฺติ ขาทนียโภชนียํ. ตสฺสาติ ติตฺถิยสฺสาติ. ปฐมํ.

๒. อุยฺโยชนสิกฺขาปทํ

๒๗๔. ทุติเย ปฏิกฺกมนอสนสาลสทฺทานํ ปริยายตฺตา วุตฺตํ ‘‘อสนสาลายปี’’ติ. ภตฺตสฺส วิสฺสชฺชนํ ภตฺตวิสฺสคฺโคติ กเต ภตฺตกิจฺจนฺติ อาห ‘‘ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ. สมฺภูธาตุสฺส ปปุพฺพอปธาตฺวตฺถตฺตา วุตฺตํ ‘‘น ปาปุณี’’ติ.

๒๗๖. วุตฺตาวเสสนฺติ วุตฺเตหิ มาตุคาเมน สทฺธึ หสิตุกามตาทีหิ อวเสสํ. ตสฺมินฺติ อุยฺโยชิตภิกฺขุมฺหิ. อตฺถโตติ วิชหนฺตวิชหิตภิกฺขูนํ อวินาภาวสงฺขาตอตฺถโต. อิตเรนาติ อุยฺโยชกภิกฺขุนา. ตตฺถาติ ‘‘ทสฺสนูปจารํ วา สวนูปจารํ วา’’ติวจเน. เอตฺถาติ นิทฺธารณสมุทาโย, ทสฺสนูปจารสวนูปจาเรสูติ อตฺโถ. ‘‘ตถาติอิมินา ทฺวาทสหตฺถปมาณํ อติทิสติ. เตหีติ กุฏฺฏาทีหิ. ตสฺสาติ ทสฺสนูปจาราติกฺกมสฺส. ‘‘วุตฺตปการมนาจาร’’นฺติ อิมินา ‘‘น อญฺโญ โกจิ ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อปาทานํ ทสฺเสติ, ‘‘การณ’’นฺติอิมินา ปจฺจยสทฺทสฺสตฺถํ.

๒๗๗. กลิสทฺทสฺส ปาปปราชยสงฺขาเตสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ ปาปสงฺขาโต โกโธติ อาห ‘‘กลีติ โกโธ’’ติ. ‘‘อาณ’’นฺติอิมินา สาสนสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อาณา จ สาสนํ เญยฺย’’นฺติ. โกธวเสน วทตีติ สมฺพนฺโธ. ทสฺเสตฺวา วทตีติ โยชนา. อิมสฺส ฐานํ นิสชฺชํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ ปสฺสถ โภติ โยชนา. อิมินาปีติ อมนาปวจนํ วจเนนาปีติ. ทุติยํ.

๓. สโภชนสิกฺขาปทํ

๒๗๙. ตติเย ‘‘สยนิยฆเร’’ติ วตฺตพฺเพ ยการโลปํ กตฺวา ‘‘สยนิฆเร’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สยนิฆเร’’ติ. ยโตติ เอตฺถ โตสทฺโท ปฐมาทีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๒๗๕) ปฐมตฺเถ. ‘‘อนฺตราเย อเสสโต’’ติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. คนฺถารมฺภกถา ๗) ทุติยตฺเถ. ‘‘อนิจฺจโต’’ติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๙) ตติยตฺเถ. ‘‘มาติโต ปิติโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๑๑) ปญฺจมฺยตฺเถ. ‘‘ยํ ปรโต ทานปจฺจยา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๕๘๕) ฉฏฺฐฺยตฺเถ. ‘‘ปุรโต ปจฺฉโต’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๕๗๖) สตฺตมฺยตฺเถ. ‘‘ปทมโต’’ติอาทีสุ การณตฺเถ ทิสฺสติ. อิธาปิ การณตฺเถเยวาติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติ. ยสฺมา การณา อยฺยสฺส ภิกฺขา ทินฺนา, ตสฺมา คจฺฉถ ภนฺเต ตุเมฺหติ อตฺโถ. ยนฺติ ภิกฺขํ. โวติ ตุเมฺหหิ. อธิปฺปาโยติ ปุริสสฺส อชฺฌาสโย. ‘‘ปริยุฏฺฐิโต’’ติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ อตฺถปกรณาทิโต ราคปริยุฏฺฐิโตวาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ราคปริยุฏฺฐิโต’’ติ, ราเคน ปริภวิตฺวา อุฏฺฐิโตติ อตฺโถ.

๒๘๐. สโภชนนฺติ เอตฺถ สกาโร สหสทฺทการิโย จ อการุการานํ อสรูปตฺตา อการโต อุการสฺส โลโป จ ตีสุ ปเทสุ ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ ปทานํ ตุลฺยตฺถนิสฺสิตสมาโส จ ปุพฺพปเทน สห เภทนิสฺสิตพาหิรตฺถสมาโส จ โหติ, อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สห อุโภหิ ชเนหี’’ติ. อถ วา ภุญฺชิตพฺพนฺติ โภชนํ, สํ วิชฺชติ โภชนํ อสฺมึ กุเลติ สโภชนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. เตเนวาติ เตเนว อญฺญมญฺญํ ภุญฺชิตพฺพตฺตา. อสฺสาติ ‘‘สโภชเน’’ติปทสฺส. ฆเรติ เอตฺถ ปุพฺโพ สยนิสทฺโท โลโปติ อาห ‘‘สยนิฆเร’’ติ. อิมินา ‘‘ทตฺโต’’ติอาทีสุ วิย ปุพฺพปทโลปสมาสํ ทสฺเสติ. ปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺสาติ เอตฺถ ปิฏฺฐสงฺฆาโฏ นาม น อญฺญสฺส ยสฺส กสฺสจิ, อถ โข สยนิฆรคพฺภสฺเสวาติ อาห ‘‘ตสฺส สยนิฆรคพฺภสฺสา’’ติ. ยถา วา ตถา วาติ เยน วา เต น วา อากาเรน. กตสฺสาติ ปิฏฺฐิวํสํ อาโรเปตฺวา วา อนาโรเปตฺวา วา กตสฺสาติ. ตติยํ.

๒๘๔. จตุตฺถปญฺจเมสุ ยถา จ สโภชนสิกฺขาปทํ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ, เอวเมว ตานิปีติ โยชนาติ. จตุตฺถปญฺจมานิ.

๖. จาริตฺตสิกฺขาปทํ

๒๙๔. ฉฏฺเฐ กสฺมา เตหิ ‘‘เทถาวุโส ภตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, นนุ ภิกฺขูนํ เอวํ วตฺตุํ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘เอตฺถ ตํ กิรา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา อภิหฏํ อโหสิ, ตสฺมา.

๒๙๕. อิทํ ปน วจนํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. ปสาทญฺญถตฺตนฺติ ปสาทสฺส อญฺเญนากาเรน ภาโว. นนฺติ ขาทนียํ. ‘‘คเหตฺวา อาคมํสู’’ติอิมินา ‘‘อุสฺสาริยิตฺถา’’ติ เอตฺถ อุการสฺส อุคฺคหตฺถตญฺจ สรธาตุสฺส คตฺยตฺถตญฺจ อชฺชตนิญุํวิภตฺติยา ตฺถตฺตญฺจ ทสฺเสติ, อุคฺคเหตฺวา สารึสุ อคมํสูติ อตฺโถ.

๒๙๘. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. ฐิตสฺส ภิกฺขุโน จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ โยชนา. ตโตติ จิตฺตุปฺปนฺนโต. ยนฺติ ภิกฺขุํ. ปกติวจเนนาติ อุจฺจาสทฺทมกตฺวา ปวตฺเตน สภาววจเนน. อนฺโตวิหาเรติ วจนสฺส อติสมฺพาธตฺตา อยุตฺตภาวํ มญฺญมาโน อาห ‘‘อปิ จ อนฺโตอุปจารสีมายา’’ติ.

๓๐๒. คามสฺส อนฺตเร อาราโม ติฏฺฐตีติ อนฺตราราโม วิหาโร, ตํ คจฺฉตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺโตคาเม’’ติอาทีติ. ฉฏฺฐํ.

๗. มหานามสิกฺขาปทํ

๓๐๓. สตฺตเม ‘‘ภควโต’’ติปทํ ‘‘จูฬปิตุปุตฺโต’’ติปเท สมฺพนฺโธ, ‘‘มหลฺลกตโร’’ติปเท อปาทานํ. จูฬปิตุปุตฺโตติ สุทฺโธทโน, สกฺโกทโน, สุกฺโกทโน, โธโตทโน, อมิโตทโนติ ปญฺจ ชนา ภาตโร, อมิตา, ปาลิตาติ เทฺว ภคินิโย. เตสุ ภควา จ นนฺโท จ เชฏฺฐภาตุภูตสฺส สุทฺโธทนสฺส ปุตฺตา, อานนฺโท กนิฏฺฐภาตุภูตสฺส อมิโตทนสฺส ปุตฺโต, มหานาโม จ อนุรุทฺโธ จ ตติยสฺส สุกฺโกทนสฺส ปุตฺตา. สกฺโกทนโธโตทนานํ ปุตฺตา อปากฏา. ติสฺสตฺเถโร อมิตาย นาม ภคินิยา ปุตฺโต, ปาลิตาย ปุตฺตธีตรา อปากฏา. ตสฺมา จูฬปิตุโน สุกฺโกทนสฺส ปุตฺโต จูฬปิตุปุตฺโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวีสุ ผเลสูติ เหฏฺฐิเมสุ ทฺวีสุ ผเลสุ. อุสฺสนฺนสทฺโท พหุปริยาโยติ อาห ‘‘พหู’’ติ. วชโตติ โคฏฺฐโต. ตญฺหิ คาโว โคจรฏฺฐานโต ปฏิกฺกมิตฺวา นิวาสตฺถาย วชนฺติ คจฺฉนฺติ อสฺมินฺติ วโชติ วุจฺจติ.

๓๐๖. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ปวารณสมเย. ‘‘เอตฺตเกหี’’ติปทสฺส นามวเสน วา ปริมาณวเสน วา ทุวิธสฺส อตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘นามวเสน ปริมาณวเสนา’’ติ. เตสุ นามํ สนฺธาย เอตํ นามํ เอเตสํ เภสชฺชานนฺติ เอตฺตกานีติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ปริมาณํ สนฺธาย เอตํ ปริมาณํ เอเตสนฺติ เอตฺตกานีติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ‘‘อญฺญํ เภสชฺช’’นฺติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อปาทานํ นามํ วา ปริมาณํ วา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘สพฺพินา ปวาริโต’’ติอาทิ.

๓๑๐. เยติ ทายกา, ปวาริตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธติ. สตฺตมํ.

๘. อุยฺยุตฺตเสนาสิกฺขาปทํ

๓๑๑. อฏฺฐเม ‘‘อภิมุข’’นฺติอิมินา อภิสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุยฺยาโต’’ติปทสฺส อุฏฺฐหิตฺวา ยาโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นครโต นิคฺคโต’’ติ. ‘‘กตอุยฺโยค’’นฺติ อิมินา อุฏฺฐหิตฺวา ยุญฺชติ คจฺฉตีติ อุยฺยุตฺตาติ ทสฺเสติ. ธาตูน, มเนกตฺถตฺตา วุตฺตํ ‘‘คามโต นิกฺขนฺต’’นฺติ.

๓๑๔. ทฺวาทส ปุริสา อิมสฺส หตฺถิโนติ ทฺวาทสปุริโส, อาวุโธ หตฺเถสุ เอเตสนฺติ อาวุธหตฺถา. นินฺนนฺติ นินฺนฏฺฐานํ, ปสฺสโต ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธติ. อฏฺฐมํ.

๙. เสนาวาสสิกฺขาปทํ

๓๑๙. นวเม ‘‘ติฏฺฐตุ วา’’ติอาทินา วสนาการํ ทสฺเสติ. วาสทฺโท ‘‘จงฺกมตุ วา’’ติอตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. กิญฺจิ อิริยาปถนฺติ จตูสุ อิริยาปเถสุ กิญฺจิ อิริยาปถํ. ยถา รุทฺธมาเน สญฺจาโร ฉิชฺชติ, เอวํ รุทฺธา สํวุตา โหตีติ โยชนา. ‘‘รุทฺโธ’’ติ อิมินา ‘‘ปลิพุทฺโธ’’ติ เอตฺถ ปริปุพฺพสฺส พุธิธาตุสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสตีติ. นวมํ.

๑๐. อุยฺโยธิกสิกฺขาปทํ

๓๒๒. ทสเม ยุชฺฌนฺตีติ สํปหรนฺติ. ‘‘พลสฺส อคฺคํ เอตฺถา’’ติอิมินา ภินฺนาธิกรณพาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสติ. ‘‘ชานนฺตี’’ติปทํ อตฺถสมฺปุณฺณตฺถาย ปกฺขิตฺตํ. อคฺคนฺติ โกฏฺฐาสํ. พลํ คณียติ เอตฺถาติ พลคฺคนฺติ วจนตฺโถปิ ยุชฺชติ. เตนาห ‘‘พลคณนฏฺฐาน’’นฺติ. อิทญฺหิ วจนํ อมฺพเสจนครุสินนเยน วุตฺตํ. กถํ? ‘‘พลคณนฏฺฐาน’’นฺติ วทนฺเตน อฏฺฐกถาจริเยน ‘‘พลสฺส อคฺคํ ชานนฺติ เอตฺถาติ พลคฺค’’นฺติ วจนตฺถสฺส ปิณฺฑตฺโถ จ ญาปียติ, ‘‘พลํ คณียติ เอตฺถาติ พลคฺค’’นฺติ วจนตฺโถ จ ทสฺสียติ. วิยูหียเต สมฺปิณฺฑียเต พฺยูโห, เสนาย พฺยูโห เสนาพฺยูโหติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘เสนาย วิยูห’’นฺติอาทินา. อณติ เภรวสทฺทํ กโรตีติ อณีกํ, มุทฺธชณกาโร, หตฺถีเยว อณีกํ หตฺถาณีกํ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. โย หตฺถี ปุพฺเพ วุตฺโต, เตน หตฺถินาติ โยชนาติ. ทสมํ.

อเจลกวคฺโค ปญฺจโม.