๔. กาณมาตาสิกฺขาปทํ

๒๓๐. จตุตฺเถ ‘‘นกุลมาตาติ’’อาทีสุ (อ. นิ. ๑.๒๖๖; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๖) นกุลสฺส ภควโต มาตา นกุลมาตาติ จ นกุลญฺจ ภควโต ตํ มาตา จาติ นกุลมาตาติ จ อตฺโถ สมฺภวติ, ‘‘อุตฺตรมาตาติ’’อาทีสุ อุตฺตราย มาตา อุตฺตรมาตาติ อตฺโถเยว สมฺภวติ. เตสุ ‘‘อุตฺตรมาตา’’ติปทสฺเสว ‘‘กาณมาตา’’ติปทสฺส กาณาย มาตา กาณมาตาติ อตฺโถเยว สมฺภวตีติ อาห ‘‘กาณาย มาตา’’ติ. ตสฺสา ธีตุยา ‘‘กาณา’’ตินาเมน วิสฺสุตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สา กิรา’’ติอาทิ. สาติ ทาริกา วิสฺสุตา อโหสีติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ มหาอุปาสิกาย. เย เยติ ปุริสา. ‘‘ราเคน กาณา โหนฺตี’’ติอิมินา กณนฺติ นิมิลนฺติ ราเคน ปุริสา เอตายาติ กาณาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ กาณาย. อาคตนฺติ เอตฺถ ภาวตฺเถ โตติ อาห ‘‘อาคมน’’นฺติ. อธิปฺปาโยติ ‘‘กิสฺมึ วิยา’’ติปทสฺส, กาณมาตาย วา อธิปฺปาโย. ริตฺตาติ ตุจฺฉา, สุญฺญาติ อตฺโถ. ‘‘อสฺมึ คมเน’’ติอิมินา พาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสติ. ‘‘อริยสาวิกา’’ติอาทินา อริยานํ ภิกฺขูหิ อปฏิวิภตฺตโภคํ ทสฺเสติ. น เกวลํ กิญฺจิ ปริกฺขยํ อคมาสิ, อถ โข สพฺพนฺติ อาห ‘‘สพฺพํ ปริกฺขยํ อคมาสี’’ติ. กาณาปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ มาตาเยว มคฺคผลภาคินี อโหสิ, อถ โข กาณาปิ โสตาปนฺนา อโหสีติ ทสฺเสติ. โสปิ ปุริโสติ กาณาย ปติภูโต โสปิ ปุริโส. ปกติฏฺฐาเนเยวาติ เชฏฺฐกปชาปติฏฺฐาเนเยว.

๒๓๑. อิมสฺมึ ปน วตฺถุสฺมินฺติ อิมสฺมึ ปูววตฺถุสฺมึ. เอตนฺติ ปาเถยฺยวตฺถุํ. อริยสาวกตฺตาติ อริยภูตสฺส สาวกสฺส ภาวโต, อริยสฺส วา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวกภาวโต.

๒๓๓. ปเหณกปณฺณาการสทฺทานํ อญฺญมญฺญเววจนตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปเหณกตฺถายาติ ปณฺณาการตฺถายา’’ติ. อิธาติ ‘‘ปูเวหิ วา’’ติปเท, สิกฺขาปเท วา. พทฺธสตฺตูติ มธุสกฺขราทีหิ มิสฺเสตฺวา พทฺธสตฺตุ. ถูปีกตนฺติ ถูปีกตํ กตฺวา.

‘‘ทฺวตฺติปตฺตปูเร’’ติปทสฺส วิเสสนุตฺตรภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปูเร ปตฺเต’’ติ. เทฺว วา ตโย วา ปตฺตาติ ทฺวตฺติปตฺตา, วาสทฺทตฺเถ สงฺโขฺยภยพาหิรตฺถสมาโส, ติสทฺทปรตฺตา ทฺวิสฺส จ อกาโร โหติ, ทฺวตฺติปตฺตา จ เต ปูรา จาติ ทฺวตฺติปตฺตปูรา, เต ทฺวตฺติปตฺตปูเร คเหตฺวาติ โยชนา. ‘‘อาจิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตวจนสฺส อาจิกฺขนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺร มยา’’ติอาทิ. เตนาปีติ ทุติเยนาปิ. ปฐมภิกฺขุ เอกํ คเหตฺวา ทุติยภิกฺขุสฺส อาโรจนญฺจ ทุติยภิกฺขุ เอกํ คเหตฺวา ตติยภิกฺขุสฺส อาโรจนญฺจ อติทิสนฺโต อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เยนาติ ปฐมภิกฺขุนา. ปฏิกฺกมนฺติ ภุญฺชีตฺวา เอตฺถาติ ปฏิกฺกมนนฺติ วุตฺเต อสนสาลาว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘อสนสาล’’นฺติ. ยตฺถาติ ยสฺสํ อสนสาลายํ. มุโขโลกนํ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อตฺตโน’’ติอาทิ. อญฺญตฺถาติ ปฏิกฺกมนโต อญฺญตฺถ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส.

‘‘สํวิภชิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตวจนสฺส สํวิภชนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สเจ ตโย’’ติอาทิ. ยถามิตฺตนฺติ ยสฺส ยสฺส มิตฺตสฺส. อกามาติ น กาเมน. การณตฺเถ เจตํ นิสฺสกฺกวจนํ.

๒๓๕. อนฺตรามคฺเคติ มคฺคสฺส อนฺตโร อนฺตรามคฺโค, สุขุจฺจารณตฺถํ มชฺเฌ ทีโฆ, ตสฺมึ. พหุมฺปิ เทนฺตานํ เอเตสํ ญาตกปวาริตานํ พหุมฺปิ ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺสาติ โยชนา. อฏฺฐกถาสุ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐกถานํ วจนํ ปาฬิยา น สเมตีติ. จตุตฺถํ.