๒. คณโภชนสิกฺขาปทํ

๒๐๙. ทุติเย ปหีนลาภสกฺการสฺส เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ. โสติ เทวทตฺโต. ‘‘อโหสี’’ติ จ ‘‘ปากโฏ ชาโต’’ติ จ โยเชตพฺโพ. อชาตสตฺตุนาติ อชาตสฺเสเยว ปิตุราชสฺส สตฺตุภาวโต อชาตสตฺตุนา, ‘‘มาราเปตฺวา’’ติปเท การิตกมฺมํ. ราชานนฺติ พิมฺพิสารราชํ, ‘‘มาราเปตฺวา’’ติปเท ธาตุกมฺมํ. อภิมาเรติ อภินิลียิตฺวา ภควโต มารณตฺถาย เปสิเต ธนุธเร. คูฬฺหปฏิจฺฉนฺโนติ คุหิโต หุตฺวา ปฏิจฺฉนฺโน. ปริกถายาติ ปริคุหนาย กถาย. ‘‘ราชานมฺปี’’ติปทํ ‘‘มาราเปสี’’ติปเท ธาตุกมฺมํ. ปวิชฺฌีติ ปวฏฺเฏสิ. ตโตติ ตโต วุตฺตโต ปรํ อุฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. นคเร นิวสนฺตีติ นาครา. ราชาติ อชาตสตฺตุราชา. สาสนกณฺฏกนฺติสาสนสฺส กณฺฏกสทิสตฺตา สาสนกณฺฏกํ. ตโตติ นีหรโต. อุปฏฺฐานมฺปีติ อุปฏฺฐานมฺปิ, อุปฏฺฐานตฺถายปิ วา. อญฺเญปีติ ราชโต อญฺเญปิ. อสฺสาติ เทวทตฺตสฺส. กิญฺจิ ขาทนียโภชนียํ ‘‘ทาตพฺพ’’นฺติ อิมินา โยเชตพฺพํ. กิญฺจิ วา อภิวาทนาทิ ‘‘กาตพฺพ’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนสฺส เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มา เม’’ติอาทิ. โปเสนฺโต หุตฺวา ภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ.

๒๑๑. ภตฺตํ อนธิวาเสนฺตานํ กสฺมา จีวรํ ปริตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘ภตฺตํ อคณฺหนฺตาน’’นฺติอาทิ.

๒๑๒. จีวรการเก ภิกฺขู ภตฺเตน กสฺมา นิมนฺเตนฺตีติ อาห ‘‘คาเม’’ติอาทิ.

๒๑๕. นานาเวรชฺชเกติ เอตฺถ รญฺโญ อิทํ รชฺชํ, วิสทิสํ รชฺชํ วิรชฺชํ, นานปฺปการํ วิรชฺชํ นานาวิรชฺชํ. นานาวิรชฺเชหิ อาคตา นานาเวรชฺชกา. มชฺเฌ วุทฺธิ โหตีติ อาห ‘‘นานาวิเธหิ อญฺญรชฺเชหิ อาคเต’’ติ. อญฺญรชฺเชหีติ ราชคหโต อญฺเญหิ รชฺเชหิ. รญฺชิตพฺพนฺติ รญฺชนฺติ วุตฺเต นิคฺคหิตสฺส อนาสนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นานาเวรญฺชเกอิติปิ ปาโฐ’’ติ.

๒๑๘. คณโภชเนติ คณสฺส โภชนํ คณโภชนํ, คณโภชนสฺส โภชนํ คณโภชนํ, ตสฺมึ คณโภชเน ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ. ‘‘รตฺตูปรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๐; ม. นิ. ๑.๒๙๓) วิย เอกสฺส โภชนสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. นนุ อุโปสเถ วิย เทฺว ตโย คโณ นามาติ อาห ‘‘อิธ คโณ นาม จตฺตาโร’’ติอาทิ. เตน เทฺว ตโย คโณ นาม น โหนฺติ, จตฺตาโร ปน อาทึ กตฺวา ตทุตฺตริ คโณ นามาติ ทสฺเสติ. ตํ ปเนตนฺติ เอตฺถ เอตสทฺโท วจนาลงฺกาโร ทฺวีสุ สพฺพนาเมสุ ปุพฺพสฺเสว เยภุยฺเยน ปธานตฺตา. ปสวตีติ วฑฺฒติ, ชายตีติ อตฺโถ. เววจเนน วาติ ‘‘ภตฺเตน นิมนฺเตมิ, โภชเนน นิมนฺเตมี’’ติ ปริยาเยน วา. ภาสนฺตเรน วาติ มูลภาสาโต อญฺญาย ภาสาย วา. เอกโต นิมนฺติตา ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปมาณนฺติ การณํ. ‘‘จตฺตาโร’’ติ ลิงฺควิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘วิหาเร’’ติปเทน โยเชตพฺพํ. ฐิเตสุเยวาติ ปทํ นิทฺธารณสมุทาโย. เอโก นิมนฺติโตติ สมฺพนฺโธ.

จตฺตาโร ภิกฺขู วิญฺญาเปยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ปาเฏกฺกนฺติ ปติเอกสฺส ภาโว ปาเฏกฺกํ, วิสุนฺติ อตฺโถ. เอกโต วา นานาโต วา วิญฺญาเปยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ.

ฉวิสงฺขาตโต พาหิรจมฺมโต อพฺภนฺตรจมฺมสฺส ถูลตฺตา ‘‘มหาจมฺมสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ผาลํ เอเตสํ ปาทานํ สญฺชาตนฺติ ผาลิตา, อุปฺปาเทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปหฏมตฺเต สตีติ โยชนา. เลเสน กปฺปนฺติ ปวตฺตํ จิตฺตํ เลสกปฺปิยํ.

สุตฺตญฺจาติ สูจิปาสปเวสนสุตฺตญฺจ. นนุ วิสุํ จีวรทานสมโย วิย จีวรการสมโยปิ อตฺถิ, กสฺมา ‘‘ยทา ตทา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิสุํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. วิสุํ จีวรทานสมโย วิย จีวรการสมโย นาม ยสฺมา นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ยทา ตทา’’ติ มยา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตสฺมา โย ภิกฺขุ กโรติ, เตน ภุญฺชิตพฺพนฺติ โยชนา. สูจิเวฐนโกติ สิพฺพนตฺถาย เทฺว ปิโลติกขณฺเฑ สมฺพนฺธิตฺวา สูจิยา วิชฺฌนโก. วิจาเรตีติ ปญฺจขณฺฑสตฺตขณฺฑาทิวเสน สํวิทหติ. ฉินฺทตีติ สตฺถเกน วา หตฺเถน วา ฉินฺทติ. โมฆสุตฺตนฺติ มุยฺหนํ โมโฆ, อตฺถโต คเหตพฺพฉฏฺเฏตพฺพฏฺฐาเน มุยฺหนจิตฺตํ, ตสฺส ฉินฺทนํ สุตฺตนฺติ โมฆสุตฺตํ. อาคนฺตุกปฏฺฏนฺติ ทุปฏฺฏจีวเร มูลปฏฺฏสฺส อุปริ ฐปิตปฏฺฏํ. ปจฺจาคตนฺติ ปฏฺฏจีวราทีสุ ลพฺภติ. พนฺธตีติ มูลปฏฺเฏน อาคนฺตุกปฏฺฏํ. พนฺธติ. อนุวาตนฺติ จีวรํ อนุปริยายิตฺวา วียติ พนฺธียตีติ อนุวาตํ, ตํ ฉินฺทติ. ฆฏฺเฏตีติ เทฺว อนุวาตนฺเต อญฺญมญฺญํ สมฺพชฺฌติ. อาโรเปตีติ จีวรสฺส อุปริ อาโรเปติ. ตตฺถาติ จีวเร. สุตฺตํ กโรตีติ สูจิปาสปเวสนสุตฺตํ วฏฺเฏติ. วเลตีติ วฏฺฏิตฺวา สุตฺตเวฐนทณฺฑเก อาวฏฺเฏติ. ปิปฺผลิกนฺติ สตฺถกํ. ตญฺหิ ปิยมฺปิ ผาเลตีติ ปิปฺผลิ, สาเยว ปิปฺผลิกนฺติ กตฺวา ปิปฺผลิกนฺติ วุจฺจติ, ตํ นิเสติ นิสานํ กโรตีติ อตฺโถ. โย ปน กเถติ, เอตํ ฐเปตฺวาติ โยชนา.

อทฺธานมคฺคสฺส ทฺวิคาวุตตฺตา ‘‘อทฺธโยชนพฺภนฺตเร คาวุเต’’ติ วุตฺตํ. อภิรูเฬฺหน ภุญฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถาติ ยสฺมึ กาเล. ‘‘สนฺนิปตนฺตี’’ติ พหุกตฺตุวเสน วุตฺตํ. อกุสลํ ปริวชฺเชตีติ ปริพฺพาชโก, ปพฺพชฺชเวสํ วา ปริคฺคเหตฺวา วชติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปริพฺพาชโก. วินา ภาวปจฺจเยน ภาวตฺถสฺส ญาตพฺพโต ปริพฺพาชกภาโว ปริพฺพาชโก, ตํ สมาปนฺโนติ ปริพฺพาชกสมาปนฺโน. อถ วา ปริพฺพาชเกสุ สมาปนฺโน ปริยาปนฺโนติ ปริพฺพาชกสมาปนฺโน. ‘‘เอเตส’’นฺติปทํ ‘‘เยน เกนจี’’ติปเท นิทฺธารณสมุทาโย.

๒๒๐. เยปิ ภิกฺขู ภุญฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘เทฺว ตโย เอกโต’’ติวจเน. อนิมนฺติโต จตุตฺโถ ยสฺส จตุกฺกสฺสาติ อนิมนฺติตจตุตฺถํ, อนิมนฺติเตน วา จตุตฺถํ อนิมนฺติตจตุตฺถํ. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ จตุตฺเถสุ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. นิมนฺเตตีติ อกปฺปิยนิมนฺตเนน นิมนฺเตติ. เตสูติ จตูสุ ภิกฺขูสุ. โสติ อุปาสโก. อญฺญนฺติ นาคตภิกฺขุโต อญฺญํ, นิมนฺติตภิกฺขุโต วา. ตงฺขณปฺปตฺตนฺติ ตสฺมึ ปุจฺฉนกถนกฺขเณ ปตฺตํ. หีติ วิตฺถาโร. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน, เคเห วา. เตหีติ กรณภูเตหิ ภิกฺขูหิ.

โสติ ปิณฺฑปาติโก. อนาคจฺฉนฺตมฺปีติ สยํ น อาคจฺฉนฺตมฺปิ. ลจฺฉถาติ ลภิสฺสถ.

โสปีติ สามเณโรปิ, น ปิณฺฑปาติโกเยวาติ อตฺโถ.

ตตฺถาติ คิลานจตุตฺเถ, เตสุ จตูสุ วา. คิลาโน อิตเรสํ ปน คณปูรโก โหตีติ โยชนา.

คณปูรกตฺตาติ สมยลทฺธสฺส คณปูรกตฺตา. จตุกฺกานีติ จีวรทานจตุตฺถํ จีวรการจตุตฺถํ อทฺธานคมนจตุตฺถํ นาวาภิรุหนจตุตฺถํ มหาสมยจตุตฺถํ, สมณภตฺตจตุตฺถนฺติ ฉ จตุกฺกานิ. ปุริเมหิ มิสฺเสตฺวา เอกาทส จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ. เอโก ปณฺฑิโต ภิกฺขุ นิสินฺโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. เตสูติ ตีสุ ภิกฺขูสุ, คเตสุ คจฺฉตีติ โยชนา. ภุตฺวา อาคนฺตฺวา ฐิเตสุปิ อนาปตฺติเยว. กสฺมา สพฺเพสํ อนาปตฺติ, นนุ จตฺตาโร ภิกฺขู เอกโต คณฺหนฺตีติ อาห ‘‘ปญฺจนฺนํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โภชนานํเยวาติ น ยาคุขชฺชกผลาผลาทีนํ. ตานิ จาติ เยหิ โภชเนหิ วิสงฺเกตํ นตฺถิ, ตานิ จ โภชนานิ. เตหีติ จตูหิ ภิกฺขูหิ. ตานีติ ยาคุอาทีนิ. อิตีติ ตสฺมา อนาปตฺตินฺติ โยชนา.

โกจิ เปสิโต อปณฺฑิตมนุสฺโส วทตีติ โยชนา. กตฺตุกาเมน เปสิโตติ สมฺพนฺโธ. ภตฺตํ คณฺหถาติ วาติ วาสทฺโท ‘‘โอทนํ คณฺหถ, โภชนํ คณฺหถ, อนฺนํ คณฺหถ, กุรํ คณฺหถา’’ติ วจนานิปิ สงฺคณฺหาติ. นิมนฺตนํ สาทิยนฺตีติ เนมนฺตนิกา. ปิณฺฑปาเต ธุตงฺเค นิยุตฺตาติ ปิณฺฑปาติกา. ปุนทิวเส ภนฺเตติ วุตฺเตติ โยชนา. หริตฺวาติ อปเนตฺวา. ตโตติ ตโต วทนโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. วิกฺเขปนฺติ วิวิธํ เขปํ. เตติ อสุกา จ อสุกา จ คามิกา. ภนฺเตติ วุตฺเตติ โยชนา. โสปีติ อปณฺฑิตมนุสฺโสปิ, น คามิกาเยวาติ อตฺโถ. กสฺมา น ลภามิ ภนฺเตติ วุตฺเตติ โยชนา. เอวํ ‘‘กถํ นิมนฺเตสุํ ภนฺเต’’ติ เอตฺถาปิ. ตโตติ ตสฺมา การณา. เอสาติ เอโส คาโม. ตนฺติ ภูมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ, ตสฺมึ คาเม จรถาติ หิ อตฺโถ. กึ เอเตนาติ เอเตน ปุจฺฉเนน กึ ปโยชนํ. เอตฺถาติ ปุจฺฉเน. มา ปมชฺชิตฺถาติ วทตีติ สมฺพนฺโธ. ทุติยทิวเสติ นิมนฺตนทิวสโต ทุติยทิวเส. ธุรคาเมติ ปธานคาเม, อนฺติกคาเม วา. ภาโว นาม กิริยตฺตา เอโกเยว โหติ, ตสฺมา กตฺตารํ วา กมฺมํ วา สมฺพนฺธํ วา อเปกฺขิตฺวา พหุวจเนน น ภวิตพฺพํ, เตน วุตฺตํ ‘‘น ทุพฺพเจหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. เตสูติ คามิเกสุ โภเชนฺเตสูติ สมฺพนฺโธ. อสนสาลายนฺติ โภชนสาลายํ. สา หิ อสติ ภุญฺชติ เอตฺถาติ อสนา, สลนฺติ ปวิสนฺติ อสฺสนฺติ สาลา, อสนา จ สา สาลาเจติ อสนสาลาติ อตฺเถน ‘‘อสนสาลา’’ติ วุจฺจติ.

อถ ปนาติ ตโต อญฺญถา ปน. อปาทานตฺโถ หิ อถสทฺโท. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อนฺตรวีถิอาทีสูติ อตฺโถ. ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมํ กตฺวา เอว. ภิกฺขูสุ คามโต อนิกฺขนฺเตสุ ปเควาติ วุตฺตํ โหติ. น วฏฺฏตีติ ‘‘ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ ปหิณตฺตา น วฏฺฏติ. เย ปน มนุสฺสา โภเชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. นิวตฺตถาติ วุตฺตปเทติ ‘‘นิวตฺตถา’’ติ วุตฺเต กิริยาปเท. ยสฺสกสฺสจิ โหตีติ ยสฺส กสฺสจิ อตฺถาย โหตีติ โยชนา. นิวตฺติตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ อวุตฺตตฺตา นิวตฺติตุํ วฏฺฏติ. สมฺพนฺธํ กตฺวาติ ‘‘นิวตฺตถ ภนฺเต’’ติ ภนฺเตสทฺเทน อพฺยวหิตํ กตฺวา. นิสีทถ ภนฺเต, ภตฺตํ คณฺหถาติ ภนฺเตสทฺเทน พฺยวหิตํ กตฺวา วุตฺเต ‘‘นิสีทถา’’ติปเท นิสีทิตุํ วฏฺฏติ. อถ ภนฺเตสทฺเทน พฺยวหิตํ อกตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ สมฺพนฺธํ กตฺวา วุตฺเต นิสีทิตุํ วฏฺฏติ. อิจฺเจตํ นยํ อติทิสติ ‘‘เอเสว นโย’’ติอิมินาติ. ทุติยํ.