๑๐. ทนฺตโปนสิกฺขาปทํ

๒๖๓. ทสเม ทนฺตกฏฺฐนฺติ ทนฺตโปนํ. ตญฺหิ ทนฺโต กสียติ วิเลขียติ อเนนาติ ‘‘ทนฺตกฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘สพฺพ’’นฺติ อาทินา สพฺพเมว ปํสุกูลํ สพฺพปํสุกูลํ, ตมสฺสตฺถีติ ‘‘สพฺพปํสุกูลิโก’’ติ อตฺถํ ทสฺเสติ. โสติ ภิกฺขุ ปริภุญฺชติ กิราติ สมฺพนฺโธ. สุสาเนติ อาฬหเน. ตญฺหิ ฉวานํ สยนฏฺฐานตฺตา ‘‘สุสาน’’นฺติ วุจฺจติ นิรุตฺตินเยน. ตตฺถาติ สุสาเน. ปุน ตตฺถาติ เอวเมว. อยฺยสรูปญฺจ โวสาฏิตกสรูปญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อยฺยโวสาฏิตกานีติ เอตฺถา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อยฺยา…เป… ปิตามหา’’ติอิมินา อยฺยสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘โว…เป… โภชนียานี’’ติอิมินา โวสาฏิตกสรูปํ. อยฺยสงฺขาตานํ ปิติปิตามหานํ อตฺถาย, เต วา อุทฺทิสฺส ฉฑฺฑิตานิ โวสาฏิตกสงฺขตานิ ขาทนียโภชนียานิ อยฺยโวสาฏิตกานีติ วิคฺคโห กาตพฺโพ. มนุสฺสา ฐเปนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ ขาทนียโภชนียํ. เตสนฺติ ญาตกานํ. ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวาติ สงฺฆาฏํ สงฺฆาฏํ กตฺวา. อญฺญนฺติ วุตฺตขาทนียโภชนียโต อญฺญํ. อุมฺมาเรปีติ สุสานสฺส อินฺทขีเลปิ. โส หิ อุทฺธโฏ กิเลสมาโร เอตฺถาติ ‘‘อุมฺมาโร’’ติ วุจฺจติ. โพธิสตฺโต หิ อภินิกฺขมนกาเล ปุตฺตํ จุมฺพิสฺสามีติ โอวรกสฺส อินฺทขีเล ฐตฺวา ปสฺสนฺโต มาตรํ ปุตฺตสฺส นลาเฏ หตฺถํ ฐเปตฺวา สยนฺตึ ทิสฺวา ‘‘สเจ เม ปุตฺตํ คเณฺหยฺยํ, มาตา ตสฺส ปพุชฺเฌยฺย, ปพุชฺฌมานาย อนฺตราโย ภเวยฺยา’’ติ อภินิกฺขมนนฺตรายภเยน ปุตฺตทาเร ปริจฺจชิตฺวา อินฺทขีลโต นิวตฺติตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. ตสฺมา โพธิสตฺตสฺส ฐตฺวา ปุตฺตทาเรสุ อเปกฺขาสงฺขาตสฺส มารสฺส อุทฺธฏฏฺฐานตฺตา โส อินฺทขีโล นิปฺปริยาเยน ‘‘อุมฺมาโร’’ติ วุจฺจติ, อญฺเญ ปน รูฬฺหีวเสน. ถิโรติ ถทฺโธ. ฆนพทฺโธติ ฆเนน พทฺโธ. กถิเนน มํเสน อาพทฺโธติ อตฺโถ. วฐติ ถูโล ภวตีติ วโฐ, มุทฺธชทุติโยยํ, โส อสฺสตฺถีติ วฐโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วฐโรติ ถูโล’’ติ. ‘‘สลฺลกฺเขมา’’ติอิมินา ‘‘มญฺเญ’’ติ เอตฺถ มนธาตุ สลฺลกฺขณตฺโถ, มการสฺเสกาโรติ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. เตสนฺติ มนุสฺสานํ.

๒๖๔. สมฺมาติ อวิปรีตํ. อสลฺลกฺเขตฺวาติ อาหารสทฺทสฺส ขาทนียโภชนียาทีสุ นิรูฬฺหภาวํ อมญฺญิตฺวา. ภควา ปน ฐเปสีติ สมฺพนฺโธ. ยถาอุปฺปนฺนสฺสาติ เยนากาเรน อุปฺปนฺนสฺส. ปิตา ปุตฺตสงฺขาเต ทารเก สญฺญาเปนฺโต วิย ภควา เต ภิกฺขู สญฺญาเปนฺโตติ โยชนา.

๒๖๕. เอตเทวาติ ติณฺณมาการานมญฺญตรวเสน อทินฺนเมว สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. มาติกายํ ‘‘ทินฺน’’นฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นตฺถิ, อถ กสฺมา ปทภาชเนเยว วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทินฺนนฺติ อิท’’นฺติอาทิ. ‘‘ทินฺน’’นฺติ อิทํ อุทฺธฏนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ ‘‘ทินฺน’’นฺติ ปทสฺส. นิทฺเทเส จ ‘‘กาเยน…เป… เทนฺเต’’ติ อุทฺธฏนฺติ โยชนา. เอวนฺติ อิเมหิ ตีหากาเรหิ ททมาเนติ สมฺพนฺโธ. เอวนฺติ อิเมหิ ทฺวีหากาเรหิ. อาทียมานนฺติ สมฺพนฺโธ. รถเรณุมฺปีติ รถิกวีถิยํ อุฏฺฐิตปํสุมฺปิ. ปุพฺเพติ ปฐมปวารณสิกฺขาปเท. เอวํ ปฏิคฺคหิตํ เอตํ อาหารํ ทินฺนํ นาม วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘เอตเมวา’’ติ เอวสฺส สมฺภวโต ตสฺส ผลํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘น อิท’’นฺติอาทิ. นิสฺสฏฺฐํ น วุจฺจตีติ โยชนา.

ตตฺถาติ ‘‘กาเยนา’’ติอาทิวจเน. หีติ สจฺจํ. นตฺถุ กรียติ อิมายาติ นตฺถุกรณี, ตาย. นาสาปุเฏน ปฏิคฺคณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. อกลฺลโกติ คิลาโน. หีติ สจฺจํ. กาเยน ปฏิพทฺโธ กายปฏิพทฺโธ กฏจฺฉุอาทีติ อาห ‘‘กฏจฺฉุอาทีสู’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. ปาติยมานนฺติ ปาตาปิยมานํ.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. ‘‘ปญฺจหงฺเคหี’’ติ ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ถามมชฺฌิมสฺสา’’ติอาทิ. ตนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ.

ตตฺถาติ ‘‘หตฺถปาโส ปญฺญายตี’’ติวจเน. คจฺฉนฺโตปิ ฐิเตเนว สงฺคหิโต. ภูมฏฺฐสฺสาติ ภูมิยํ ฐิตสฺส. อากาสฏฺฐสฺสาติ อากาเส ฐิตสฺส. ‘‘หตฺถํ องฺค’’นฺติ ปเทหิ อวยวิสมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ภูมฏฺฐสฺส จ สีเสนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว. ปกฺขีติ สกุโณ. โส หิ ปกฺขยุตฺตตฺตา ปกฺขีติ วุจฺจติ. หตฺถีติ กุญฺชโร. โส หิ โสณฺฑสงฺขาตหตฺถยุตฺตตฺตา หตฺถีติ วุจฺจติ. อทฺเธน อฏฺฐมํ รตนมสฺสาติ อทฺธฏฺฐมรตโน, หตฺถี, ตสฺส. เตนาติ หตฺถินา.

เอโก ทายโก วทตีติ สมฺพนฺโธ. โอณมตีติ เหฏฺฐา นมติ. เอตฺตาวตาติ เอกเทสสมฺปฏิจฺฉนมตฺเตน. ตโตติ สมฺปฏิจฺฉนโต. อุคฺฆาเฏตฺวาติ วิวริตฺวา. กาเชนาติ พฺยาภงฺคิยา. สา หิ กจติ พนฺธติ วิวิธํ ภารํ อสฺมินฺติ กาโจติ วุจฺจติ, จการสฺส ชกาเร กเต กาโชปิ ยุตฺโตเยว. ตึส หตฺถา รตนานิ อิมสฺสาติ ตึสหตฺโถ, เวณุ. คุฬกุมฺโภติ ผาณิเตน ปูริโต ฆโฏ. ปฏิคฺคหิตเมวาติ กุมฺเภสุ หตฺถปาสโต พหิ ฐิเตสุปิ อภิหารกสฺส หตฺถปาเส ฐิตตฺตา ปฏิคฺคหิตเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อุจฺฉุยนฺตโทณิโตติ อุจฺฉุํ ปีฬนยนฺตสฺส อมฺพณโต.

พหู ปตฺตา ฐปิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. ฐิตสฺส ภิกฺขุโน หตฺถปาเสติ โยชนา. ฐตฺวา ผุสิตฺวา ‘‘นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน’’ติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพํ. ฐิเตน วา นิสินฺเนน วา นิปนฺเนน วา ทายเกน ทิยฺยตีติ สมฺพนฺโธ.

ปถวิยํ ฐิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยํ ยนฺติ ยํ ยํ ปตฺตํ. ยตฺถ กตฺถจีติ เยสุ เกสุจีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ตํ วจนํ.

ตตฺถ ตสฺมึ ฐาเน ชาโต ตตฺถชาโต, อลุตฺตสมาโสยํ, โสเยว ตตฺถชาตโก, ตสฺมึ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตตฺถชาตเก น รุหติ ยถา, เอวํ น รุหติเยวาติ โยชนา. ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน สุฏฺฐุ หริตพฺพนฺติ สํหาริยํ, ตํเยว สํหาริมํ ยการสฺส มการํ กตฺวา, น สํหาริมํ อสํหาริมํ, ตสฺมึ. เตปีติ เต อสํหาริมาปิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตตฺถชาตกสงฺเขปูปคาติ ตตฺถชาตเก สโมธาเนตฺวา เขปํ ปกฺเขปํ อุปคตา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิทญฺหิ วากฺยนฺตรตฺตา ปุนปฺปุนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานีติ ตินฺติณิกาทิปณฺณานิ. สนฺธาเรตุนฺติ สมฺมา ธาเรตุํ. ฐิโต ทายโกติ สมฺพนฺโธ.

ลทฺธสฺส ลทฺธสฺส วตฺถุสฺส สนฺนิธิฏฺฐานตฺตา, ปกฺขิตฺตฏฺฐานตฺตา วา ถวียติ ปสํสียตีติ ถวิกา, ตโต. ปุญฺฉิตฺวา ปฏิคฺคเหตฺวาติ ‘‘ปุญฺฉิตฺวา วา ปฏิคฺคเหตฺวา วา’’ติ อนิยมวิกปฺปตฺโถ วาสทฺโท อชฺฌาหริตพฺโพ. เตสุ เตสุ วตฺถูสุ รญฺชติ ลคฺคตีติ รโช, ตํ. วินเย ปญฺญตฺตํ ทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ. ตํ ปนาติ ภิกฺขํ ปน. ปฏิคฺคเหตฺวา เทถาติ มํ ปฏิคฺคหาเปตฺวา มม เทถาติ อธิปฺปาโย.

ตโต ตโตติ ตสฺมา ตสฺมา ฐานา อุฏฺฐาเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ภิกฺขํ. ตสฺสาติ อนุปสมฺปนฺนสฺส.

โส วตฺตพฺโพติ โส ทิยฺยมาโน ภิกฺขุ ทายเกน ภิกฺขุนา วตฺตพฺโพติ โยชนา. อิมนฺติ สรชปตฺตํ. เตนาติ ทิยฺยมานภิกฺขุนา. ตถา กาตพฺพนฺติ ยถา ทายเกน ภิกฺขุนา วุตฺตํ, ตถา กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุปฺลวตีติ อุปริ คจฺฉติ, ปฺลุ คติยนฺติ หิ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๖ ฬการนฺตธาตุ) วุตฺตํ. เอตฺถ อุอิติ อุปสคฺคสฺส อตฺถทสฺสนตฺถํ ‘‘อุปรี’’ติ วุตฺตํ, ปการลการสํโยโค ทฏฺฐพฺโพ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อุปฺปิลวตี’’ติ ลิขนฺติ, โส อปาโฐ. กญฺชิกนฺติ พิลงฺคํ. ตญฺหิ เกน ชเลน อญฺชิยํ อภิพฺยตฺตํ อสฺสาติ ‘‘กญฺชิย’’นฺติ วุจฺจติ, ตเมว กญฺชิกํ ยการสฺส กการํ กตฺวา. ตํ ปวาเหตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. สุกฺขเมว ภตฺตํ ภชิตพฺพฏฺเฐน เสวิตพฺพฏฺเฐนาติ สุกฺขภตฺตํ, ตสฺมึ. ปุรโตติ ภิกฺขุสฺส ปุรโต, ปุพฺเพ วา. ผุสิตานีติ พินฺทูนิ. ตานิ หิ สมฺพาธฏฺฐาเนสุปิ ผุสนฺตีติ ผุสิตานีติ วุจฺจนฺติ.

อุฬุงฺโกติ โกสิยสกุณนาโม ทีฆทณฺฑโก เอโก ภาชนวิเสโส, เตน. เถวาติ ผุสิตานิ. ตานิ หิ สมฺพาธฏฺฐาเนสุปิ ผุสิตตฺตา ถวียนฺติ ปสํสียนฺตีติ ‘‘เถวา’’ติ วุจฺจนฺติ. จรุเกนาติ จรียติ ภกฺขียตีติ จรุ, หพฺยปาโก, ตํ กโรติ อเนนาติ จรุกํ, ถาลฺยาทิกํ ขุทฺทกภาชนํ, เตน อากิริยมาเนติ สมฺพนฺโธ. กาฬวณฺณกาเมหิ มานียตีติ มสิ. ขาทตีติ ฉาโร ขการสฺส ฉการํ, ทการสฺส จ รการํ กตฺวา, ขารรโส, โส อิมิสฺสตฺถีติ ฉาริกา. อุปฺปติตฺวาติ อุทฺธํ คนฺตฺวา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

ผาเลตฺวาติ ฉินฺทิตฺวา. เทนฺตานํ อนุปสมฺปนฺนานนฺติ สมฺพนฺโธ. ปายาสสฺสาติ ปายาเสน. ตถาปีติ เตน มุขวฏฺฏิยา คหณากาเรนปิ.

อาโภคํ กตฺวาติ ‘‘ปฏิคฺคเหสฺสามี’’ติ มนสิการํ กตฺวา. โสติ นิทฺทํ โอกฺกนฺโต ภิกฺขุ. วฏฺฏติเยวาติ อาโภคสฺส กตตฺตา วฏฺฏติเยว. อนาทรนฺติ อนาทเรน, กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ, อนาทรํ หุตฺวาติ วา โยเชตพฺพํ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. กาเยน ปฏิพทฺโธ กายปฏิพทฺโธ, เตน ปฏิพทฺโธ กายปฏิพทฺธปฏิพทฺโธ, เตน. วจนมตฺตเมวาติ ‘‘ปฏิพทฺธปฏิพทฺธ’’นฺติ เอกํ อติเรกํ ปฏิพทฺธวจนมตฺตเมว นานํ, อตฺถโต ปน กายปฏิพทฺธเมวาติ อธิปฺปาโย. ยมฺปีติ ยมฺปิ วตฺถุ. ตตฺราติ ตสฺมึ วฏฺฏเน. ตนฺติ อนุชานนํ.

เนยฺโย อธิปฺปายํ เนตฺวา ญาโต อตฺโถ อิมสฺสาติ เนยฺยตฺถํ. เอตฺถาติ สุตฺเต, สุตฺตสฺส วา. ยนฺติ วตฺถุ ปตตีติ สมฺพนฺโธ. ปริคฬิตฺวาติ ภสฺสิตฺวา. สุทฺธายาติ นิรชาย. สามนฺติ สยํ. ปุญฺฉิตฺวา วาติอาทีสุ ตโย วาสทฺทา อนิยมวิกปฺปตฺถา. ปุญฺฉิตาทีสุ หิ เอกสฺมึ กิจฺเจ กเต อิตรกิจฺจํ กาตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาติ เตน ภิกฺขุนา, ‘‘อาหราเปตุมฺปี’’ติปเท การิตกมฺมํ. ‘‘กสฺมา น วฏฺฏตี’’ติ ปุจฺฉา. หีติ วิตฺถาโร. วทนฺเตน ภควตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ สุตฺตวจเนสุ. ‘‘ปริจฺจตฺตํ ตํ ภิกฺขเว ทายเกหี’’ติ วจเนนาติ โยชนา. อธิปฺปาโยติ นีตตฺโถ อธิปฺปาโย, นิปฺปริยาเยน อิตตฺโถ ญาตตฺโถ อธิปฺปาโยติ วุตฺตํ โหติ.

เอวํ นีตตฺถมธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา เนยฺยตฺถ, มธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา จา’’ติ อาทิ. ตนฺติ ปริภุญฺชนํ อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. ทุติยทิวเสปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, อปรทิวเสปีติ อตฺโถ. อธิปฺปาโยติ เนยฺยตฺโถ อธิปฺปาโย เนตฺวา อิยฺยตฺโถ ญาตตฺโถ อธิปฺปาโยติ วุตฺตํ โหติ.

ภุญฺชนฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. ทนฺตาติ ทสนา. เต หิ ทํสียนฺติ ภกฺขียนฺติ เอเตหีติ ‘‘ทนฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. สตฺถํเยว สตฺถกํ ขุทฺทกฏฺเฐน, เตน ปฏิคฺคหิเตน สตฺถเกน. เอตนฺติ มลํ. ตนฺติ โลหคนฺธมตฺตํ. ปริหรนฺตีติ ปฏิคฺคเหตฺวา หรนฺติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตํ สตฺถกํ ปริโภคตฺถาย ยสฺมา น ปริหรนฺติ, ตสฺมา เอเสว นโยติ อตฺโถ. อุคฺคหิตปจฺจยา, สนฺนิธิปจฺจยา วา โทโส นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาติ เตสุ ตกฺกขีเรสุ. นีลิกาติ นีลวณฺณา เสฺนหา. อามกตกฺกาทีสูติ อปกฺเกสุ ตกฺกขีเรสุ.

กิลิฏฺฐอุทกนฺติ สมลํ อุทกํ. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. ปตฺตคตํ โอทนนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ สามเณรสฺส. อุคฺคหิตโกติ อวคหิตโก. ‘‘อุญฺญาโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑๒) วิย อุกาโร โอการวิปรีโต โหติ, อปฏิคฺคเหตฺวา คหิตตฺตา ทุคฺคหิตโกติ วุตฺตํ โหติ.

เอเตนาติ โอทเนน. ปฏิคฺคหิตเมว โหติ หตฺถโต อมุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

ปุน ปฏิคฺคเหตพฺพํ สาเปกฺเข สตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺโตติ อิโต ปตฺตโต. สามเณโร ปกฺขิปตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ปตฺตโต. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. ตนฺติ ‘‘ปุน ปฏิคฺคเหตพฺพ’’นฺติ วทนฺตานํ เกสญฺจิ อาจริยานํ วจนํ เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ ปูวภตฺตาทิ.

อตฺตโน วาติ สามเณรสฺส วา. สามเณราติ อามนฺตนํ. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. ภาชเนติ ยาคุปจนกภาชเน. ยาคุกุฏนฺติ ยาคุยา ปูริตํ กุฏํ. ตนฺติ ยาคุกุฏํ. ‘‘ภิกฺขุนา ปฏิคฺคณฺหาเปตุ’’นฺติ การิตกมฺมํ อุปเนตพฺพํ. คีวํ ฐเปตฺวา อาวชฺเชตีติ สมฺพนฺโธ. อาวชฺเชตีติ ปริณาเมติ.

ปฏิคฺคหณูปคํ ภารนฺติ ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน สํหาริมํ ภารํ. พลวตา สามเณเรนาติ สมฺพนฺโธ. เตลฆฏํ วาติ เตเลน ปกฺขิตฺตํ ฆฏํ วา. ลคฺเคนฺตีติ ลมฺเพนฺติ. อยเมว วา ปาโฐ.

นาคสฺส ทนฺโต วิยาติ นาคทนฺตโก, สทิสตฺเถ โก. องฺกียเต ลกฺขียเต อเนนาติ องฺกุโส, คชมตฺถกมฺหิ วิชฺฌนกณฺฑโก. องฺกุโส วิยาติ องฺกุสโก, ตสฺมึ องฺกุสเก วา ลคฺคิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. คณฺหโตติ คณฺหนฺตสฺส. มญฺจสฺส เหฏฺฐา เหฏฺฐามญฺโจ, ตสฺมึ. ตนฺติ เตลถาลกํ.

อาโรหนฺเตหิ จ โอโรหนฺเตหิ จ นิจฺจํ เสวียตีติ นิสฺเสณี, ตสฺสา มชฺฌํ นิสฺเสณิมชฺฌํ, ตสฺมึ. กณฺเณ อุฏฺฐิตํ กณฺณิกํ, กณฺณมลํ, กณฺณิกํ วิย กณฺณิกํ, ยถา หิ กณฺณมลํ กณฺณโต อุฏฺฐหิตฺวา สยํ ปวตฺตติ, เอวํ เตลาทิโต อุฏฺฐหิตฺวา สยํ ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. ฆนจุณฺณนฺติ กถินจุณฺณํ. ตํสมุฏฺฐานเมว นามาติ ตโต เตลาทิโต สมุฏฺฐานเมว นาม โหตีติ อตฺโถ. เอตนฺติ กณฺณิกาทิ. อิทํ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ.

โยตฺเตนาติ รชฺชุนา. อญฺโญ เทตีติ สมฺพนฺโธ.

ปวิสนฺเต จ นิกฺขมนฺเต จ วรติ อาวรติ อิมายาติ วติ, ตํ. อุจฺฉูติ รสาโล. โส หิ อุสติ วิสํ ทาเหตีติ อุจฺฉูติ วุจฺจติ, ตํ. ติมฺพรุสกนฺติ ตินฺทุกํ. ตญฺหิ เตเมติ ภุญฺชนฺตํ ปุคฺคลํ อทฺเทติ รเสนาติ ติมฺโพ, รุสติ ขุทฺทิตํ นาเสตีติ รุสโก, ติมฺโพ จ โส รุสโก จาติ ‘‘ติมฺพรุสโก’’ติ วุจฺจติ, ตํ. วติทณฺฑเกสูติ วติยา อตฺถาย นิกฺขณิเตสุ ทณฺฑเกสุ. มยํ ปนาติ สงฺคหการาจริยภูตา พุทฺธโฆสนามกา มยํ ปน, อตฺตานํ สนฺธาย พหุวจนวเสน วุตฺตํ. น ปุถุโล ปากาโรติ อฑฺฒเตยฺยหตฺถปาสานติกฺกมํ สนฺธาย วุตฺตํ. หตฺถสตมฺปีติ รตนสตมฺปิ.

โสติ สามเณโร. ภิกฺขุสฺส เทตีติ โยชนา. อปโรติ สามเณโร.

ผลํ อิมิสฺสตฺถีติ ผลินี, อินปจฺจโย อิตฺถิลิงฺคโชตโก อี, ตํ สาขนฺติ โยชนา. ผลินิสาขนฺติ สมาสโตปิ ปาโฐ อตฺถิ. มจฺฉิกวารณตฺถนฺติ มธุผาณิตาทีหิ มกฺขนฏฺฐาเน นิลียนฺตีติ มกฺขิกา, ตาเยว มจฺฉิกา ขการสฺส ฉการํ กตฺวา, ตาสํ นิวารณาย. มูลปฏิคฺคหเมวาติ มูเล ปฏิคฺคหณเมว, ปฐมปฏิคฺคหเมวาติ วุตฺตํ โหติ.

ภิกฺขุ คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. อริตฺเตนาติ เกนิปาเตน. ตญฺหิ อรติ นาวา คจฺฉติ อเนนาติ อริตฺตํ, เตน. ตนฺติ ปฏิคฺคหณารหํ ภณฺฑํ. อนุปสมฺปนฺเนนาติ การิตกมฺมํ. ตสฺมิมฺปีติ จาฏิกุณฺฑเกปิ. ตนฺติ อนุปสมฺปนฺนํ.

ปาเถยฺยตณฺฑุเลติ ปถสฺส หิเต ตณฺฑุเล. เตสนฺติ สามเณรานํ. อิตเรหีติ ภิกฺขูหิ คหิตตณฺฑุเลหิ. สพฺเพหิ ภิกฺขูหิ ภุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ภิกฺขูหิ คหิเตหิ สามเณรสฺส ตณฺฑุเลหิ ยาคุปจเน น ทิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. การณนฺติ ปริวตฺเตตฺวา ภุตฺตสฺส จ อปริวตฺเตตฺวา ภุตฺตสฺส จ การณํ.

ภตฺตํ ปจิตุกาโม สามเณโรติ โยชนา. ภิกฺขุนา อาโรเปตพฺพํ, อคฺคิ น กาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ปุน ปฏิคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ มูเล ปฏิคฺคหิตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

อสฺสาติ สามเณรสฺส. ตโตติ อคฺคิชาลนโต.

ตตฺเต อุทเกติ อุทเก ตาเป. ตโตติ ตณฺฑุลปกฺขิปนโต.

ปิธานนฺติ อุกฺขลิปิธานํ. ตสฺเสวาติ หตฺถกุกฺกุจฺจกสฺส ภิกฺขุโน เอว. ทพฺพึ วาติ กฏจฺฉุํ วา. โส หิ ทรียติ วิโลฬียติ อิมายาติ ทพฺพีติ วุจฺจติ.

ตตฺราติ ตสฺมึ ฐปเน. ตสฺเสวาติ โลลภิกฺขุสฺเสว. ตโตติ ปตฺตโต. ปุน ตโตติ สาขาทิโต. ตตฺถาติ ผลรุกฺเข.

วิตกฺกํ โสเธตุนฺติ ‘‘มยฺหมฺปิ ทสฺสตี’’ติ วิตกฺกํ โสเธตุํ. ตโตติ อมฺพผลาทิโต.

ปุน ตโตติ มาตาปิตูนมตฺถาย คหิตเตลาทิโต. เตติ มาตาปิตโร. ตโตเยวาติ เตหิเยว ตณฺฑุเลหิ สมฺปาเทตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

เอตฺถาติ ตาปิตอุทเก. อมุญฺจนฺเตเนว หตฺเถนาติ โยชนา. องฺคนฺติ วินาสํ คจฺฉนฺตีติ องฺคารา. ทรียนฺติ ผลียนฺตีติ ทารูนิ.

วุตฺโต สามเณโรติ โยชนา.

ควติ ปริภุญฺชนฺตานํ วิสฺสฏฺฐํ สทฺทํ กโรตีติ คุโฬ, คุฬติ วิสโต ชีวิตํ รกฺขตีติ วา คุโฬ, ตํ ภาเชนฺโต ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ โลลสามเณรสฺส.

ธูมสฺสตฺถาย วฏฺฏียติ วฏฺฏิตฺวา กรียตีติ ธูมวฏฺฏิ, ตํ. มุขียติ วิปรียตีติ มุขํ. กํ วุจฺจติ สีสํ, ตํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ กณฺโฐ.

ภตฺตุคฺคาโรติ อุทฺธํ คิรติ นิคฺคิรตีติ อุคฺคาโร, ภตฺตเมว อุคฺคาโร ภตฺตุคฺคาโร, อุคฺคารภตฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺตเรติ ทนฺตวิวเร.

อุปกฏฺเฐ กาเลติ อาสนฺเน มชฺฌนฺหิเก กาเล. กกฺขาเรตฺวาติ สญฺจิตฺวา. ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เทฺว ตโย เขฬปิณฺเฑ ปาเตตฺวา’’ติ. ผฬุสงฺขาตํ สิงฺคํ วิสาณํ อสฺมึ อตฺถีติ สิงฺคี, โสเยว กฏุกภเยหิ วิรมิตพฺพตฺตา สิงฺคีเวโรติ วุจฺจติ. องฺกียติ รุกฺโข นวํ อุคฺคโตติ ลกฺขียติ เอเตหีติ องฺกุรา, สมํ โลเณน อุทกํ, สมํ วา อุทเกน โลณํ อสฺมินฺติ สมุทฺโท, ตสฺส อุทกํ อวยวีอวยวภาเวนาติ สมุทฺโททกํ, เตน อปฏิคฺคหิเตนาติ สมฺพนฺโธ. ผาณติ คุฬโต ถทฺธภาวํ คจฺฉตีติ ผาณิตํ. กเรน หตฺเถน คหิตพฺพาติ กรกา, วสฺโสปลํ, กเรน คณฺหิตุมรหาติ อตฺโถ. กตกฏฺฐินาติ กตกนามกสฺส เอกสฺส รุกฺขวิเสสสฺส อฏฺฐินา. ตนฺติ อุทกํ. กปิตฺโถติ เอกสฺส อมฺพิลผลสฺส รุกฺขวิเสสสฺส นามํ.

พหลนฺติ อาวิลํ. สนฺทิตฺวาติ วิสนฺทิตฺวา. กกุธโสพฺภาทโยติ กกุธรุกฺขสมีเป ฐิตา โสพฺภาทโย. รุกฺขโตติ กกุธรุกฺขโต. ปริตฺตนฺติ อปฺปกํ.

ปานียฆเฏ ปกฺขิตฺตานิ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ วาสมตฺตํ อุทกํ. ตตฺเถวาติ ฐปิตปุปฺผวาสิตปานีเยเยว. ฐปิตํ ทนฺตกฏฺฐนฺติ สมฺพนฺโธ. อชานนฺตสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

กึ มหาภูตํ วฏฺฏติ, กึ น วฏฺฏตีติ โยชนา. ยํ ปนาติ มหาภูตํ ปน. องฺคลคฺคนฺติ องฺเคสุ ลคฺคํ, มหาภูตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เสเท. สุฌาปิตนฺติ องฺคารสทิสํ กตฺวา สุฏฺฐุ ฌาปิตํ.

จตฺตารีติ ปถวี ฉาริกา คูถํ มุตฺตนฺติ จตฺตาริ. มหาวิกฏานีติ มหนฺตานิ สปฺปทฏฺฐกฺขณสงฺขาเต วิการกาเล กตฺตพฺพานิ โอสธานิ. เอตฺถาติ ‘‘อสติ กปฺปิยการเก’’ติ วจเน. กาโลทิสฺสํ นามาติ พฺยาโธทิสฺส, ปุคฺคโลทิสฺส, กาโลทิสฺส, สมโยทิสฺส, เทโสทิสฺส, วโสทิสฺส, เภสชฺโชทิสฺสสงฺขาเตสุ สตฺตสุ โอทิสฺเสสุ กาโลทิสฺสํ นามาติ อตฺโถ. ทสมํ.

โภชนวคฺโค จตุตฺโถ.