๔. ปฐมเสนาสนสิกฺขาปทํ

๑๐๘. จตุตฺเถ หิมเมว หิมนฺโต, หิมนฺเต นิยุตฺโต เหมนฺติโก, กาโลติ อาห ‘‘เหมนฺตกาเล’’ติ. โอตาเปนฺตา ปกฺกมึสูติ สมฺพนฺโธ. กาลสทฺทสฺส สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา สมฺพนฺธาเปกฺโขติ อาห ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ. หิมวสฺเสนาติ หิเมน จ วสฺเสน จ.

๑๑๐. ‘‘วสฺสิโก’’ติ น สงฺเกตาติ อวสฺสิกสงฺเกตา. ‘‘อฏฺฐ มาเส’’ติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ ‘‘อวสฺสิกสงฺเกเต’’ติ วิเสสิตตฺตา เหมนฺติกคิมฺหิกมาสาเยว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘จตฺตาโร เหมนฺติเก’’ติอาทิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ รุกฺเข. น อูหทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กากา วา’’ติ เอตฺถ วาสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺเญ วา สกุนฺตา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อนุชานาติ, ตสฺมา. ยตฺถาติ ยสฺมึ รุกฺเข, วิสฺสมิตฺวา คจฺฉนฺตีติ โยชนา. ยสฺมินฺติ รุกฺเข, กตฺวา วสนฺตีติ โยชนา. อฏฺฐ มาเส เอวาติ สมฺภวโต อาห ‘‘เยสุ ชนปเทสู’’ติอาทิ. เตสุปีติ ชนปเทสุปิ. อวสฺสิกสงฺเกเต เอวาติ สมฺภวโต อาห ‘‘ยตฺถา’’ติอาทิ. ยตฺถาติ เยสุ ชนปเทสุ. ‘‘วิคตวลาหกํ วิสุทฺธํ นภํ โหตี’’ติ อิมินา สเจ อวิคตวลาหกํ อวิสุทฺธํ นภํ โหติ, นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏตีติ ทีเปติ. ‘‘เอวรูเป กาเล’’ติ ปทํ ‘‘นิกฺขิปิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปเท อาธาโร.

อพฺโภกาสิเกนาปีติ อพฺโภกาสธุตงฺคยุตฺเตนาปิ. ปิสทฺโท รุกฺขมูลิกสฺส อเปกฺขโก. วตฺตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ. ตสฺสาติ อพฺโภกาสิกสฺส. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. ตตฺเถวาติ ปุคฺคลิกมญฺจเกเยว. สงฺฆิกํ มญฺจนฺติ สมฺพนฺโธ. วีตมญฺจโกติ วายิตมญฺจโก. ตสฺมินฺติ วีตมญฺจเก. ปุราณมญฺจโก นสฺสนฺโตปิ อนคฺโฆติ อาห ‘‘ปุราณมญฺจโก คเหตพฺโพ’’ติ. จมฺเมน อวนหิตพฺโพติ โอนทฺโธ, โส เอว โอนทฺธโก. คเหตฺวา จ ปน ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชิตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. อสมเยติ วสฺสิกสงฺขาเต อกาเล. จตุคฺคุเณนาปีติ จตุปฏเลนปิ. วฏฺฏนฺติ วลาหกา อาวฏฺฏนฺติ อสฺมึ สมเยติ วฏฺฏุโล, โส เอว วฏฺฏลิโก, สตฺตาหํ วฏฺฏลิโก, สตฺตาโห วา วฏฺฏลิโก สตฺตาหวฏฺฏลิโก, โส อาทิ เยสํ ตานีติ สตฺตาหวฏฺฏลิกาทีนิ. อาทิสทฺเทน สตฺตาหโต อูนาธิกานิ คเหตพฺพานิ. กายานุคติกตฺตาติ กายํ อนุคมกตฺตา กายสทิสตฺตาติ อตฺโถ.

ปณฺณกุฏีสูติ ปณฺเณน ฉาทิตกุฏีสุ. สภาคภิกฺขูนนฺติ อตฺตนา สภาคภิกฺขูนํ, สนฺติกนฺติ สมฺพนฺโธ. อโนวสฺสเก ฐาเนติ โยชนา. ลคฺเคตฺวาติ ลมฺเพตฺวา, อยเมว วา ปาโฐ. ‘‘สมฺมชฺชนิ’’นฺติ ปทํ ‘‘คเหตฺวา’’ติ ปเท อวุตฺตกมฺมํ, ‘‘ฐเปตพฺพา’’ติ ปเท วุตฺตกมฺมํ. โธวิตฺวาติ สมฺมชฺชนึ สุทฺธํ กตฺวา. อุโปสถาคาราทีสูติอาทิสทฺเทน ปริเวณาทีนิ คเหตพฺพานิ.

โย ปน ภิกฺขุ คนฺตุกาโม โหติ, เตนาติ โยชนา. ตตฺถาติ สาลายํ. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน. ปากติกฏฺฐาเนติ ปกติยา คหิตฏฺฐาเน. ตตฺร ตเตฺรวาติ เตสุ เตสุ เจติยงฺคณาทีสุเยว. อสนสาลนฺติ อสนฺติ ภกฺขนฺติ อสฺสํ สาลายนฺติ อสนา, อสนา จ สา สาลา เจติ อสนสาลา, โภชนสาลาติ อตฺโถ. ตตฺราติ ตสฺส สมฺมชฺชนฺตสฺส, ตสฺมึ ‘‘วตฺตํ ชานิตพฺพ’’นฺติ ปาเฐ วา. มชฺฌโตติ ปวิตฺตโต, สุทฺธฏฺฐานโตติ อตฺโถ. ปาทฏฺฐานาภิมุขาติ สมฺมชฺชนฺตสฺส ปาทฏฺฐานํ อภิมุขา. วาลิกา หริตพฺพาติ ปํสุ จ วาลิกา จ อปเนตพฺพา. สมฺมุญฺจนีสลากาย ปรํ เปลฺเลตพฺพาติ อธิปฺปาโย. พหีติ สมฺมชฺชิตพฺพตลโต พหิ.

๑๑๑. มสารโกตีติ เอตฺถ อิติสทฺโท นามปริยาโย, มสารโก นามาติ อตฺโถ. เอวํ พุนฺทิกาพทฺโธตีติอาทีสุปิ. ปาเท มสิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ อฏนิโย ปเวเสตพฺพา เอตฺถาติ มสารโก. พุนฺโท เอว พุนฺทิโก, ปาโท, ตสฺมึ อาพทฺธา พนฺธิตา อฏนี ยสฺสาติ พุนฺทิกาพทฺโธ. กุฬีรสฺส ปาโท วิย ปาโท ยสฺสาติ กุฬีรปาทโก, ยถา กุฬีโร วงฺกปาโท โหติ, เอวํ วงฺกปาโทติ วุตฺตํ โหติ. อาหจฺจ องฺเค วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ ปเวสิโต ปาโท ยสฺสาติ อาหจฺจปาทโก. อาณินฺติ อคฺคขิลํ. มญฺจติ ปุคฺคลํ ธาเรตีติ มญฺโจ. ปีฐติ วิสมทุกฺขํ หึสตีติ ปีฐํ. ปณโวติ เอโก ตูริยวิเสโส, ตสฺส สณฺฐานํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตญฺหิ เอตรหิ พุทฺธปฏิมสฺส ปลฺลงฺกสณฺฐานํ โหติ. ตนฺติ โกจฺฉํ. กโรนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เสนาสนปริโภเค. หีติ สจฺจํ. ตนฺติ โกจฺฉํ มหคฺฆํ โหติ, มหคฺฆตฺตา ภทฺทปีฐนฺติปิ วุจฺจติ. เยนาติ เยน ภิกฺขุนา. ‘‘ถามมชฺฌิมสฺสา’’ติ ปเทน ปมาณมชฺฌิมํ นิวตฺเตติ.

เอตฺถาติ ‘‘อนาปุจฺฉํ วา คจฺเฉยฺยา’’ติ ปเท. เถโร อาณาเปตีติ โยชนา. อาณาเปตีติ จ อาณ-ธาตุยา เอว เปสนสงฺขาตสฺส เหตฺวตฺถสฺส วาจกตฺตา ณาเปสทฺโท สฺวตฺโถว. โสติ ทหโร. ตถาติ ยถา เถเรน วุตฺโต, ตถา กตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ทิวาฏฺฐาเน, มญฺจปีเฐ วา. ตโตติ ฐปนกาลโต. ปริพุนฺเธติ หึ เสตีติ ปลิโพโธ, ปริสทฺโท อุปสคฺโค, โส วิการวเสน อญฺญถา ชาโต. โส ปลิโพโธ อญฺญตฺถ อาวาสาทิโก, อิธ ปน สนฺถราปิตมญฺจาทิโก. สายนฺติ สายเนฺห, ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. เถโร ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ มญฺจปีเฐ. ‘‘พาโล โหตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุคฺคหิตวตฺโต’’ติ. อนุคฺคหิตํ วตฺตํ เยนาติ อนุคฺคหิตวตฺโต, เถโร. ตชฺเชตีติ อุพฺเพเชติ. ตสฺมินฺติ ทหเร. อสฺสาติ เถรสฺส.

อาณตฺติกฺขเณเยวาติ เถรสฺส เปสนกฺขเณเยว. ทหโร วทตีติ โยชนา. ‘‘เถโร’’ติ ปทํ ‘‘วตฺวา คจฺฉตี’’ติ ปททฺวเย กตฺตา, ‘‘กาเรตพฺโพ’’ติ ปเท กมฺมํ. นนฺติ มญฺจปีฐํ, ‘‘ปญฺญเปตฺวา’’ติปทมเปกฺขิย เอวํ วุตฺตํ. นนฺติ ทหรํ วา. ‘‘วตฺวา’’ติ ปทมเปกฺขิย เอวํ วุตฺตํ. ตตฺเถวาติ มญฺจปีเฐเยว. อสฺสาติ เถรสฺส. ตตฺถาติ ทิวาฏฺฐาเน. โภชนสาลโต อญฺญตฺถ คจฺฉนฺโตติ โภชนสาลโต นิกฺขมิตฺวา มญฺจปีฐปญฺญาปนฏฺฐานโต อญฺญํ ฐานํ คจฺฉนฺโต, เถโรติ โยชนา. ตตฺเถวาติ ทิวาฏฺฐาเนเยว. ยตฺริจฺฉตีติ ยํ ฐานํ คนฺตุมิจฺฉตีติ อตฺโถ. อนฺตรสนฺนิปาเตติ สกลํ อโหรตฺตํ อสนฺนิปาเตตฺวา อนฺตเร สนฺนิปาเต สตีติ โยชนา.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน. อาคนฺตุกา คณฺหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ คณฺหนโต. เตสนฺติ อาคนฺตุกานํ. เยหีติ อาวาสิโก วา โหตุ, อาคนฺตุโก วา, เยหิ ภิกฺขูหิ. เตติ นิสินฺนกภิกฺขู. อุทฺธํ ปาฬิปาฐํ สาเรติ ปวตฺเตตีติ อุสฺสารโก. ธมฺมกถายํ สาธูติ ธมฺมกถิโก. ตสฺมินฺติ อุสฺสารเก วา ธมฺมกถิเก วา. อโหรตฺตนฺติ อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อจฺจนฺตสํโยคปทํ. อิตรสฺมินฺติ ปฐมํ นิสินฺนภิกฺขุโต อญฺญสฺมึ ภิกฺขุมฺหีติ โยชนา. อนฺโตอุปจารฏฺเฐเยวาติ เลฑฺฑุปาตสงฺขาตสฺส อุปจารสฺส อนฺโต ฐิเตเยว, อนาทเร เจตํ ภุมฺมํ. สพฺพตฺถาติ อาปตฺติวารอนาปตฺติวาเรสุ.

๑๑๒. จิมิลิกํ วาติอาทีสุ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตนฺติ จิมิลิกตฺถรณํ. อุตฺตริ อตฺถริตพฺพนฺติ อุตฺตรตฺถรณนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุตฺตรตฺถรณํ นามา’’ติอาทิ. ภูมิยนฺติ สุธาทิปริกมฺเมน อกตายํ ปกติภูมิยํ. จมฺมขณฺโฑติ เอตฺถ จมฺมํเยว อนฺเต ขณฺฑตฺตา ฉินฺนตฺตา จมฺมขณฺโฑติ วุจฺจติ. นนุ สีหจมฺมาทีนิ น กปฺปนฺตีติ อาห ‘‘อฏฺฐกถาสุ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. ตสฺมาติ ยสฺมา น ทิสฺสติ, ตสฺมา. ปริหรเณเยวาติ อตฺตโน สนฺตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา, ปุคฺคลิกนฺติ วา ปริคฺคเหตฺวา ตํ ตํ ฐานํ หรเณเยว. ปาโท ปุญฺฉียติ โสธียติ เอตายาติ ปาทปุญฺฉนีติ กตฺวา รชฺชุปิโลติกาโย ปาทปุญฺฉนีติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปาทปุญฺฉนี นามา’’ติอาทิ. มยสทฺทโลปํ กตฺวา ผลกปีฐนฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ผลกปีฐํ นาม ผลกมยํ ปีฐ’’นฺติ. ผลกญฺจ ปีฐญฺจ ผลกปีฐนฺติ วา ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อถ วา’’ติ. เอเตนาติ ‘‘ผลกปีฐ’’นฺติ ปเทน. ‘‘สงฺคหิต’’นฺติ ปเท กรณํ, กตฺตา วา. พีชนิปตฺตกนฺติ จตุรสฺสพีชนีเยว สกุณปตฺตสทิสตฺตา พีชนิปตฺตกํ, สทิสตฺเถ โก. ‘‘อชฺโฌกาเส’’ติ ปทํ ‘‘ปจิตฺวา’’ติ ปเท อาธาโร. อคฺคิสาลายนฺติ อคฺคินา ปจนสาลายํ. ปพฺภาเรติ เลณสทิเส ปพฺภาเร. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน.

ยสฺมินฺติ ปุคฺคเล. ‘‘อตฺตโน ปุคฺคลิกมิว โหตี’’ติ อิมินา อนาปตฺตีติ ทสฺเสติ.

๑๑๓. โย ภิกฺขุ วา ลชฺชี โหติ, ตถารูปํ ภิกฺขุํ วา ติ โยชนา. ‘‘ลชฺชี โหตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน ปลิโพธํ วิย มญฺญตี’’ติ. โยติ อาปุจฺฉโก ภิกฺขุ. ‘‘เกนจิ อุปทฺทุตํ โหตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจปิ หี’’ติอาทิ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. วุฑฺฒตโร ภิกฺขุ คณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปเทสนฺติ เสนาสนฏฺฐปิตฏฺฐานํ. อาปทาสูติ วิปตฺตีสูติ. จตุตฺถํ.