๒. ภูตคามวคฺโค

๑. ภูตคามสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๘๙. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม ตสฺสาติ เทวตาย. อุกฺขิตฺตํ ผรสุนฺติ อุทฺธํ ขิตฺตํ กุฐารึ. นิคฺคเหตุนฺติ สณฺฐาตุํ, นิวตฺเตตุํ วา. จกฺขุวิสยาตีเตติ ปสาทจกฺขุสฺส โคจราติกฺกนฺเต. มหาราชสนฺติกาติ เวสฺสวณมหาราชสฺส สนฺติกา. ถนมูเลเยวาติ ถนสมีเปเยว. หิมวนฺเตติ หิมอุคฺคิรเณ วเน, หิมยุตฺเต วา. ตตฺถาติ หิมวนฺเต, เทวตาสนฺนิปาเต วา. รุกฺขธมฺโมติ รุกฺขสภาโว. รุกฺขธมฺโม จ นาม เฉทนเภทนาทีสุ รุกฺขานํ อเจตนตฺตา โกปสฺส อกรณํ, ตสฺมึ รุกฺขธมฺเม ฐิตา เทวตา รุกฺขธมฺเม ฐิตา นาม, เฉทนเภทนาทีสุ รุกฺขสฺส วิย รุกฺขฏฺฐกเทวตาย อโกปนํ รุกฺขธมฺเม ฐิตา นามาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถาติ ตาสุ สนฺนิปาตเทวตาสุ. อิตีติ อิมสฺส อลภนสฺส, อิมสฺมึ อลภเน วา, อาทีนวนฺติ สมฺพนฺโธ. ภควโต จาติ จ-สทฺโท ‘‘ปุพฺพจริต’’นฺติ เอตฺถ โยเชตพฺโพ. อิมญฺจ อาทีนวํ อทฺทส, ภควโต ปุพฺพจริตญฺจ อนุสฺสรีติ วากฺยสมฺปิณฺฑนวเสน โยชนา กาตพฺพา. เตนาติ ทสฺสนานุสฺสรณการเณน. อสฺสาติ เทวตาย. สํวิชฺชติ ปิตา อสฺสาติ สปิติโก, ปุตฺโต. (ตาวาติ อติวิย, ปฏิสญฺจิกฺขนฺติยาติ สมฺพนฺโธ) ‘‘มริยาทํ พนฺธิสฺสตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสฺสตี’’ติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขนฺติยา อสฺสา เทวตาย เอตทโหสีติ โยชนา.

โยติ โย โกจิ ชโน. เวติ เอกนฺเตน. อุปฺปติตนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน อตฺตโน อุปริ ปติตํ. ภนฺตนฺติ ภมนฺตํ ธาวนฺตํ, วารเยติ นิวาเรยฺย นิคฺคเณฺหยฺยาติ อตฺโถ. ตนฺติ ชนํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – สารถิ ภนฺตํ รถํ วารเย อิว, ตถา โย เว อุปฺปติตํ โกธํ วารเย, ตํ อหํ สารถึ อิติ พฺรูมิ. อิตโร โกธนิวารกโต อญฺโญ ราชอุปราชาทีนํ สารถิภูโต ชโน รสฺมิคฺคาโห รชฺชุคฺคาโห นามาติ.

ทุติยคาถาย เวชฺโช วิสฏํ วิตฺถตํ สปฺปวิสํ สปฺปสฺส อาสีวิสสฺส วิสํ ครฬํ โอสเธหิ เภสชฺเชน, มนฺเตน จ วิเนติ อิว, ตถา โย ภิกฺขเว อุปฺปติตํ โกธํ เมตฺตาย วิเนติ, โส ภิกฺขุ อุรโค ภุชโค ปุราณํ ปุเร ภวํ ชิณฺณํ ปุราณตฺตา ชิณฺณํ ตจํ ชหาติ อิว, ตถา โอรปารํ อปารสงฺขาตํ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนํ ชหาตีติ โยชนา กาตพฺพา.

ตตฺราติ ทฺวีสุ คาถาสุ. วตฺถุ ปน วินเย อารูฬฺหนฺติ โยชนา. อถาติ ปจฺฉา. ยสฺส เทวปุตฺตสฺสาติ เยน เทวปุตฺเตน. ปริคฺคโหติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหิโต. โสติ เทวปุตฺโต. ตโตติ อุปคมนโต. ยทา โหติ, ตทาติ โยชนา. มเหสกฺขเทวตาสูติ มหาปริวาราสุ เทวตาสุ, มหาเตชาสุ วา. ปฏิกฺกมนฺตีติ อเปนฺติ. เทวตา ยมฺปิ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตีติ โยชนา. ตตฺเถวาติ อตฺตโน วสนฏฺฐาเนเยว. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐานตฺถาย, สมฺปทานตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อถ วา อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อุปฏฺฐานํ, ภควโต สมีปฏฺฐานํ, ตํ อาคนฺตฺวาติ อตฺโถ. นนฺติ ตํ, อยเมว วา ปาโฐ.

๙๐. ‘‘ภวนฺตี’’ติ อิมินา วิรูเฬฺห มูเล นีลภาวํ อาปชฺชิตฺวา วฑฺฒมานเก ตรุณรุกฺขคจฺฉาทิเก ทสฺเสติ. ‘‘อหุวตฺถุ’’นฺติ อิมินา ปน วฑฺฒิตฺวา ฐิเต มหนฺตรุกฺขคจฺฉาทิเก ทสฺเสติ. ‘‘อหุวตฺถุ’’นฺติ จ หิยฺยตฺตนิสงฺขาตาย ตฺถุํ-วิภตฺติยา หู-ธาตุสฺส อูการสฺส อุวาเทโส โหติ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อหุวตี’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส อปาโฐติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ชายนฺตี’’ติ อิมินา ภู-ธาตุสฺส สตฺตตฺถภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติ อิมินา วฑฺฒนตฺถภาวํ. เอตนฺติ ‘‘ภูตคาโม’’ติ นามํ. ปียเต ยถากามํ ปริภุญฺชียเต, ปาตพฺพํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วา ปาตพฺยํ, ปาสทฺโท ยถากามปริภุญฺชนตฺโถ. เตนาห – ‘‘เฉทนเภทนาทีหิ ยถารุจิ ปริภุญฺชิตพฺพตาติ อตฺโถ’’ติ.

๙๑. ‘‘อิทานี’’ติ ปทํ ‘‘อาหา’’ติ ปเท กาลสตฺตมี. ยสฺมินฺติ พีเช. ตนฺติ พีชํ. ปญฺจ พีชชาตานีติ เอตฺถ ชาตสทฺทสฺส ตพฺภาวตฺถตํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ เอวํ วุตฺตํ. ตพฺภาวตฺถสฺส ‘‘มูเล ชายนฺตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา อสํสนฺทนตํ สนฺธาย วุตฺตํ สงฺคหกาเรน ‘‘น สเมนฺตี’’ติ. อฏฺฐกถาจริยานํ มเตน สติ ชาตสทฺทสฺส ตพฺภาวตฺถภาเว ‘‘มูเล ชายนฺตี’’ติอาทีสุ มูเล มูลานิ ชายนฺตีติ โทโส ภเวยฺยาติ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตานีติ รุกฺขาทีนิ. ตสฺสาติ ‘‘ภูตคาโม นาม ปญฺจ พีชชาตานี’’ติ ปทสฺส. เอตนฺติ ‘‘พีชชาตานี’’ติ นามํ. พีเชสุ ชาตานิ พีชชาตานีติ วุตฺเต ‘‘มูเล ชายนฺตี’’ติอาทินา สเมติ. เอเตนาติ ‘‘พีชโต’’ติอาทินา สงฺคโหติ สมฺพนฺโธ.

‘‘เยหี’’ติ ปทํ ‘‘ชาตตฺตา’’ติ ปเท อปาทานํ, เหตุ วา ‘‘วุตฺตานี’’ติ ปเท กรณํ, กตฺตา วา. เตสนฺติ พีชานํ. รุกฺขาทีนํ วิรุหนํ ชเนตีติ พีชํ. ‘‘พีชโต’’ติอาทินา การิโยปจาเรน การณสฺส ทสฺสิตตฺตา การณูปจารํ ปทีเปติ. อญฺญานิปิ ยานิ วา ปน คจฺฉวลฺลิรุกฺขาทีนิ อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ, ตานิ คจฺฉวลฺลิรุกฺขาทีนิ ชายนฺติ สญฺชายนฺตีติ โยชนา. ตานีติ คจฺฉวลฺลิรุกฺขาทีนิ. ตญฺจ มูลํ, ปาฬิยํ วุตฺตหลิทฺทาทิ จ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ เอตํ มูลพีชํ นามาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ พีเชสุ, ขนฺธพีเชสุ วา.

๙๒. สญฺญาวเสนาติ ‘‘พีช’’นฺติ สญฺญาวเสน. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ ‘‘เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท อาธาโร. ‘‘ยถา’’ติอาทินา การโณปจาเรน การิยสฺส วุตฺตตฺตา ผลูปจารํ ทสฺเสติ. ยํ พีชํ วุตฺตํ, ตํ ทุกฺกฏวตฺถูติ โยชนา. ยเทตํ อาทิปทนฺติ โยเชตพฺพํ. เตนาติ อาทิปเทน. รวียติ ภควตา กถียตีติ รุตํ, ปาฬิ, ตสฺส อนุรูปํ ยถารุตํ, ปาฬิอนติกฺกนฺตนฺติ อตฺโถ.

เอตฺถาติ ‘‘พีเช พีชสญฺญี’’ติอาทิปเท, อิมสฺมึ สิกฺขาปเท วา. อุทเก ฐาติ ปวตฺตตีติ อุทกฏฺโฐ, เอวํ ถลฏฺโฐปิ. ตตฺถาติ อุทกฏฺฐถลฏฺเฐสุ. สาสปสฺส มตฺตํ ปมาณํ อสฺส เสวาลสฺสาติ สาสปมตฺติโก. ติลสฺส พีชปมาณํ อสฺส เสวาลสฺสาติ ติลพีชโก. ปมาณตฺเถ โก. อาทิสทฺเทน สงฺขปณกาทโย เสวาเล สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ติลพีชปมาโณ ชลสณฺฐิโต นีลาทิวณฺณยุตฺโต เสวาโล ติลพีชํ นาม, สปตฺโต อปฺปกณฺโฑ อุกฺขลิปิธานาทิปมาโณ สมูโล เอโก เสวาลวิเสโส สงฺโข นาม, ภมรสณฺฐาโน นีลวณฺโณ เอโก เสวาลวิเสโส ปณโก นาม. อุทกํ เสวตีติ เสวาโล. ตตฺถาติ เสวาเลสุ. โยติ เสวาโล. ปติฏฺฐิตํ เสวาลนฺติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถ กตฺถจีติ มูเล วา นเฬ วา ปตฺเต วา. อุทฺธริตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา. ‘‘หตฺเถหี’’ติ ปทํ ‘‘วิยูหิตฺวา’’ติ ปเท กรณํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตสฺสาติ เสวาลสฺส. เอตฺตาวตาติ อิโต จิโต จ วิยูหนมตฺเตน. โย เสวาโล นิกฺขมติ, ตํ เสวาลนฺติ โยชนา. ปริสฺสาวนนฺตเรนาติ ปริสฺสาวนฉิทฺเทน. อุปฺปลานิ อสฺมึ คจฺเฉติ อุปฺปลินี. ปทุมานิ อสฺมึ คจฺเฉติ ปทุมินี, อิโน, อิตฺถิลิงฺคโชตโก อี. ตตฺเถวาติ อุทเกเยว. ตานีติ วลฺลีติณานิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อนนฺตโกติ สาสปมตฺติโก เสวาโล. โส หิ นตฺถิ อตฺตโต อนฺโต ลามโก เสวาโล เอตสฺสาติ กตฺวา ‘‘อนนฺตโก’’ติ วุจฺจติ. อตฺตนาเยว หิ สุขุโม, ตโต สุขุโม เสวาโล นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตตฺถาติ ทุกฺกฏวตฺถุภาเว. ตมฺปีติ ‘‘สมฺปุณฺณภูตคามํ น โหตี’’ติ วจนมฺปิ. ปิสทฺโท มหาปจฺจริอาทิอฏฺฐกถาจริยานํ วจนาเปกฺโข. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. น อาคโต, ตสฺมา น สเมตีติ โยชนา. อถาติ ตสฺมึ อนาคเต. เอตนฺติ อนนฺตกเสวาลาทึ. คจฺฉิสฺสตีติ วเทยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตมฺปีติ ‘‘คจฺฉิสฺสตี’’ติ วจนมฺปิ. ปิสทฺโท ปุริมฏฺฐกถาจริยานํ วจนาเปกฺโข.

อภูตคามมูลตฺตา ตาทิสสฺส พีชคามสฺสาติ เอตฺถ พีชคาโม ติวิโธ โหติ – โย สยํ ภูตคามโต หุตฺวา อญฺญมฺปิ ภูตคามํ ชเนติ, อมฺพฏฺฐิอาทิโก. โย ปน สยํ ภูตคามโต หุตฺวา อญฺญํ ปน ภูตคามํ น ชเนติ, ตาลนาฬิเกราทิขาณุ. โย ปน สยมฺปิ ภูตคามโต อหุตฺวา อญฺญมฺปิ ภูตคามํ น ชเนติ. ปานียฆฏาทีนํ พหิ เสวาโลติ. ภูตคาโม ปน จตุพฺพิโธ โหติ – โย สยํ พีชคามโต หุตฺวา อญฺญมฺปิ พีชคามํ ชเนติ, เอตรหิ อมฺพรุกฺขาทิโก. โย ปน สยํ พีชคามโต อหุตฺวาว อญฺญํ พีชคามํ ชเนติ, อาทิกปฺปกาเล อมฺพรุกฺขาทิโก. โย ปน สยํ พีชคามโต หุตฺวา อญฺญํ ปน พีชคามํ น ชเนติ, นีลวณฺโณ ผลิตกทลีรุกฺขาทิโก. โย ปน สยมฺปิ พีชคามโต อหุตฺวา อญฺญมฺปิ พีชคามํ น ชเนติ, อิธ วุตฺโต อนนฺตกเสวาลาทิโกติ. ตตฺถ จตุตฺถํ ภูตคามํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อภูตคามมูลกตฺตา ตาทิสสฺส พีชสฺสา’’ติ. อยํ ปน ตติยพีชคามสฺส จ จตุตฺถภูตคามสฺส จ วิเสโส – ตติยพีชคาเม มูลปณฺณานิ น ปญฺญายนฺติ, จตุตฺถภูตคาเม ตานิ ปญฺญายนฺตีติ. มูลปณฺณานํ อปญฺญายนตฺตา พีชคาโมติ วุตฺโต, เตสํ ปญฺญายนตฺตา ภูตคาโมติ วุตฺโต. อิตรถา หิ วิโรโธ ภเวยฺยาติ. อตฺตโน วาเท ปาจิตฺติยภาวโต ครุกํ, มหาปจฺจริอาทีนํ วาเท ทุกฺกฏมตฺตภาวโต ลหุกํ. เอตนฺติ ฐานํ.

เอวํ อุทกฏฺฐํ ทสฺเสตฺวา ถลฏฺฐํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ถลฏฺเฐ’’ติอาทิ. ถลฏฺเฐ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺถาติ หริตขาณูสุ. อุทฺธํ วฑฺฒตีติ นวสาขานิคฺคมเนน ฉินฺนโต อุปริ วฑฺฒติ. โสติ ขาณุ. ผลิตาย กทลิยา ขาณุ พีชคาเมน สงฺคหิโตติ โยชนา. ผลํ สญฺชาตํ เอติสฺสาติ ผลิตา. ตถาติ ‘‘ภูตคาเมเนว สงฺคหิตา’’ติ ปทานิ อากฑฺฒติ. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. รตนปฺปมาณาปีติ หตฺถปฺปมาณาปิ. อถาติ อปาทานตฺโถ, ตโต ราสิกรณโต อญฺญนฺติ อตฺโถ. ภูมิยํ นิขณนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มูเลสุ เจว ปณฺเณสุ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺโท สมุจฺจยตฺโถว, น วิกปฺปตฺโถติ อาห ‘‘มูลมตฺเตสุ ปนา’’ติอาทิ.

พีชานีติ มูลาทิพีชานิ. ฐปิตานิ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อุปรี’’ติ ปเทน เหฏฺฐา มูลานิ จาติ อตฺถํ นเยน ญาเปติ. น องฺกุเร นิคฺคตมตฺเตเยว, อถ โข หริเต นีลปณฺณวณฺเณ ชาเตเยว ภูตคามสงฺคโห กาตพฺโพติ อาห ‘‘หริเต’’ติอาทิ. ตาลฏฺฐีนํ มูลนฺติ สมฺพนฺโธ. ทนฺตสูจิ วิยาติ หตฺถิทนฺตสูจิ วิย. ยถา อสมฺปุณฺณภูตคาโม ตติโย โกฏฺฐาโส น อาคโต, น เอวํ อมูลกภูตคาโม. โส ปน อาคโตเยวาติ อาห ‘‘อมูลกภูตคาเม’’ติ. อมูลิกลตา วิย อมูลกภูตคาเม สงฺคหํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

วนฺทากาติ รุกฺขาทนี. สา หิ สยํ รุกฺขํ นิสฺสาย ชายนฺตีปิ อตฺตโน นิสฺสยานํ รุกฺขานํ อทนตฺตา ภกฺขนตฺตา วทียติ ถุตียตีติ ‘‘วนฺทากา’’ติ วุจฺจติ. อญฺญา วาติ วนฺทากาย อญฺญา วา. ตนฺติ วนฺทากาทึ. ตโตติ รุกฺขโต. วนนฺติ ขุทฺทโก คจฺโฉ. ปคุมฺโพติ มหาคจฺโฉ. ทณฺฑโกติ รุกฺโข ทณฺฑโยคโต. ตสฺสาปีติ อมูลิกลตายปิ. อยเมว วินิจฺฉโยติ วนฺทากาทิกสฺส วินิจฺฉโย วิย อยํ วินิจฺฉโย ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. ‘‘เทฺว ตีณิ ปตฺตานี’’ติ วุตฺตตฺตา เอกปตฺโต สญฺชายนฺโตปิ อคฺคพีชสงฺคหํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘อนุปสมฺปนฺเนนา’’ติ ปทํ ‘‘ลิตฺตสฺสา’’ติ ปเท กตฺตา. นิทาฆสมเยติ คิมฺหกาเล. อพฺโพหาริโกติ อาปตฺติยา องฺคนฺติ น โวหริตพฺโพ. โวหริตุํ น อรหตีติ อตฺโถ. เอตนฺติ อพฺโพหาริกตํ, ‘‘สเจ…เป… ปมชฺชิตพฺพา’’ติ วจนํ วา.

อหึ สปฺปํ ฉาเทตีติ อหิจฺฉตฺตํ, ตํเยว อหิจฺฉตฺตกํ. ยถากถญฺจิ หิ พฺยุปฺปตฺติ, รุฬฺหิยา อตฺถวินิจฺฉโย. ตสฺมาติ ตโต วิโกปนโต. ตตฺถาติ อหิจฺฉตฺตเก. เหฏฺฐา ‘‘อุทกปปฺปฏโก’’ติ วตฺวา อิธ ‘‘รุกฺขปปฺปฏิกายปี’’ติ วุตฺตตฺตา ปปฺปฏกสทฺโท ทฺวิลิงฺโคติ ทฏฺฐพฺโพ. ตนฺติ ปปฺปฏิกํ. ฐิตํ นิยฺยาสนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ‘‘ลคฺค’’นฺติ เอตฺถาปิ. หตฺถกุกฺกุจฺเจนาติ หตฺถโลเลน. ‘‘ฉินฺทนฺตสฺสาปี’’ติ ปเท เหตุ.

วาสตฺถิเกนาติ วาสํ อิจฺฉนฺเตน. ‘‘โอจินาเปตพฺพา’’ติ ปเท กตฺตา. อุปฺปาเฏนฺเตหีติ อุทฺธรนฺเตหิ. เตสนฺติ สามเณรานํ. สาขํ คหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ฐปิตสฺส สิงฺคีเวรสฺสาติ โยชนา.

ฉิชฺชนกนฺติ ฉิชฺชนยุตฺตํ, ฉิชฺชนารหนฺติ อตฺโถ. ‘‘จงฺกมิตฏฺฐานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ อิมินา วตฺตสีเสน จงฺกมนํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ‘‘ภิชฺชตี’’ติ อิมินา อภิชฺชมาเน คณฺฐิปิ กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. ทารุมกฺกฏกนฺติ มกฺกฏสฺส หตฺโถ มกฺกโฏ อุปจาเรน, มกฺกโฏ วิยาติ มกฺกฏโก, สทิสตฺเถ โก. ทารุสงฺขาโต มกฺกฏโก ทารุมกฺกฏโก. ตํ อาโกเฏนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อนิยามิตตฺตาติ อิมนฺติ อนิยามิตตฺตา วจนสฺส. อิทํ มหาสามญฺญํ, วิเสสสามญฺญมฺปิ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘นามํ คเหตฺวาปี’’ติอาทิ. สพฺพนฺติ สพฺพํ วจนํ.

‘‘อิมํ ชานาติอาทีสู’’ติ ปทํ ‘‘เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ ปเท อาธาโร. อิมํ มูลเภสชฺชํ ชานาติ อิมํ มูลเภสชฺชํ โยชิตุํ ชานาติ โยชนา. เอตฺตาวตาติ ‘‘อิมํ ชานา’’ติอาทิวจนมตฺเตน. กปฺปิยนฺติ สมณโวหาเรน, โวหารสฺส วา ยุตฺตํ อนุรูปํ. เอตฺถาติ ‘‘กปฺปิยํ กาตพฺพ’’นฺติ วจเน. นิพฺพฏฺฏพีชเมวาติ ผลโต นิพฺพฏฺเฏตฺวา วิสุํ กตํ พีชํ เอว. ตตฺถาติ สุตฺเต. กโรนฺเตน ภิกฺขุนา กาตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘กปฺปิยนฺติ วตฺวาวา’’ติ อิมินา ปฐมํ กตฺวา อคฺคิสตฺถนขานิ อุทฺธริตฺวา ปจฺฉา วตฺตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. โลหมยสตฺถสฺสาติ อยตมฺพาทิโลหมยสฺส สตฺถสฺส. เตหีติ มนุสฺสาทีนํ นเขหิ. เตหีติ อสฺสาทีนํ ขุเรหิ. เตหีติ หตฺถินเขหิ. เยหีติ นเขหิ. ตตฺถชาตเกหิปีติ ตสฺมึ สตฺเถ ชาตเกหิปิ, นเขหีติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. ‘‘กปฺปิยํ กโรนฺเตนา’’ติอาทิวจนมเปกฺขติ. ‘‘อุจฺฉุํ กปฺปิยํ กริสฺสามี’’ติ อุจฺฉุเมว วิชฺฌติ, ปเคว. ‘‘ทารุํ กปฺปิยํ กริสฺสามี’’ติ อุจฺฉุํ วิชฺฌติ, ‘‘ทารุํ กปฺปิยํ กริสฺสามี’’ติ ทารุเมว วา วิชฺฌติ, วฏฺฏติ เอกาพทฺธตฺตาติ วทนฺติ. ตนฺติ รชฺชุํ วา วลฺลึ วา. สพฺพํ ขณฺฑนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ มริจปกฺเกสุ. กฏาหนฺติ เอกาย ภาชนวิกติยา นามเมตํ. อิธ ปน พีชานํ ภาชนภาเวน ตํสทิสตฺตา ผลเผคฺคุปิ ‘‘กฏาห’’นฺติ วุจฺจติ. เอกาพทฺธนฺติ กฏาเหน เอกโต อาพทฺธํ.

ตานีติ ติณานิ. เตนาติ รุกฺขปวฏฺฏนาทินา. ตตฺราติ ตสฺมึ ฐปนปาตนฏฺฐาเน. ‘‘มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกวณฺณนาย’’นฺติ ปทํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปเท สามญฺญาธาโร. ภิกฺขุ อชฺโฌตฺถโฏ โหตีติ สมฺพนฺโธ. โอปาเตติ อาวาเฏ. โส หิ อวปตนฏฺฐานตฺตา ‘‘โอปาโต’’ติ วุจฺจติ. รุกฺขนฺติ อชฺโฌตฺถฏรุกฺขํ. ภูมินฺติ โอปาตถิรภูมึ. ชีวิตเหตูติ นิมิตฺตตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ชีวิตการณาติ อตฺโถ. ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ ปทํ ‘‘นิกฺขาเมตุ’’นฺติ ปเท ภาวกตฺตา, การิตกตฺตา วา. ‘‘อชฺโฌตฺถฏภิกฺขุ’’นฺติ วา ‘‘โอปาตภิกฺขุ’’นฺติ วา การิตกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ. ตตฺถาติ อนาปตฺติภาเว, อนาปตฺติภาวสฺส วา. เอตสฺสาติ สุตฺตสฺส. ปโร ปน การุญฺเญน กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เอตมฺปีติ การุญฺญมฺปิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วาติ. ปฐมํ.

๒. อญฺญวาทกสิกฺขาปทํ

๙๔. ทุติเย อนาจารนฺติ อจริตพฺพํ กายวจีทฺวารวีติกฺกมํ. สพฺพนามสฺส อนิยมตฺถตฺตา อิธ วจนนฺติ อาห ‘‘อญฺเญน วจเนน อญฺญํ วจน’’นฺติ. โสติ ภิกฺขุ, วทตีติ สมฺพนฺโธ. โกติ โก ปุคฺคโล. กินฺติ กึ อาปตฺตึ. กิสฺมินฺติ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ. กินฺติ กึ กมฺมํ. กนฺติ กํ ปุคฺคลํ. กินฺติ กึ วจนํ.

เอตฺถาติ ‘‘โก อาปนฺโน’’ติอาทิปาฬิยํ. ‘‘ภิกฺขูหี’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺโต’’ติ ปเท กตฺตา. อสารุปฺปนฺติ ภิกฺขูนํ อสารุปฺปํ. เอโสติ เอโส อตฺโถ, วิภโวติ อตฺโถ. เอตนฺติ วตฺถุ. ภณนฺโต วา หุตฺวา อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ปฏิจฺฉนฺนาสเน. โสตนฺติ โสตทฺวารํ. จกฺขุนฺติ จกฺขุทฺวารํ.

๙๘. อญฺญนฺติ ปุจฺฉิตตฺถโต อญฺญํ อปุจฺฉิตมตฺถํ. ภาวปฺปธาโนยํ กตฺตุนิทฺเทโสติ อาห ‘‘อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณสฺเสตํ นาม’’นฺติ. ตุณฺหีภาวสฺสาติ อภาสนสฺส. อาตฺยูปสคฺโค ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘อาโรเปตู’’ติ. เอวํ ‘‘อโรปิเต’’ติ เอตฺถปิ. เตนาห ‘‘อนาโรปิเต’’ติ.

๑๐๑. ตนฺติ อญฺญวาทกวิเหสกโรปนกมฺมํ. อสฺสาติ ภเวยฺย, โหติ วา.

๑๐๒. กินฺติ กึ วจนํ. เยนาติ เยน พฺยาธินา กเถตุํ น สกฺโกติ, ตาทิโส พฺยาธิ มุเข โหตีติ โยชนา. ตปฺปจฺจยาติ ตโต กถิตการณาติ. ทุติยํ.

๓. อุชฺฌาปนกสิกฺขาปทํ

๑๐๓. ตติเย ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺตีติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ การิตกมฺมตฺตา กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘เตหิ ภิกฺขูหี’’ติ. โอการวิปรีโต อุกาโรติ จ เฌสทฺโท ญาณตฺโถติ จ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวชานาเปนฺตี’’ติ. ‘‘ตํ อายสฺมนฺต’’นฺติ ปทํ ‘‘อวชานาเปนฺตี’’ติ ปเท ธาตุกมฺมํ. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ เฌสทฺโท โอโลกนตฺโถ จ จินฺตนตฺโถ จ โหติ, เตนาห ‘‘โอโลกาเปนฺตี’’ติอาทิ. เอตฺถาติ ‘‘ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺตี’’ติ ปเท. ฉนฺทายาติ ฉนฺทตฺถํ. เยสํ เสนาสนานิ จ ปญฺญเปติ, ภตฺตานิ จ อุทฺทิสติ, เตสํ อตฺตนิ เปมตฺถนฺติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ฉนฺทายาติ ฉนฺเทนา’’ติ วุตฺตํ. อิมินา ลิงฺควิปลฺลาสนโย วุตฺโต. ปเรสํ อตฺตโน เปเมนาติ อตฺโถ. ปกฺขปาเตนาติ อตฺตโน ปกฺเข ปาตาปเนน.

๑๐๕. อุชฺฌาเปนฺติ อเนนาติ อุชฺฌาปนกํ. ขิยฺยนฺติ อเนนาติ ขิยฺยนกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เยน วจเนนา’’ติอาทิ.

๑๐๖. อุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมตํ มงฺกุกตฺตุกาโมติ สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมต’’นฺติอาทิ. สมฺพชฺฌนํ สมฺพนฺโธ, กาตพฺโพติ โยชนา. อุปสมฺปนฺนสฺส สงฺเฆน สมฺมตสฺส อวณฺณํ กตฺตุกาโม อยสํ กตฺตุกาโมติ วิภตฺติวิปริณาเมน สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิภตฺติวิปริณาโม กาตพฺโพ’’ติ. ‘‘วเสนา’’ติ ปทํ วิภตฺติวิปริณาโม กาตพฺโพ’’ติ ปเท วิเสสนํ. ยสฺมา วิเสโส นตฺถิ, ตสฺมา กตนฺติ โยชนา. ตนฺติ ‘‘ขิยฺยนก’’นฺติ ปทํ. โส จ ภิกฺขูติ อุชฺฌาปนโก จ ขิยฺยนโก จ โส จ ภิกฺขุ. อถาติ ตสฺมา อุชฺฌาปนกขิยฺยนกกรตฺตา. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. อสฺสาติ ภเวยฺย.

‘‘อุปสมฺปนฺน’’นฺติ ปทํ ‘‘อุชฺฌาเปตี’’ติ ปเท ธาตุกมฺมํ ‘‘อนุปสมฺปนฺน’’นฺติ ปทํ การิตกมฺมํ, ‘‘อนุปสมฺปนฺน’’นฺติ ปทํ ‘‘อุชฺฌาเปตี’’ติ การิตกิริยํ อเปกฺขิตฺวา กมฺมํ โหติ. ‘‘ขิยฺยตี’’ติ สุทฺธกิริยาย อเปกฺขาย วิภตฺติวิปลฺลาโส โหตีติ อาห ‘‘ตสฺส วา’’ติอาทิ. ตสฺสาติ อนุปสมฺปนฺนสฺส สนฺติเกติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ สงฺเฆน สมฺมตํ อุปสมฺปนฺนํ. ‘‘สงฺเฆน อสมฺมต’’นฺติ เอตฺถ น อปโลกนกมฺเมน อสมฺมตํ, กมฺมวาจาย ปน อสมฺมตนฺติ อาห ‘‘กมฺมวาจายา’’ติอาทิ. เทฺว ตโย หุตฺวา กมฺมวาจาย สมฺมนิตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา อสมฺมตนฺติ จ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺรา’’ติอาทิ. ยตฺราติ ยสฺมึ วิหาเร. ‘‘อนุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมต’’นฺติ เอตฺถ อนุปสมฺปนฺนสฺส สมฺมุติโย ทาตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา ปุพฺพโวหารวเสน สมฺมตนฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. ตนฺติ อนุปสมฺปนฺนภาเว ฐิตํ. พฺยตฺตสฺสาติ วิยตฺตสฺส. สงฺเฆน วา กโตติ โยชนาติ. ตติยํ.

๔. ปฐมเสนาสนสิกฺขาปทํ

๑๐๘. จตุตฺเถ หิมเมว หิมนฺโต, หิมนฺเต นิยุตฺโต เหมนฺติโก, กาโลติ อาห ‘‘เหมนฺตกาเล’’ติ. โอตาเปนฺตา ปกฺกมึสูติ สมฺพนฺโธ. กาลสทฺทสฺส สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา สมฺพนฺธาเปกฺโขติ อาห ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ. หิมวสฺเสนาติ หิเมน จ วสฺเสน จ.

๑๑๐. ‘‘วสฺสิโก’’ติ น สงฺเกตาติ อวสฺสิกสงฺเกตา. ‘‘อฏฺฐ มาเส’’ติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ ‘‘อวสฺสิกสงฺเกเต’’ติ วิเสสิตตฺตา เหมนฺติกคิมฺหิกมาสาเยว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘จตฺตาโร เหมนฺติเก’’ติอาทิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ รุกฺเข. น อูหทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กากา วา’’ติ เอตฺถ วาสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺเญ วา สกุนฺตา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อนุชานาติ, ตสฺมา. ยตฺถาติ ยสฺมึ รุกฺเข, วิสฺสมิตฺวา คจฺฉนฺตีติ โยชนา. ยสฺมินฺติ รุกฺเข, กตฺวา วสนฺตีติ โยชนา. อฏฺฐ มาเส เอวาติ สมฺภวโต อาห ‘‘เยสุ ชนปเทสู’’ติอาทิ. เตสุปีติ ชนปเทสุปิ. อวสฺสิกสงฺเกเต เอวาติ สมฺภวโต อาห ‘‘ยตฺถา’’ติอาทิ. ยตฺถาติ เยสุ ชนปเทสุ. ‘‘วิคตวลาหกํ วิสุทฺธํ นภํ โหตี’’ติ อิมินา สเจ อวิคตวลาหกํ อวิสุทฺธํ นภํ โหติ, นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏตีติ ทีเปติ. ‘‘เอวรูเป กาเล’’ติ ปทํ ‘‘นิกฺขิปิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปเท อาธาโร.

อพฺโภกาสิเกนาปีติ อพฺโภกาสธุตงฺคยุตฺเตนาปิ. ปิสทฺโท รุกฺขมูลิกสฺส อเปกฺขโก. วตฺตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ. ตสฺสาติ อพฺโภกาสิกสฺส. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. ตตฺเถวาติ ปุคฺคลิกมญฺจเกเยว. สงฺฆิกํ มญฺจนฺติ สมฺพนฺโธ. วีตมญฺจโกติ วายิตมญฺจโก. ตสฺมินฺติ วีตมญฺจเก. ปุราณมญฺจโก นสฺสนฺโตปิ อนคฺโฆติ อาห ‘‘ปุราณมญฺจโก คเหตพฺโพ’’ติ. จมฺเมน อวนหิตพฺโพติ โอนทฺโธ, โส เอว โอนทฺธโก. คเหตฺวา จ ปน ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชิตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. อสมเยติ วสฺสิกสงฺขาเต อกาเล. จตุคฺคุเณนาปีติ จตุปฏเลนปิ. วฏฺฏนฺติ วลาหกา อาวฏฺฏนฺติ อสฺมึ สมเยติ วฏฺฏุโล, โส เอว วฏฺฏลิโก, สตฺตาหํ วฏฺฏลิโก, สตฺตาโห วา วฏฺฏลิโก สตฺตาหวฏฺฏลิโก, โส อาทิ เยสํ ตานีติ สตฺตาหวฏฺฏลิกาทีนิ. อาทิสทฺเทน สตฺตาหโต อูนาธิกานิ คเหตพฺพานิ. กายานุคติกตฺตาติ กายํ อนุคมกตฺตา กายสทิสตฺตาติ อตฺโถ.

ปณฺณกุฏีสูติ ปณฺเณน ฉาทิตกุฏีสุ. สภาคภิกฺขูนนฺติ อตฺตนา สภาคภิกฺขูนํ, สนฺติกนฺติ สมฺพนฺโธ. อโนวสฺสเก ฐาเนติ โยชนา. ลคฺเคตฺวาติ ลมฺเพตฺวา, อยเมว วา ปาโฐ. ‘‘สมฺมชฺชนิ’’นฺติ ปทํ ‘‘คเหตฺวา’’ติ ปเท อวุตฺตกมฺมํ, ‘‘ฐเปตพฺพา’’ติ ปเท วุตฺตกมฺมํ. โธวิตฺวาติ สมฺมชฺชนึ สุทฺธํ กตฺวา. อุโปสถาคาราทีสูติอาทิสทฺเทน ปริเวณาทีนิ คเหตพฺพานิ.

โย ปน ภิกฺขุ คนฺตุกาโม โหติ, เตนาติ โยชนา. ตตฺถาติ สาลายํ. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน. ปากติกฏฺฐาเนติ ปกติยา คหิตฏฺฐาเน. ตตฺร ตเตฺรวาติ เตสุ เตสุ เจติยงฺคณาทีสุเยว. อสนสาลนฺติ อสนฺติ ภกฺขนฺติ อสฺสํ สาลายนฺติ อสนา, อสนา จ สา สาลา เจติ อสนสาลา, โภชนสาลาติ อตฺโถ. ตตฺราติ ตสฺส สมฺมชฺชนฺตสฺส, ตสฺมึ ‘‘วตฺตํ ชานิตพฺพ’’นฺติ ปาเฐ วา. มชฺฌโตติ ปวิตฺตโต, สุทฺธฏฺฐานโตติ อตฺโถ. ปาทฏฺฐานาภิมุขาติ สมฺมชฺชนฺตสฺส ปาทฏฺฐานํ อภิมุขา. วาลิกา หริตพฺพาติ ปํสุ จ วาลิกา จ อปเนตพฺพา. สมฺมุญฺจนีสลากาย ปรํ เปลฺเลตพฺพาติ อธิปฺปาโย. พหีติ สมฺมชฺชิตพฺพตลโต พหิ.

๑๑๑. มสารโกตีติ เอตฺถ อิติสทฺโท นามปริยาโย, มสารโก นามาติ อตฺโถ. เอวํ พุนฺทิกาพทฺโธตีติอาทีสุปิ. ปาเท มสิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ อฏนิโย ปเวเสตพฺพา เอตฺถาติ มสารโก. พุนฺโท เอว พุนฺทิโก, ปาโท, ตสฺมึ อาพทฺธา พนฺธิตา อฏนี ยสฺสาติ พุนฺทิกาพทฺโธ. กุฬีรสฺส ปาโท วิย ปาโท ยสฺสาติ กุฬีรปาทโก, ยถา กุฬีโร วงฺกปาโท โหติ, เอวํ วงฺกปาโทติ วุตฺตํ โหติ. อาหจฺจ องฺเค วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ ปเวสิโต ปาโท ยสฺสาติ อาหจฺจปาทโก. อาณินฺติ อคฺคขิลํ. มญฺจติ ปุคฺคลํ ธาเรตีติ มญฺโจ. ปีฐติ วิสมทุกฺขํ หึสตีติ ปีฐํ. ปณโวติ เอโก ตูริยวิเสโส, ตสฺส สณฺฐานํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตญฺหิ เอตรหิ พุทฺธปฏิมสฺส ปลฺลงฺกสณฺฐานํ โหติ. ตนฺติ โกจฺฉํ. กโรนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เสนาสนปริโภเค. หีติ สจฺจํ. ตนฺติ โกจฺฉํ มหคฺฆํ โหติ, มหคฺฆตฺตา ภทฺทปีฐนฺติปิ วุจฺจติ. เยนาติ เยน ภิกฺขุนา. ‘‘ถามมชฺฌิมสฺสา’’ติ ปเทน ปมาณมชฺฌิมํ นิวตฺเตติ.

เอตฺถาติ ‘‘อนาปุจฺฉํ วา คจฺเฉยฺยา’’ติ ปเท. เถโร อาณาเปตีติ โยชนา. อาณาเปตีติ จ อาณ-ธาตุยา เอว เปสนสงฺขาตสฺส เหตฺวตฺถสฺส วาจกตฺตา ณาเปสทฺโท สฺวตฺโถว. โสติ ทหโร. ตถาติ ยถา เถเรน วุตฺโต, ตถา กตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ทิวาฏฺฐาเน, มญฺจปีเฐ วา. ตโตติ ฐปนกาลโต. ปริพุนฺเธติ หึ เสตีติ ปลิโพโธ, ปริสทฺโท อุปสคฺโค, โส วิการวเสน อญฺญถา ชาโต. โส ปลิโพโธ อญฺญตฺถ อาวาสาทิโก, อิธ ปน สนฺถราปิตมญฺจาทิโก. สายนฺติ สายเนฺห, ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. เถโร ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ มญฺจปีเฐ. ‘‘พาโล โหตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุคฺคหิตวตฺโต’’ติ. อนุคฺคหิตํ วตฺตํ เยนาติ อนุคฺคหิตวตฺโต, เถโร. ตชฺเชตีติ อุพฺเพเชติ. ตสฺมินฺติ ทหเร. อสฺสาติ เถรสฺส.

อาณตฺติกฺขเณเยวาติ เถรสฺส เปสนกฺขเณเยว. ทหโร วทตีติ โยชนา. ‘‘เถโร’’ติ ปทํ ‘‘วตฺวา คจฺฉตี’’ติ ปททฺวเย กตฺตา, ‘‘กาเรตพฺโพ’’ติ ปเท กมฺมํ. นนฺติ มญฺจปีฐํ, ‘‘ปญฺญเปตฺวา’’ติปทมเปกฺขิย เอวํ วุตฺตํ. นนฺติ ทหรํ วา. ‘‘วตฺวา’’ติ ปทมเปกฺขิย เอวํ วุตฺตํ. ตตฺเถวาติ มญฺจปีเฐเยว. อสฺสาติ เถรสฺส. ตตฺถาติ ทิวาฏฺฐาเน. โภชนสาลโต อญฺญตฺถ คจฺฉนฺโตติ โภชนสาลโต นิกฺขมิตฺวา มญฺจปีฐปญฺญาปนฏฺฐานโต อญฺญํ ฐานํ คจฺฉนฺโต, เถโรติ โยชนา. ตตฺเถวาติ ทิวาฏฺฐาเนเยว. ยตฺริจฺฉตีติ ยํ ฐานํ คนฺตุมิจฺฉตีติ อตฺโถ. อนฺตรสนฺนิปาเตติ สกลํ อโหรตฺตํ อสนฺนิปาเตตฺวา อนฺตเร สนฺนิปาเต สตีติ โยชนา.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน. อาคนฺตุกา คณฺหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ คณฺหนโต. เตสนฺติ อาคนฺตุกานํ. เยหีติ อาวาสิโก วา โหตุ, อาคนฺตุโก วา, เยหิ ภิกฺขูหิ. เตติ นิสินฺนกภิกฺขู. อุทฺธํ ปาฬิปาฐํ สาเรติ ปวตฺเตตีติ อุสฺสารโก. ธมฺมกถายํ สาธูติ ธมฺมกถิโก. ตสฺมินฺติ อุสฺสารเก วา ธมฺมกถิเก วา. อโหรตฺตนฺติ อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อจฺจนฺตสํโยคปทํ. อิตรสฺมินฺติ ปฐมํ นิสินฺนภิกฺขุโต อญฺญสฺมึ ภิกฺขุมฺหีติ โยชนา. อนฺโตอุปจารฏฺเฐเยวาติ เลฑฺฑุปาตสงฺขาตสฺส อุปจารสฺส อนฺโต ฐิเตเยว, อนาทเร เจตํ ภุมฺมํ. สพฺพตฺถาติ อาปตฺติวารอนาปตฺติวาเรสุ.

๑๑๒. จิมิลิกํ วาติอาทีสุ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตนฺติ จิมิลิกตฺถรณํ. อุตฺตริ อตฺถริตพฺพนฺติ อุตฺตรตฺถรณนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุตฺตรตฺถรณํ นามา’’ติอาทิ. ภูมิยนฺติ สุธาทิปริกมฺเมน อกตายํ ปกติภูมิยํ. จมฺมขณฺโฑติ เอตฺถ จมฺมํเยว อนฺเต ขณฺฑตฺตา ฉินฺนตฺตา จมฺมขณฺโฑติ วุจฺจติ. นนุ สีหจมฺมาทีนิ น กปฺปนฺตีติ อาห ‘‘อฏฺฐกถาสุ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. ตสฺมาติ ยสฺมา น ทิสฺสติ, ตสฺมา. ปริหรเณเยวาติ อตฺตโน สนฺตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา, ปุคฺคลิกนฺติ วา ปริคฺคเหตฺวา ตํ ตํ ฐานํ หรเณเยว. ปาโท ปุญฺฉียติ โสธียติ เอตายาติ ปาทปุญฺฉนีติ กตฺวา รชฺชุปิโลติกาโย ปาทปุญฺฉนีติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปาทปุญฺฉนี นามา’’ติอาทิ. มยสทฺทโลปํ กตฺวา ผลกปีฐนฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ผลกปีฐํ นาม ผลกมยํ ปีฐ’’นฺติ. ผลกญฺจ ปีฐญฺจ ผลกปีฐนฺติ วา ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อถ วา’’ติ. เอเตนาติ ‘‘ผลกปีฐ’’นฺติ ปเทน. ‘‘สงฺคหิต’’นฺติ ปเท กรณํ, กตฺตา วา. พีชนิปตฺตกนฺติ จตุรสฺสพีชนีเยว สกุณปตฺตสทิสตฺตา พีชนิปตฺตกํ, สทิสตฺเถ โก. ‘‘อชฺโฌกาเส’’ติ ปทํ ‘‘ปจิตฺวา’’ติ ปเท อาธาโร. อคฺคิสาลายนฺติ อคฺคินา ปจนสาลายํ. ปพฺภาเรติ เลณสทิเส ปพฺภาเร. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน.

ยสฺมินฺติ ปุคฺคเล. ‘‘อตฺตโน ปุคฺคลิกมิว โหตี’’ติ อิมินา อนาปตฺตีติ ทสฺเสติ.

๑๑๓. โย ภิกฺขุ วา ลชฺชี โหติ, ตถารูปํ ภิกฺขุํ วา ติ โยชนา. ‘‘ลชฺชี โหตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน ปลิโพธํ วิย มญฺญตี’’ติ. โยติ อาปุจฺฉโก ภิกฺขุ. ‘‘เกนจิ อุปทฺทุตํ โหตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจปิ หี’’ติอาทิ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. วุฑฺฒตโร ภิกฺขุ คณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปเทสนฺติ เสนาสนฏฺฐปิตฏฺฐานํ. อาปทาสูติ วิปตฺตีสูติ. จตุตฺถํ.

๕. ทุติยเสนาสนสิกฺขาปทํ

๑๑๖. ปญฺจเม มญฺจกภิสีติ มญฺเจ อตฺถริตพฺโพ มญฺจโก, โสเยว ภิสีติ มญฺจกภิสิ. เอวํ ปีฐกภิสิปิ. ปาวาโร โกชโวติ เทฺวเยว ปจฺจตฺถรณนฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ปาวาโร’’ติอาทิ. วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ทุติยาติกฺกเมติ ทุติยปาทาติกฺกเม. เสนาสนโตติ สเจ เอกํ เสนาสนํ โหติ, ตโต. อถ พหูนิ เสนาสนานิ โหนฺติ, สพฺพปจฺฉิมเสนาสนโต. เอโก เลฑฺฑุปาโต เสนาสนสฺส อุปจาโร โหติ, เอโก ปริกฺเขปารโหติ อาห ‘‘เทฺว เลฑฺฑุปาตา’’ติ.

สเจ ภิกฺขุ, สามเณโร, อารามิโก จาติ ตโย โหนฺติ, ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉิตฺวา สามเณโร วา อารามิโก วา น อาปุจฺฉิตพฺโพ. อถ สามเณโร, อารามิโก จาติ เทฺว โหนฺติ, สามเณรํ อนาปุจฺฉิตฺวา อารามิโกว น อาปุจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภิกฺขุมฺหิ สตี’’ติอาทิ. ตีสุปิ อสนฺเตสุ อาปุจฺฉิตพฺพวิธึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ตสฺมิมฺปิ อสตี’’ติอาทิ. เยนาติ อุปาสเกน, ‘‘การิโต’’ติ ปเท กตฺตา. ตสฺสาติ วิหารสามิกสฺส. ตสฺมิมฺปิ อสติ คนฺตพฺพนฺติ โยชนา. ปาสาเณสูติ ปาสาณผลเกสุ. สเจ อุสฺสหตีติ สเจ สกฺโกติ. อุสฺสหนฺเตน ภิกฺขุนา ฐเปตพฺพนฺติ โยชนา. เตปีติ อุปาสกาปิ, น สมฺปฏิจฺฉนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ทารุภณฺฑาทีสุ.

ปริจฺเฉทากาเรน เวณียติ ทิสฺสตีติ ปริเวณํ. ‘‘อถ โข’’ติ ปทํ ‘‘เวทิตพฺพ’’นฺติ ปเท อรุจิลกฺขณํ. ‘‘อาสนฺเน’’ติ อิมินา อุปจารสทฺทสฺส อุปฏฺฐานตฺถอญฺญโรปนตฺเถ นิวตฺเตติ. ยสฺมา วมฺมิกราสิเยว โหติ, ตสฺมาติ โยชนา. อุปจินนฺตีติ อุปจิกา, ตาหิ นิมิตฺตภูตาหิ ปลุชฺชติ นสฺสตีติ อตฺโถ. เสนาสนนฺติ วิหารํ. ขายิตุนฺติ ขาทิตุํ, อยเมว วา ปาโฐ. ตนฺติ มญฺจปีฐํ. มญฺจปีฐํ วิหาเร อปญฺญเปตฺวา วิหารูปจาเร ปญฺญาปนสฺส วิเสสผลํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘วิหารูปจาเร ปนา’’ติอาทิ. วิหารูปจาเร ปญฺญปิตนฺติ สมฺพนฺโธ.

๑๑๘. ‘‘คจฺฉนฺเตนา’’ติ ปทํ ‘‘คนฺตพฺพ’’นฺติ ปเท กตฺตา. ตเถวาติ ยถา ปุริมภิกฺขุ กโรติ, ตเถว. วสนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสาเมตพฺพนฺติ โยชนา. รตฺติฏฺฐานนฺติ รตฺตึ วสนฏฺฐานํ.

ยา ทีฆสาลา วา ยา ปณฺณสาลา วา อุปจิกานํ อุฏฺฐานฏฺฐานํ โหติ, ตโตติ โยชนา. ตสฺมินฺติ ทีฆสาลาทิเก. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา, สนฺติฏฺฐนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สิลุจฺจโยติ ปพฺพโต, ตสฺมึ เลณํ สิลุจฺจยเลณํ, ปพฺพตคุหาติ อตฺโถ. อุปจิกาสงฺกาติ อุปจิกานํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ อาสงฺกา. ตโตติ ปาสาณปิฏฺฐิยํ วา ปาสาณถมฺเภสุ วา กตเสนาสนาทิโต. อาคนฺตุโก โย ภิกฺขุ อนุวตฺตนฺโต วสตีติ สมฺพนฺโธ. โสติ อาคนฺตุโก ภิกฺขุ. ปุน โสติ อาคนฺตุโก ภิกฺขุเยว. ตโตติ คเหตฺวา อิสฺสริเยน วสนโต. อุโภปีติ อาวาสิโกปิ อาคนฺตุโกปิ เทฺว ภิกฺขู. เตสูติ ทฺวีสุ ตีสุ. ปจฺฉิมสฺสาติ สพฺพปจฺฉิมสฺส. อาโภเคนาติ อาโภคมตฺเตน มุตฺติ นตฺถิ, อาปุจฺฉิตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย. อญฺญโตติ อญฺญาวาสโต. อญฺญตฺราติ อญฺญสฺมึ อาวาเส. ตตฺเถวาติ อานีตาวาเสเยว. เตนาติ วุฑฺฒตเรน, ‘‘สมฺปฏิจฺฉิเต’’ติ ปเท กตฺตา. สมฺปฏิจฺฉิเตติ วุฑฺฒตเรน สมฺปฏิจฺฉิเตปิ อิตรสฺส คนฺตุํ วฏฺฏติ อาปุจฺฉิตตฺตาติ วทนฺติ. นฏฺฐํ วาติ นฏฺเฐ วา เสนาสเน สติ คีวา น โหตีติ โยชนา. อญฺญสฺสาติ อวิสฺสาสิกปุคฺคลสฺส. นฏฺฐานีติ นฏฺเฐสุ มญฺจปีเฐสุ สนฺเตสุ.

วุฑฺฒตโร ภิกฺขุ จ อิสฺสริโย จ ยกฺโข จ สีโห จ วาฬมิโค จ กณฺหสปฺโป จ วุฑฺฒ…เป… กณฺหสปฺปา, เต อาทโย เยสํ เตติ วุฑฺฒ…เป… กณฺหสปฺปาทโย, เตสุ. อาทิสทฺเทน เปตาทโย สงฺคณฺหาติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. ‘‘ปลิพุทฺโธ’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อุปทฺทุโต’’ติ. ปญฺจมํ.

๖. อนุปขชฺชสิกฺขาปทํ

๑๑๙. ฉฏฺเฐ รูมฺภิตฺวาติ นิวาเรตฺวา, อาวรณํ กตฺวาติ อตฺโถ. วสฺสคฺเคนาติ วสฺสคณนาย. อนุปขชฺชาติ เอตฺถ ขท หึสายนฺติ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๕ ทการนฺตธาตุ) วุตฺตตฺตา ขทสทฺโท หึสตฺโถ โหติ. อนุสมีปํ อุปคนฺตฺวา ขทนํ หึ สนํ นาม อนุสมีปํ ปวิสนเมวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุปวิสิตฺวา’’ติ.

๑๒๐. ‘‘ชาน’’นฺติ เอตฺถ ชานนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อนุฏฺฐาปนีโย อย’’นฺติ. เตเนวาติ ชานนเหตุนา เอว. อสฺสาติ ‘‘ชาน’’นฺติปทสฺส. หีติ วิตฺถารโชตโก. สงฺโฆ ปน เทตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺสาติ วุฑฺฒาทีสุ อญฺญตรสฺส. เอตฺถาติ วุฑฺฒคิลานาทีสุ. คิลานสฺสปิ เทตีติ โยชนา. ‘‘คิลาโน’’ติ ปทํ ‘‘น ปีเฬตพฺโพ, อนุกมฺปิตพฺโพ’’ติปททฺวเย วุตฺตกมฺมํ. ‘‘กามญฺจา’’ติ ปทสฺส อนุคฺคหตฺถโชตกตฺตา ปนสทฺโท ครหตฺถโชตโก.

๑๒๑. มญฺจปีฐานํ อุปจาโร นามาติ สมฺพนฺโธ. ยโตติ ยโต กุโตจิ ฐานโต. ยาว มญฺจปีฐํ อตฺถิ, ตาว อุปจาโร นามาติ โยชนา. ตสฺมึ อุปจาเร ฐิตสฺส ภิกฺขุโน อุปจาเรติ สมฺพนฺโธ.

‘‘อภินิสีทติ วา อภินิปชฺชติ วา’’ติ เอตฺถ วาสทฺทสฺส อนิยมวิกปฺปตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อภินิสีทนมตฺเตนา’’ติอาทิ.

๑๒๒. อิโตติ วารโต. อิธาติ อิมสฺมึ ปาจิตฺติยวาเร. ยถา วุตฺโต, เอวนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺเถวาติ สพฺเพสุ เอว วิหารปริเวเณสุ. อสฺสาติ วิสภาคปุคฺคลสฺส. อิธาปีติ อิมสฺมิมฺปิ สิกฺขาปเท. ตตฺถาติ วิสฺสาสิกปุคฺคเล.

๑๒๓. ปาฬิยํ ‘‘อาปทาสู’’ติปทํ ‘‘ปวิสตี’’ติ อชฺฌาหารปเทน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อาปทาสูติอาที’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๗. นิกฺกฑฺฒนสิกฺขาปทํ

๑๒๖. สตฺตเม เย ปาสาทา วา ยานิ วา จตุสฺสาลานีติ โยชนา. จตสฺโส ภูมิโย เอเตสนฺติ จตุภูมกา. เอวํ ปญฺจภูมกา. โกฏฺฐกานีติ ทฺวารโกฏฺฐกานิ. ‘‘ปาสาทา’’ติปทมเปกฺขิย วุตฺตํ ‘‘เย’’ติปทํ, ‘‘จตุสฺสาลานี’’ติปเท อเปกฺขิเต ‘‘ยานี’’ติ ลิงฺควิปลฺลาโส โหติ. เสนาสเนสุ เอเกน ปโยเคน พหุเก ทฺวาเร ภิกฺขุํ อติกฺกาเมตีติ สมฺพนฺโธ. นานาปโยเคหิ นานาทฺวาเร ภิกฺขุํ อติกฺกาเมนฺตสฺสาติ โยชนา. ‘‘ทฺวารคณนายา’’ติอิมินา ปโยคคณนายาติปิ อตฺถํ ญาเปติ อตฺถโต ปากฏตฺตา. อนามสิตฺวาติ อฉุปิตฺวา.

เอตฺตกานีติ เอตปมาณานิ. ตสฺสาติ นิกฺกฑฺฒิยมานสฺส ภิกฺขุสฺส. คาฬฺหนฺติ ทฬฺหํ.

๑๒๗. อิธาปีติ อิมสฺมิมฺปิ สิกฺขาปเท. ปิสทฺโท ปุริมสิกฺขาปทาเปกฺโข. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ สิกฺขาปเทสุ. ยตฺราติ ยสฺมึ สิกฺขาปเท.

๑๒๘. โสติ ภณฺฑนการกกลหการโก ภิกฺขุ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปกฺขนฺติ อตฺตโน ปกฺขํ. นิกฺกฑฺฒิยมานปุคฺคลปกฺเข อุมฺมตฺตกสฺส นิกฺกฑฺฒติ วา นิกฺกฑฺฒาเปติ วาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. นิกฺกฑฺฒกปุคฺคลปกฺเข อุมฺมตฺตกสฺส อนาปตฺตีติ สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ. สตฺตมํ.

๘. เวหาสกุฏิสิกฺขาปทํ

๑๒๙. อฏฺฐเม อจฺฉนฺนตลตฺตา อุปริ เวหาโส เอติสฺสาติ อุปริเวหาสา, สา จ สา กุฏิ เจติ อุปริเวหาสกุฏีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปริอจฺฉนฺนตลายา’’ติ. ตสฺสา กุฏิยา สรูปํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิภูมิกกุฏิยา วา’’ติอาทิ. ‘‘มญฺจ’’นฺติ ปทํ ‘‘อภี’’ติอุปสคฺเคน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ. ‘‘นิสีทตี’’ติ กิริยาปเทน วา โยเชตพฺโพติ อาห ‘‘ภุมฺมตฺเถ วา’’ติอาทิ. เอตนฺติ ‘‘มญฺจ’’นฺติปเท เอตํ วจนํ อุปโยควจนํ. อถ วา เอตนฺติ ‘‘มญฺจ’’นฺติปทํ อุปโยควจนวนฺตํ. เอตฺถ จ ปจฺฉิมสมฺพนฺเธ อภีตฺยูปสคฺโค ปทาลงฺการมตฺโต ปทวิภูสนมตฺโตติ อาห ‘‘อภีติ อิทํ ปนา’’ติอาทิ. ปทโสภณตฺถนฺติ ปทสฺส อลงฺการตฺถํ วิภูสนตฺถํ ปทสฺส ผุลฺลิตตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. นิปติตฺวาติ เอตฺถ นีตฺยูปสคฺโค ธาตฺวตฺถานุวตฺตโกติ อาห ‘‘ปติตฺวา’’ติ. อถ วา นิกฺขนฺตตฺถวาจโกติ อาห ‘‘นิกฺขมิตฺวา วา’’ติ. อิมินา นีตฺยูปสคฺคสฺส ธาตฺวตฺถวิเสสกตํ ทีเปติ, นิกฺขนฺโต หุตฺวา ปติตฺวาติ อตฺโถ. หีติ ยสฺมา. อาณีติ อคฺคขีลา.

๑๓๑. ยา กุฏิ สีสํ น ฆฏฺเฏติ, สา อสีสฆฏฺฏา นามาติ โยชนา. ‘‘ปมาณมชฺฌิมสฺสา’’ติอิมินา ถามมชฺฌิมํ นิวตฺเตติ. สพฺพเหฏฺฐิมาหีติ สพฺเพสํ ทพฺพสมฺภารานํ เหฏฺฐา ฐิตาหิ. ตุลาหีติ เคหถมฺภานมุปริ วิตฺถารวเสน ฐิเตหิ กฏฺฐวิเสเสหิ. อิมินา อฏฺฐกถาวจเนน จ ตุลาย สรูปํ ปากฏํ. เกจิ ปน ตุลาย สรูปํ อญฺญถา วทนฺติ. เอเตนาติ ‘‘มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส อสีสฆฏฺฏา’’ติวจเนน ทสฺสิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ยา กาจิ กุฏิ วุจฺจตีติ โยชนา. อุปรีติ ทฺวิภูมิกกุฏิยํ ภูมิโต อุปริ ภูมิยํ. อจฺฉนฺนตลาติ อนุลฺโลจตลา, อวิตานตลาติ อตฺโถ. อิธ ปนาติ อิมสฺมึ ปน สิกฺขาปเท.

๑๓๓. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ยายนฺติ ยา อยํ กุฏิ. ตตฺถาติ ตสฺสํ สีสฆฏฺฏกุฏิยํ. อโนณเตน ภิกฺขุนาติ โยชนา. ยสฺสาติ กุฏิยา. อปริโภคนฺติ น ปริภุญฺชิตพฺพํ, น ปริภุญฺชนารหนฺติ อตฺโถ. ปตาณีติ ปตนสฺส นิวารณา อาณิ อคฺคขีลา. สา หิ อาพนฺธํ นยติ ปวตฺเตตีติ อาณีติ วุจฺจติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ มญฺจปีเฐ. น นิปฺปตนฺตีติ นิกฺขนฺโต หุตฺวา น ปตนฺติ. อาหจฺจปาทเกติ องฺเค อาหนิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ ปเวสิตปาทเก. นาคทนฺตกาทีสูติ นาคสฺส ทนฺโต วิยาติ นาคทนฺตโก, สทิสตฺเถ โก, โส อาทิ เยสํ เตติ นาคทนฺตกาทโย, เตสุ. อาทิสทฺเทน ภิตฺติขีลาทโย สงฺคณฺหาตีติ. อฏฺฐมํ.

๙. มหลฺลกวิหารสิกฺขาปทํ

๑๓๕. นวเม ปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺสาติ ทฺวารพาหาย. สา หิ ปิฏฺเฐ ทฺวินฺนํ กวาฏานํ สํ เอกโต ฆาโฏ ฆฏนํ สมาคโม เอตสฺสตฺถีติ ปิฏฺฐสงฺฆาโฏติ วุจฺจติ. กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตนฺติ มหาอฏฺฐกถาย วุตฺตวจนํ. เอวํ ‘‘ตเทวา’’ติ เอตฺถาปิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ภควตาปีติ น มหาอฏฺฐกถาจริเยหิ เอว วุตฺตํ, อถ โข ภควตาปิ กโตติ โยชนา. ทฺวารพนฺเธน อคฺคฬสฺส อวินาภาวโต ‘‘อคฺคฬฏฺฐปนายา’’ติ วุตฺเตปิ อคฺคเฬน สห ทฺวารพนฺธฏฺฐปนายาติ อตฺโถว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘สกวาฏกทฺวารพนฺธฏฺฐปนายา’’ติ. อคฺคโฬติ กวาฏผลโก. อิมเมวตฺถนฺติ มยา วุตฺตํ อิมํ เอว อตฺถํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ‘‘อคฺคฬฏฺฐปนายา’’ติวจเน. อธิปฺปาโยติ ภควโต อภิสนฺธิ. หิ-สทฺโท วิตฺถารโชตโก. กมฺปตีติ ภุสํ กมฺปติ. จลตีติ อีสํ จลติ. เตนาติ เตน สิถิลปตนเหตุนา. มาติกายํ, ปทภาชนียญฺจ ‘‘อคฺคฬฏฺฐปนายา’’ติปทสฺส สมฺพนฺธาภาวโต ตสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘อคฺคฬฏฺฐปนายา’’ติวจเน น วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อตฺถสฺส การณสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถุปฺปตฺติ, สาเยว อฏฺฐุปฺปตฺตีติ วุจฺจติ ตฺถการสฺส ฏฺฐการํ กตฺวา. อธิการโต ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา.

ยํ ปน วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺสาติ มหาวิหารสฺส. อุปรีติ ทฺวารโต อุปริ. ตีสุ ทิสาสูติ อุโภสุ ปสฺเสสุ, อุปรีติ ตีสุ ทิสาสุ. ตตฺราปีติ ขุทฺทเก วิหาเรปิ. สาติ ภิตฺติ. อปริปูรอุปจาราปีติ สมนฺตา กวาฏปมาเณน อปริปูรอุปจาราปิ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทนาติ อุกฺกํสปมาเณน. หตฺถปาสโต อติเรกํ น ลิมฺปิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ตีสุ ทิสาสุ เอว ลิมฺปิตพฺโพ น โหติ, เลโปกาเส สติ อโธภาเคปิ ลิมฺปิตพฺโพติ อาห ‘‘สเจ ปนสฺสา’’ติอาทิ. อสฺสาติ วิหารสฺส. อาโลกํ สนฺเธนฺติ ปิทหนฺตีติ ‘‘อาโลกสนฺธี’’ติ วุตฺเต วาตปานกวาฏกาเยวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วาตปานกวาฏกา วุจฺจนฺตี’’ติ. วาตํ ปิวตีติ วาตปานํ, ทฺวารํ, ตสฺมึ ฐิตา กวาฏกา วาตปานกวาฏกา. เตติ วาตปานกวาฏกา ปหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ อาโลกสนฺธิมฺหิ. สพฺพทิสาสูติ อุโภสุ ปสฺเสสุ, เหฏฺฐา, อุปรีติ จตูสุ ทิสาสุ. ‘‘ตสฺมา’’ติปทํ ‘‘ลิมฺปิตพฺโพ วา เลปาเปตพฺโพ วา’’ติปททฺวเย เหตุ. เอตฺถาติ ‘‘อาโลกสนฺธิปริกมฺมายา’’ติปเท.

อิมินาติ เสตวณฺณาทินา. สพฺพเมตนฺติ เอตํ สพฺพํ เสตวณฺณาทิกํ.

ยนฺติ กิจฺจํ. กตฺตพฺพํ กิจฺจนฺติ สมฺพนฺโธ. สทฺทนฺตรพฺยวหิโตปิ ทฺวตฺติสทฺโท ปริยายสทฺเทน สมาโส โหตีติ อาห ‘‘ฉทนสฺส ทฺวตฺติปริยาย’’นฺติ. เทฺว วา ตโย วา ปริยายา สมาหฏาติ ทฺวตฺติปริยายํ, สมาหาเร ทิคุ, ติสทฺเท ปเร ทฺวิสฺส อกาโร โหติ. ปริกฺเขโปติ อนุกฺกเมน ปริกฺเขโป. อปตฺยูปสคฺคสฺส ปฏิเสธวาจกตฺตา ‘‘อหริเต’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘อปหริเต’’ติ ปเท. ‘‘หริต’’นฺติ อิมินา อธิปฺเปตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาทิกปฺปกาเล อปรณฺณโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ อนฺนํ ปุพฺพณฺณํ, อปรสฺมึ ปุพฺพณฺณโต ปจฺฉา ปวตฺตํ อนฺนํ อปรณฺณํ, นการทฺวยสฺส ณการทฺวยํ กตฺวา. เตเนวาติ อธิปฺเปตตฺตา เอว.

วุตฺตนฺติ วปิตํ, ยถา ‘‘สุเมธภูโต ภควา’’ติเอตฺถ โพธึ อสมฺปตฺโตปิ โพธิสตฺโต สุเมธภูโต ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ อวสฺสมฺภาวิยตฺตา, เอวํ หริตํ อสมฺปตฺตมฺปิ เขตฺตํ ‘‘หริต’’นฺติ วุจฺจติ อวสฺสมฺภาวิยตฺตาติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมิมฺปิ เขตฺเต’’ติอาทินา.

อหริเตเยวาติ หริตวิรเห เอว เขตฺเตติ โยชนา. ตตฺราปีติ อหริตเขตฺเตปิ. ‘‘ปิฏฺฐิวํสสฺสา’’ติปทํ ‘‘ปสฺเส’’ติปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี, อิมินา ปกติเคหํ ทสฺเสติ. ‘‘กูฏาคารกณฺณิกายา’’ติปทํ ‘‘อุปริ, ถูปิกายา’’ติปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี, อิมินา เอกกูฏยุตฺเต มาฬาทิเก ทสฺเสติ. ฐิตํ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. นิสินฺนกํ ยํกญฺจิ ชนนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ ฐิตฏฺฐานสฺส. อนฺโตติ อพฺภนฺตเร, หิ ยสฺมา อยํ โอกาโส ปตโนกาโสติ โยชนา.

๑๓๖. ฉาทิตํ นามาติ เอตฺถ ฉาทิตสทฺโท ภาวตฺโถ โหติ, เตนาห ‘‘ฉาทน’’นฺติ. อุชุกเมวาติ ฉทนุฏฺฐาปนโต อุทฺธํ อุชุกํ เอว. ตนฺติ ฉาทนํ. อปเนตฺวาปีติ นาเสตฺวาปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ลพฺภติ, ตสฺมา, ปกฺกมิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปริกฺเขเปนาติ ปริวาเรน ฉาเทนฺตสฺสาติ โยชนา. อิธาปีติ ปริยายฉาทเนปิ อธิฏฺฐหิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตุณฺหีภูเตนาติ ตุณฺหีภูโต หุตฺวา. ฉทนุปรีติ ฉทนสฺส อุปริ. หีติ สจฺจํ. ‘‘ตโต เจ อุตฺตริ’’นฺติ เอตฺถ ตโต ทฺวตฺติปริยายโต อุปรีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติณฺณํ มคฺคานํ วา’’ติอาทิ.

๑๓๗. กเรน หตฺเถน ลุนิตพฺโพ, ฉินฺทิตพฺโพ, ลาตพฺโพ คเหตพฺโพติ วา กรโฬติ กเต อตฺถปกรณาทิโต ติณมุฏฺฐิ เอวาติ อาห ‘‘ติณมุฏฺฐิย’’นฺติ. นวมํ.

๑๐. สปฺปาณกสิกฺขาปทํ

๑๔๐. ทสเม ‘‘ชาน’’นฺติ คจฺฉนฺตาทิคโณติ อาห ‘‘ชานนฺโต’’ติ. สํ วิชฺชติ ปาโณ เอตฺถาติ สปาณกํ. เอตนฺติ อุทกํ. สยํ ชานนฺโตปิ ปเรน ชานาเปนฺโตปิ ชานาติเยว นามาติ อาห ‘‘ยถา ตถา วา’’ติ. สปาณกํ อุทกนฺติ กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ, เตนาห ‘‘เตน อุทเกนา’’ติ. ปุพฺเพติ ปถวิขณนสิกฺขาปทาทิเก.

ตตฺถาติ ‘‘สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วา’’ติปเท. ธารนฺติ โสตํ. มาติกํ ปมุขนฺติ มาติกํ อภิมุขํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. อญฺญโต ฐานโต อญฺญํ ฐานํ เนตีติ โยชนา. ‘‘สปาณกํ อุทก’’นฺติ สามญฺญวจนสฺสปิ วิเสเส อวฏฺฐานโต, วิเสสตฺถินา จ วิเสสสฺส อนุปโยชิตพฺพโต อิธ วิเสสอุทกนฺติ สนฺธายภาสิตตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทํ ปนา’’ติอาทิ. อิทํ ปน น วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ อุทกํ ‘‘คจฺฉตี’’ติปเท กตฺตา. ยตฺถาติ ยสฺมึ อุทเกติ. ทสมํ.

ภูตคามวคฺโค ทุติโย.