๑. ภูตคามสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๘๙. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม ตสฺสาติ เทวตาย. อุกฺขิตฺตํ ผรสุนฺติ อุทฺธํ ขิตฺตํ กุฐารึ. นิคฺคเหตุนฺติ สณฺฐาตุํ, นิวตฺเตตุํ วา. จกฺขุวิสยาตีเตติ ปสาทจกฺขุสฺส โคจราติกฺกนฺเต. มหาราชสนฺติกาติ เวสฺสวณมหาราชสฺส สนฺติกา. ถนมูเลเยวาติ ถนสมีเปเยว. หิมวนฺเตติ หิมอุคฺคิรเณ วเน, หิมยุตฺเต วา. ตตฺถาติ หิมวนฺเต, เทวตาสนฺนิปาเต วา. รุกฺขธมฺโมติ รุกฺขสภาโว. รุกฺขธมฺโม จ นาม เฉทนเภทนาทีสุ รุกฺขานํ อเจตนตฺตา โกปสฺส อกรณํ, ตสฺมึ รุกฺขธมฺเม ฐิตา เทวตา รุกฺขธมฺเม ฐิตา นาม, เฉทนเภทนาทีสุ รุกฺขสฺส วิย รุกฺขฏฺฐกเทวตาย อโกปนํ รุกฺขธมฺเม ฐิตา นามาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถาติ ตาสุ สนฺนิปาตเทวตาสุ. อิตีติ อิมสฺส อลภนสฺส, อิมสฺมึ อลภเน วา, อาทีนวนฺติ สมฺพนฺโธ. ภควโต จาติ จ-สทฺโท ‘‘ปุพฺพจริต’’นฺติ เอตฺถ โยเชตพฺโพ. อิมญฺจ อาทีนวํ อทฺทส, ภควโต ปุพฺพจริตญฺจ อนุสฺสรีติ วากฺยสมฺปิณฺฑนวเสน โยชนา กาตพฺพา. เตนาติ ทสฺสนานุสฺสรณการเณน. อสฺสาติ เทวตาย. สํวิชฺชติ ปิตา อสฺสาติ สปิติโก, ปุตฺโต. (ตาวาติ อติวิย, ปฏิสญฺจิกฺขนฺติยาติ สมฺพนฺโธ) ‘‘มริยาทํ พนฺธิสฺสตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสฺสตี’’ติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขนฺติยา อสฺสา เทวตาย เอตทโหสีติ โยชนา.

โยติ โย โกจิ ชโน. เวติ เอกนฺเตน. อุปฺปติตนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน อตฺตโน อุปริ ปติตํ. ภนฺตนฺติ ภมนฺตํ ธาวนฺตํ, วารเยติ นิวาเรยฺย นิคฺคเณฺหยฺยาติ อตฺโถ. ตนฺติ ชนํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – สารถิ ภนฺตํ รถํ วารเย อิว, ตถา โย เว อุปฺปติตํ โกธํ วารเย, ตํ อหํ สารถึ อิติ พฺรูมิ. อิตโร โกธนิวารกโต อญฺโญ ราชอุปราชาทีนํ สารถิภูโต ชโน รสฺมิคฺคาโห รชฺชุคฺคาโห นามาติ.

ทุติยคาถาย เวชฺโช วิสฏํ วิตฺถตํ สปฺปวิสํ สปฺปสฺส อาสีวิสสฺส วิสํ ครฬํ โอสเธหิ เภสชฺเชน, มนฺเตน จ วิเนติ อิว, ตถา โย ภิกฺขเว อุปฺปติตํ โกธํ เมตฺตาย วิเนติ, โส ภิกฺขุ อุรโค ภุชโค ปุราณํ ปุเร ภวํ ชิณฺณํ ปุราณตฺตา ชิณฺณํ ตจํ ชหาติ อิว, ตถา โอรปารํ อปารสงฺขาตํ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนํ ชหาตีติ โยชนา กาตพฺพา.

ตตฺราติ ทฺวีสุ คาถาสุ. วตฺถุ ปน วินเย อารูฬฺหนฺติ โยชนา. อถาติ ปจฺฉา. ยสฺส เทวปุตฺตสฺสาติ เยน เทวปุตฺเตน. ปริคฺคโหติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหิโต. โสติ เทวปุตฺโต. ตโตติ อุปคมนโต. ยทา โหติ, ตทาติ โยชนา. มเหสกฺขเทวตาสูติ มหาปริวาราสุ เทวตาสุ, มหาเตชาสุ วา. ปฏิกฺกมนฺตีติ อเปนฺติ. เทวตา ยมฺปิ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตีติ โยชนา. ตตฺเถวาติ อตฺตโน วสนฏฺฐาเนเยว. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐานตฺถาย, สมฺปทานตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อถ วา อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อุปฏฺฐานํ, ภควโต สมีปฏฺฐานํ, ตํ อาคนฺตฺวาติ อตฺโถ. นนฺติ ตํ, อยเมว วา ปาโฐ.

๙๐. ‘‘ภวนฺตี’’ติ อิมินา วิรูเฬฺห มูเล นีลภาวํ อาปชฺชิตฺวา วฑฺฒมานเก ตรุณรุกฺขคจฺฉาทิเก ทสฺเสติ. ‘‘อหุวตฺถุ’’นฺติ อิมินา ปน วฑฺฒิตฺวา ฐิเต มหนฺตรุกฺขคจฺฉาทิเก ทสฺเสติ. ‘‘อหุวตฺถุ’’นฺติ จ หิยฺยตฺตนิสงฺขาตาย ตฺถุํ-วิภตฺติยา หู-ธาตุสฺส อูการสฺส อุวาเทโส โหติ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อหุวตี’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส อปาโฐติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ชายนฺตี’’ติ อิมินา ภู-ธาตุสฺส สตฺตตฺถภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติ อิมินา วฑฺฒนตฺถภาวํ. เอตนฺติ ‘‘ภูตคาโม’’ติ นามํ. ปียเต ยถากามํ ปริภุญฺชียเต, ปาตพฺพํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วา ปาตพฺยํ, ปาสทฺโท ยถากามปริภุญฺชนตฺโถ. เตนาห – ‘‘เฉทนเภทนาทีหิ ยถารุจิ ปริภุญฺชิตพฺพตาติ อตฺโถ’’ติ.

๙๑. ‘‘อิทานี’’ติ ปทํ ‘‘อาหา’’ติ ปเท กาลสตฺตมี. ยสฺมินฺติ พีเช. ตนฺติ พีชํ. ปญฺจ พีชชาตานีติ เอตฺถ ชาตสทฺทสฺส ตพฺภาวตฺถตํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ เอวํ วุตฺตํ. ตพฺภาวตฺถสฺส ‘‘มูเล ชายนฺตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา อสํสนฺทนตํ สนฺธาย วุตฺตํ สงฺคหกาเรน ‘‘น สเมนฺตี’’ติ. อฏฺฐกถาจริยานํ มเตน สติ ชาตสทฺทสฺส ตพฺภาวตฺถภาเว ‘‘มูเล ชายนฺตี’’ติอาทีสุ มูเล มูลานิ ชายนฺตีติ โทโส ภเวยฺยาติ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตานีติ รุกฺขาทีนิ. ตสฺสาติ ‘‘ภูตคาโม นาม ปญฺจ พีชชาตานี’’ติ ปทสฺส. เอตนฺติ ‘‘พีชชาตานี’’ติ นามํ. พีเชสุ ชาตานิ พีชชาตานีติ วุตฺเต ‘‘มูเล ชายนฺตี’’ติอาทินา สเมติ. เอเตนาติ ‘‘พีชโต’’ติอาทินา สงฺคโหติ สมฺพนฺโธ.

‘‘เยหี’’ติ ปทํ ‘‘ชาตตฺตา’’ติ ปเท อปาทานํ, เหตุ วา ‘‘วุตฺตานี’’ติ ปเท กรณํ, กตฺตา วา. เตสนฺติ พีชานํ. รุกฺขาทีนํ วิรุหนํ ชเนตีติ พีชํ. ‘‘พีชโต’’ติอาทินา การิโยปจาเรน การณสฺส ทสฺสิตตฺตา การณูปจารํ ปทีเปติ. อญฺญานิปิ ยานิ วา ปน คจฺฉวลฺลิรุกฺขาทีนิ อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ, ตานิ คจฺฉวลฺลิรุกฺขาทีนิ ชายนฺติ สญฺชายนฺตีติ โยชนา. ตานีติ คจฺฉวลฺลิรุกฺขาทีนิ. ตญฺจ มูลํ, ปาฬิยํ วุตฺตหลิทฺทาทิ จ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ เอตํ มูลพีชํ นามาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ พีเชสุ, ขนฺธพีเชสุ วา.

๙๒. สญฺญาวเสนาติ ‘‘พีช’’นฺติ สญฺญาวเสน. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ ‘‘เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท อาธาโร. ‘‘ยถา’’ติอาทินา การโณปจาเรน การิยสฺส วุตฺตตฺตา ผลูปจารํ ทสฺเสติ. ยํ พีชํ วุตฺตํ, ตํ ทุกฺกฏวตฺถูติ โยชนา. ยเทตํ อาทิปทนฺติ โยเชตพฺพํ. เตนาติ อาทิปเทน. รวียติ ภควตา กถียตีติ รุตํ, ปาฬิ, ตสฺส อนุรูปํ ยถารุตํ, ปาฬิอนติกฺกนฺตนฺติ อตฺโถ.

เอตฺถาติ ‘‘พีเช พีชสญฺญี’’ติอาทิปเท, อิมสฺมึ สิกฺขาปเท วา. อุทเก ฐาติ ปวตฺตตีติ อุทกฏฺโฐ, เอวํ ถลฏฺโฐปิ. ตตฺถาติ อุทกฏฺฐถลฏฺเฐสุ. สาสปสฺส มตฺตํ ปมาณํ อสฺส เสวาลสฺสาติ สาสปมตฺติโก. ติลสฺส พีชปมาณํ อสฺส เสวาลสฺสาติ ติลพีชโก. ปมาณตฺเถ โก. อาทิสทฺเทน สงฺขปณกาทโย เสวาเล สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ติลพีชปมาโณ ชลสณฺฐิโต นีลาทิวณฺณยุตฺโต เสวาโล ติลพีชํ นาม, สปตฺโต อปฺปกณฺโฑ อุกฺขลิปิธานาทิปมาโณ สมูโล เอโก เสวาลวิเสโส สงฺโข นาม, ภมรสณฺฐาโน นีลวณฺโณ เอโก เสวาลวิเสโส ปณโก นาม. อุทกํ เสวตีติ เสวาโล. ตตฺถาติ เสวาเลสุ. โยติ เสวาโล. ปติฏฺฐิตํ เสวาลนฺติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถ กตฺถจีติ มูเล วา นเฬ วา ปตฺเต วา. อุทฺธริตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา. ‘‘หตฺเถหี’’ติ ปทํ ‘‘วิยูหิตฺวา’’ติ ปเท กรณํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตสฺสาติ เสวาลสฺส. เอตฺตาวตาติ อิโต จิโต จ วิยูหนมตฺเตน. โย เสวาโล นิกฺขมติ, ตํ เสวาลนฺติ โยชนา. ปริสฺสาวนนฺตเรนาติ ปริสฺสาวนฉิทฺเทน. อุปฺปลานิ อสฺมึ คจฺเฉติ อุปฺปลินี. ปทุมานิ อสฺมึ คจฺเฉติ ปทุมินี, อิโน, อิตฺถิลิงฺคโชตโก อี. ตตฺเถวาติ อุทเกเยว. ตานีติ วลฺลีติณานิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อนนฺตโกติ สาสปมตฺติโก เสวาโล. โส หิ นตฺถิ อตฺตโต อนฺโต ลามโก เสวาโล เอตสฺสาติ กตฺวา ‘‘อนนฺตโก’’ติ วุจฺจติ. อตฺตนาเยว หิ สุขุโม, ตโต สุขุโม เสวาโล นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตตฺถาติ ทุกฺกฏวตฺถุภาเว. ตมฺปีติ ‘‘สมฺปุณฺณภูตคามํ น โหตี’’ติ วจนมฺปิ. ปิสทฺโท มหาปจฺจริอาทิอฏฺฐกถาจริยานํ วจนาเปกฺโข. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. น อาคโต, ตสฺมา น สเมตีติ โยชนา. อถาติ ตสฺมึ อนาคเต. เอตนฺติ อนนฺตกเสวาลาทึ. คจฺฉิสฺสตีติ วเทยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตมฺปีติ ‘‘คจฺฉิสฺสตี’’ติ วจนมฺปิ. ปิสทฺโท ปุริมฏฺฐกถาจริยานํ วจนาเปกฺโข.

อภูตคามมูลตฺตา ตาทิสสฺส พีชคามสฺสาติ เอตฺถ พีชคาโม ติวิโธ โหติ – โย สยํ ภูตคามโต หุตฺวา อญฺญมฺปิ ภูตคามํ ชเนติ, อมฺพฏฺฐิอาทิโก. โย ปน สยํ ภูตคามโต หุตฺวา อญฺญํ ปน ภูตคามํ น ชเนติ, ตาลนาฬิเกราทิขาณุ. โย ปน สยมฺปิ ภูตคามโต อหุตฺวา อญฺญมฺปิ ภูตคามํ น ชเนติ. ปานียฆฏาทีนํ พหิ เสวาโลติ. ภูตคาโม ปน จตุพฺพิโธ โหติ – โย สยํ พีชคามโต หุตฺวา อญฺญมฺปิ พีชคามํ ชเนติ, เอตรหิ อมฺพรุกฺขาทิโก. โย ปน สยํ พีชคามโต อหุตฺวาว อญฺญํ พีชคามํ ชเนติ, อาทิกปฺปกาเล อมฺพรุกฺขาทิโก. โย ปน สยํ พีชคามโต หุตฺวา อญฺญํ ปน พีชคามํ น ชเนติ, นีลวณฺโณ ผลิตกทลีรุกฺขาทิโก. โย ปน สยมฺปิ พีชคามโต อหุตฺวา อญฺญมฺปิ พีชคามํ น ชเนติ, อิธ วุตฺโต อนนฺตกเสวาลาทิโกติ. ตตฺถ จตุตฺถํ ภูตคามํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อภูตคามมูลกตฺตา ตาทิสสฺส พีชสฺสา’’ติ. อยํ ปน ตติยพีชคามสฺส จ จตุตฺถภูตคามสฺส จ วิเสโส – ตติยพีชคาเม มูลปณฺณานิ น ปญฺญายนฺติ, จตุตฺถภูตคาเม ตานิ ปญฺญายนฺตีติ. มูลปณฺณานํ อปญฺญายนตฺตา พีชคาโมติ วุตฺโต, เตสํ ปญฺญายนตฺตา ภูตคาโมติ วุตฺโต. อิตรถา หิ วิโรโธ ภเวยฺยาติ. อตฺตโน วาเท ปาจิตฺติยภาวโต ครุกํ, มหาปจฺจริอาทีนํ วาเท ทุกฺกฏมตฺตภาวโต ลหุกํ. เอตนฺติ ฐานํ.

เอวํ อุทกฏฺฐํ ทสฺเสตฺวา ถลฏฺฐํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ถลฏฺเฐ’’ติอาทิ. ถลฏฺเฐ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺถาติ หริตขาณูสุ. อุทฺธํ วฑฺฒตีติ นวสาขานิคฺคมเนน ฉินฺนโต อุปริ วฑฺฒติ. โสติ ขาณุ. ผลิตาย กทลิยา ขาณุ พีชคาเมน สงฺคหิโตติ โยชนา. ผลํ สญฺชาตํ เอติสฺสาติ ผลิตา. ตถาติ ‘‘ภูตคาเมเนว สงฺคหิตา’’ติ ปทานิ อากฑฺฒติ. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. รตนปฺปมาณาปีติ หตฺถปฺปมาณาปิ. อถาติ อปาทานตฺโถ, ตโต ราสิกรณโต อญฺญนฺติ อตฺโถ. ภูมิยํ นิขณนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มูเลสุ เจว ปณฺเณสุ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺโท สมุจฺจยตฺโถว, น วิกปฺปตฺโถติ อาห ‘‘มูลมตฺเตสุ ปนา’’ติอาทิ.

พีชานีติ มูลาทิพีชานิ. ฐปิตานิ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อุปรี’’ติ ปเทน เหฏฺฐา มูลานิ จาติ อตฺถํ นเยน ญาเปติ. น องฺกุเร นิคฺคตมตฺเตเยว, อถ โข หริเต นีลปณฺณวณฺเณ ชาเตเยว ภูตคามสงฺคโห กาตพฺโพติ อาห ‘‘หริเต’’ติอาทิ. ตาลฏฺฐีนํ มูลนฺติ สมฺพนฺโธ. ทนฺตสูจิ วิยาติ หตฺถิทนฺตสูจิ วิย. ยถา อสมฺปุณฺณภูตคาโม ตติโย โกฏฺฐาโส น อาคโต, น เอวํ อมูลกภูตคาโม. โส ปน อาคโตเยวาติ อาห ‘‘อมูลกภูตคาเม’’ติ. อมูลิกลตา วิย อมูลกภูตคาเม สงฺคหํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

วนฺทากาติ รุกฺขาทนี. สา หิ สยํ รุกฺขํ นิสฺสาย ชายนฺตีปิ อตฺตโน นิสฺสยานํ รุกฺขานํ อทนตฺตา ภกฺขนตฺตา วทียติ ถุตียตีติ ‘‘วนฺทากา’’ติ วุจฺจติ. อญฺญา วาติ วนฺทากาย อญฺญา วา. ตนฺติ วนฺทากาทึ. ตโตติ รุกฺขโต. วนนฺติ ขุทฺทโก คจฺโฉ. ปคุมฺโพติ มหาคจฺโฉ. ทณฺฑโกติ รุกฺโข ทณฺฑโยคโต. ตสฺสาปีติ อมูลิกลตายปิ. อยเมว วินิจฺฉโยติ วนฺทากาทิกสฺส วินิจฺฉโย วิย อยํ วินิจฺฉโย ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. ‘‘เทฺว ตีณิ ปตฺตานี’’ติ วุตฺตตฺตา เอกปตฺโต สญฺชายนฺโตปิ อคฺคพีชสงฺคหํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘อนุปสมฺปนฺเนนา’’ติ ปทํ ‘‘ลิตฺตสฺสา’’ติ ปเท กตฺตา. นิทาฆสมเยติ คิมฺหกาเล. อพฺโพหาริโกติ อาปตฺติยา องฺคนฺติ น โวหริตพฺโพ. โวหริตุํ น อรหตีติ อตฺโถ. เอตนฺติ อพฺโพหาริกตํ, ‘‘สเจ…เป… ปมชฺชิตพฺพา’’ติ วจนํ วา.

อหึ สปฺปํ ฉาเทตีติ อหิจฺฉตฺตํ, ตํเยว อหิจฺฉตฺตกํ. ยถากถญฺจิ หิ พฺยุปฺปตฺติ, รุฬฺหิยา อตฺถวินิจฺฉโย. ตสฺมาติ ตโต วิโกปนโต. ตตฺถาติ อหิจฺฉตฺตเก. เหฏฺฐา ‘‘อุทกปปฺปฏโก’’ติ วตฺวา อิธ ‘‘รุกฺขปปฺปฏิกายปี’’ติ วุตฺตตฺตา ปปฺปฏกสทฺโท ทฺวิลิงฺโคติ ทฏฺฐพฺโพ. ตนฺติ ปปฺปฏิกํ. ฐิตํ นิยฺยาสนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ‘‘ลคฺค’’นฺติ เอตฺถาปิ. หตฺถกุกฺกุจฺเจนาติ หตฺถโลเลน. ‘‘ฉินฺทนฺตสฺสาปี’’ติ ปเท เหตุ.

วาสตฺถิเกนาติ วาสํ อิจฺฉนฺเตน. ‘‘โอจินาเปตพฺพา’’ติ ปเท กตฺตา. อุปฺปาเฏนฺเตหีติ อุทฺธรนฺเตหิ. เตสนฺติ สามเณรานํ. สาขํ คหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ฐปิตสฺส สิงฺคีเวรสฺสาติ โยชนา.

ฉิชฺชนกนฺติ ฉิชฺชนยุตฺตํ, ฉิชฺชนารหนฺติ อตฺโถ. ‘‘จงฺกมิตฏฺฐานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ อิมินา วตฺตสีเสน จงฺกมนํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ‘‘ภิชฺชตี’’ติ อิมินา อภิชฺชมาเน คณฺฐิปิ กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. ทารุมกฺกฏกนฺติ มกฺกฏสฺส หตฺโถ มกฺกโฏ อุปจาเรน, มกฺกโฏ วิยาติ มกฺกฏโก, สทิสตฺเถ โก. ทารุสงฺขาโต มกฺกฏโก ทารุมกฺกฏโก. ตํ อาโกเฏนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อนิยามิตตฺตาติ อิมนฺติ อนิยามิตตฺตา วจนสฺส. อิทํ มหาสามญฺญํ, วิเสสสามญฺญมฺปิ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘นามํ คเหตฺวาปี’’ติอาทิ. สพฺพนฺติ สพฺพํ วจนํ.

‘‘อิมํ ชานาติอาทีสู’’ติ ปทํ ‘‘เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ ปเท อาธาโร. อิมํ มูลเภสชฺชํ ชานาติ อิมํ มูลเภสชฺชํ โยชิตุํ ชานาติ โยชนา. เอตฺตาวตาติ ‘‘อิมํ ชานา’’ติอาทิวจนมตฺเตน. กปฺปิยนฺติ สมณโวหาเรน, โวหารสฺส วา ยุตฺตํ อนุรูปํ. เอตฺถาติ ‘‘กปฺปิยํ กาตพฺพ’’นฺติ วจเน. นิพฺพฏฺฏพีชเมวาติ ผลโต นิพฺพฏฺเฏตฺวา วิสุํ กตํ พีชํ เอว. ตตฺถาติ สุตฺเต. กโรนฺเตน ภิกฺขุนา กาตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘กปฺปิยนฺติ วตฺวาวา’’ติ อิมินา ปฐมํ กตฺวา อคฺคิสตฺถนขานิ อุทฺธริตฺวา ปจฺฉา วตฺตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. โลหมยสตฺถสฺสาติ อยตมฺพาทิโลหมยสฺส สตฺถสฺส. เตหีติ มนุสฺสาทีนํ นเขหิ. เตหีติ อสฺสาทีนํ ขุเรหิ. เตหีติ หตฺถินเขหิ. เยหีติ นเขหิ. ตตฺถชาตเกหิปีติ ตสฺมึ สตฺเถ ชาตเกหิปิ, นเขหีติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. ‘‘กปฺปิยํ กโรนฺเตนา’’ติอาทิวจนมเปกฺขติ. ‘‘อุจฺฉุํ กปฺปิยํ กริสฺสามี’’ติ อุจฺฉุเมว วิชฺฌติ, ปเคว. ‘‘ทารุํ กปฺปิยํ กริสฺสามี’’ติ อุจฺฉุํ วิชฺฌติ, ‘‘ทารุํ กปฺปิยํ กริสฺสามี’’ติ ทารุเมว วา วิชฺฌติ, วฏฺฏติ เอกาพทฺธตฺตาติ วทนฺติ. ตนฺติ รชฺชุํ วา วลฺลึ วา. สพฺพํ ขณฺฑนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ มริจปกฺเกสุ. กฏาหนฺติ เอกาย ภาชนวิกติยา นามเมตํ. อิธ ปน พีชานํ ภาชนภาเวน ตํสทิสตฺตา ผลเผคฺคุปิ ‘‘กฏาห’’นฺติ วุจฺจติ. เอกาพทฺธนฺติ กฏาเหน เอกโต อาพทฺธํ.

ตานีติ ติณานิ. เตนาติ รุกฺขปวฏฺฏนาทินา. ตตฺราติ ตสฺมึ ฐปนปาตนฏฺฐาเน. ‘‘มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกวณฺณนาย’’นฺติ ปทํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปเท สามญฺญาธาโร. ภิกฺขุ อชฺโฌตฺถโฏ โหตีติ สมฺพนฺโธ. โอปาเตติ อาวาเฏ. โส หิ อวปตนฏฺฐานตฺตา ‘‘โอปาโต’’ติ วุจฺจติ. รุกฺขนฺติ อชฺโฌตฺถฏรุกฺขํ. ภูมินฺติ โอปาตถิรภูมึ. ชีวิตเหตูติ นิมิตฺตตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ชีวิตการณาติ อตฺโถ. ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ ปทํ ‘‘นิกฺขาเมตุ’’นฺติ ปเท ภาวกตฺตา, การิตกตฺตา วา. ‘‘อชฺโฌตฺถฏภิกฺขุ’’นฺติ วา ‘‘โอปาตภิกฺขุ’’นฺติ วา การิตกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ. ตตฺถาติ อนาปตฺติภาเว, อนาปตฺติภาวสฺส วา. เอตสฺสาติ สุตฺตสฺส. ปโร ปน การุญฺเญน กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เอตมฺปีติ การุญฺญมฺปิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วาติ. ปฐมํ.