๔. ปทโสธมฺมสิกฺขาปทํ

๔๔. จตุตฺเถ ปฏิมุขํ อาทเรน สุณนฺตีติ ปติสฺสา, น ปติสฺสา อปฺปติสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปติสฺสวา’’ติ.

๔๕. ‘‘ปทโส’’ติ เอตฺถ โส-ปจฺจโย วิจฺฉตฺถวาจโกติ อาห ‘‘ปทํ ปท’’นฺติ. ตตฺถาติ เตสุ จตุพฺพิเธสุ. ปทํ นาม อิธ อตฺถโชตกํ วา วิภตฺยนฺตํ วา น โหติ, อถ โข โลกิเยหิ ลกฺขิโต คาถาย จตุตฺถํโส ปาโทว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ปทนฺติ เอโก คาถาปาโท’’ติ. อนุ ปจฺฉา วุตฺตปทตฺตา ทุติยปาโท อนุปทํ นาม. อนุ สทิสํ พฺยญฺชนํ อนุพฺยญฺชนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติอาทินา. พฺยญฺชนสทฺโท ปท-ปริยาโย. ยํกิญฺจิ ปทํ อนุพฺยญฺชนํ นาม น โหติ, ปุริมปเทน ปน สทิสํ ปจฺฉิมปทเมว อนุพฺยญฺชนํ นาม.

วาเจนฺโต หุตฺวา นิฏฺฐาเปตีติ โยชนา. ‘‘เอกเมกํ ปท’’นฺติ ปทํ ‘‘นิฏฺฐาเปตี’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ‘‘เถเรนา’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺเต’’ติ ปเท กตฺตา, ‘‘เอกโต’’ติ ปเท สหตฺโถ. สามเณโร อปาปุณิตฺวา ภณตีติ สมฺพนฺโธ. มตฺตเมวาติ เอตฺถ เอวสทฺโท มตฺตสทฺทสฺส อวธารณตฺถํ ทสฺเสติ, เตน ปการํ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ จ ‘‘อนิจฺจา’’ติ จ ทฺวินฺนํ ปทานํ สติปิ ลิงฺควิเสสตฺเต อนุพฺยญฺชนตฺตา อาปตฺติโมกฺโข นตฺถีติ อาห ‘‘อนุพฺยญฺชนคณนาย ปาจิตฺติยา’’ติ.

พฺรหฺมชาลาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน สามญฺญผลสุตฺตาทีนิ ทีฆสุตฺตานิ (ที. นิ. ๑.๑๕๐ อาทโย) สงฺคหิตานิ. จสทฺเทน โอฆตรณสุตฺตาทีนิ สํยุตฺตสุตฺตานิ (สํ. นิ. ๑.๑) จ จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทีนิ องฺคุตฺตรสุตฺตานิ (อ. นิ. ๑.๒ อาทโย) จ สงฺคหิตานิ. โสติ เทวตาภาสิโต เวทิตพฺโพติ โยชนา.

กิญฺจาปิ วทตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิสทฺโท ครหตฺถวาจโก, ปนสทฺโท อนุคฺคหตฺถวาจโก. เมณฺฑกมิลินฺทปเญฺหสูติ เมณฺฑกปเญฺห จ มิลินฺทปเญฺห จ. ยนฺติ สุตฺตํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อารมฺมณกถา พุทฺธิกกถา ทณฺฑกกถา ญาณวตฺถุกถาติ โยเชตพฺพํ เปยฺยาลวเสน วุตฺตตฺตา. อิมาโย ปกรณานิ นามาติ วทนฺติ. มหาปจฺจริยาทีสุ วตฺวา ปริคฺคหิโตติ โยชนา. ยนฺติ สุตฺตํ.

๔๘. ตตฺราติ ‘‘เอกโต อุทฺทิสาเปนฺโต’’ติ วจเน. อุทฺทิสาเปนฺตีติ อาจริยํ เทสาเปนฺติ พหุกตฺตารมเปกฺขิย พหุวจนวเสน วุตฺตํ. เตหีติ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺเนหิ. เทฺวปีติ อุปสมฺปนฺโน จ อนุปสมฺปนฺโน จ.

อุปจารนฺติ ทฺวาทสหตฺถูปจารํ. เยสนฺติ ภิกฺขูนํ. ปลายนกคนฺถนฺติ ปริวชฺเชตฺวา คจฺฉนฺตํ ปกรณํ. สามเณโร คณฺหาตีติ โยชนา.

โอปาเตตีติ อวปาเตติ, คฬิตาเปตีติ อตฺโถ. สุตฺเตปีติ เวยฺยากรณสุตฺเตปิ. ตนฺติ เยภุยฺเยน ปคุณคนฺถํ. ปริสงฺกมานนฺติ สารชฺชมานํ. ยํ ปน วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กิริยสมุฏฺฐานตฺตาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส กิริยสมุฏฺฐานตฺตาติ. จตุตฺถํ.