๕. สหเสยฺยสิกฺขาปทํ

๔๙. ปญฺจเม มุฏฺฐา สติ เอเตสนฺติ มุฏฺฐสฺสตี. นตฺถิ สมฺปชานํ เอเตสนฺติ อสมฺปชานา. ภวงฺโคติณฺณกาเลติ นิทฺโทกฺกมนกาเล.

๕๐. ‘‘ปกติยา’’ติ ปทํ ‘‘เทนฺตี’’ติ ปเท วิเสสนํ. เต ภิกฺขู เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘คารเวนา’’ติ ปทญฺจ ‘‘สิกฺขากามตายา’’ติ ปทญฺจ ‘‘เทนฺตี’’ติ ปเท เหตุ. สีสสฺส อุปธานํ อุสฺสีสํ, ตสฺส กรียเต อุสฺสีสกรณํ, ตํเยว อตฺโถ ปโยชนํ อุสฺสีสกรณตฺโถ, ตทตฺถาย. ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ, ‘‘สิกฺขากามตายา’’ติ วจเนติ อตฺโถ. นิทสฺสนนฺติ เสโส. อถ วา สิกฺขากามตายาติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนํ. ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๕ อาทโย) วิย. อิทมฺปิ สิกฺขากามตาย อยํ สิกฺขากามตา สิกฺขากามภาโว โหตีติ โยชนา. เอส นโย ‘‘ตตฺริทํ สมนฺตปาสาทิกาย สมนฺตปาสาทิกตฺตสฺมิ’’นฺติอาทีสุปิ. ภิกฺขู ขิปนฺตีติ โยชนา. ตนฺติ อายสฺมนฺตํ ราหุลํ. อถาติ ขิปนโต ปจฺฉา. อิทนฺติ วตฺถุ. สมฺมุญฺจนิกจวรฉฑฺฑนกานิ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนายสฺมตา ราหุเลน ปาติตํ นุ โขติ โยชนา. โส ปนายสฺมา คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. อปริโภคา อญฺเญสนฺติ อญฺเญหิ น ปริภุญฺชิตพฺพา.

๕๑. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สยนํ เสยฺยา, กายปสารณกิริยา, สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, มญฺจปีฐาทิ. ตทุภยมฺปิ เอกเสเสน วา สามญฺญนิทฺเทเสน วา เอกโต กตฺวา ‘‘สหเสยฺย’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เสยฺยา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ เสยฺยาสุ. ตสฺมาติ ยสฺมา เทฺว เสยฺยา ทสฺสิตา, ตสฺมา. ‘‘สพฺพจฺฉนฺนา’’ติอาทินา ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ปากฏโวหารนฺติ โลเก วิทิตํ วจนํ. ทุสฺสกุฏิยนฺติ ทุสฺเสน ฉาทิตกุฏิยํ. อฏฺฐกถาสุ ยถาวุตฺเต ปญฺจวิธจฺฉทเนเยว คยฺหมาเน โก โทโสติ อาห ‘‘ปญฺจวิธจฺฉทเนเยวา’’ติอาทิ. ยํ ปน เสนาสนํ ปริกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปากาเรน วาติ อิฏฺฐกสิลาทารุนา วา. อญฺเญน วาติ กิลญฺชาทินา วา. วตฺเถนปีติ ปิสทฺโท ปเคว อิฏฺฐกาทินาติ ทสฺเสติ. ยสฺสาติ เสนาสนสงฺขาตาย เสยฺยาย. อุปรีติ วา สมนฺตโตติ วา โยชนา. เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา สพฺพปาสาทสฺส วฬญฺชิตพฺพตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกูปจาโร’’ติ. สตคพฺภํ วา จตุสฺสาลํ เอกูปจารํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ เสนาสนสงฺขาตํ เสยฺยํ.

ตตฺถาติ เสนาสนสงฺขาตายํ เสยฺยายํ. สมฺพหุลา สามเณรา สเจ โหนฺติ, เอโก ภิกฺขุ สเจ โหตีติ โยชนา. ‘‘สามเณรา’’ติ อิทํ ปจฺจาสนฺนวเสน วุตฺตํ, อุปลกฺขณวเสน วา อญฺเญหิปิ สหเสยฺยานํ อาปตฺติสมฺภวโต. เตติ สามเณรา. สพฺเพสนฺติ ภิกฺขูนํ. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. เอเสว นโยติ เอโส เอว นโย, น อญฺโญ นโยติ อตฺโถ. อถ วา เอเสว นโยติ เอโส อิว นโย, เอโส เอตาทิโส นโย อิว อยํ นโย ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ.

อปิ จาติ เอกํเสน. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. จตุกฺกนฺติ เอกาวาสเอกานุปสมฺปนฺนํ, เอกาวาสนานุปสมฺปนฺนํ, นานาวาสเอกานุปสมฺปนฺนํ, นานาวาสนานุปสมฺปนฺนนฺติ จตุสมูหํ, จตุปริมาณํ วา. โยติ ภิกฺขุ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก, ตํ วจนํ วิตฺถารยิสฺสามีติ อตฺโถ, วิตฺถาโร มยา วุจฺจเตติ วา. เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเส. ณิกปจฺจโย หิ วิจฺฉตฺถวาจโก. โยปิ สหเสยฺยํ กปฺเปติ, ตสฺสาปิ อาปตฺตีติ โยเชตพฺโพ. ตตฺราติ ‘‘ติรจฺฉานคเตนาปี’’ติ วจเน.

‘‘อปทานํ อหิมจฺฉา, ทฺวิปทานญฺจ กุกฺกุฏี;

จตุปฺปทานํ มชฺชารี, วตฺถุ ปาราชิกสฺสิมา’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๕);

อิมํ คาถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เวทิตพฺโพ, ตสฺมา. โคธาติ กุณฺโฑ. พิฬาโลติ อาขุภุโช. มงฺคุโสติ นกุโล.

อสมฺพทฺธภิตฺติกสฺส กตปาสาทสฺสาติ โยชนา. ตุลาติ เอตฺถ ตุลา นาม ถมฺภาน, มุปริ ทกฺขิณุตฺตรวิตฺถารวเสน ฐปิโต ทารุวิเสโส ถลติ ถมฺเภสุ ปติฏฺฐาตีติ กตฺวา. ตา ปน เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต ติสฺโส, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปน ปญฺจสตฺตนวาทโย. นานูปจาเร ปาสาเทติ สมฺพนฺโธ.

วาฬสงฺฆาฏาทีสูติ วาฬรูปํ ทสฺเสตฺวา กเตสุ สงฺฆาฏาทีสุ. อาทิสทฺเทน ตุลํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺถ จ สงฺฆาโฏ นาม ตุลาน, มุปริ ปุพฺพปจฺฉิมายามวเสน ฐปิโต กฏฺฐวิเสโส สมฺมา ฆเฏนฺติ เอตฺถ โคปานสฺยาทโยติ กตฺวา. เต ปน ตโย โหนฺติ. นิพฺพโกสพฺภนฺตเรติ ฉทนโกฏิอพฺภนฺตเร. ปริมณฺฑลํ วา จตุรสฺสํ วา เสนาสนํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺราติ ตสฺมึ เสนาสเน. อปริจฺฉินฺโน คพฺภสฺส อุปจาโร เอเตสนฺติ อปริจฺฉินฺนคพฺภูปจารา สพฺพคพฺภา, เต ปวิสนฺตีติ อตฺโถ. นิปนฺนานํ ภิกฺขูนนฺติ โยชนา. ตตฺราติ ตสฺมึ ปมุเข. ปมุขสฺส สพฺพจฺฉนฺนตฺตา, สพฺพปริจฺฉนฺนตฺตา จ อาปตฺตึ กโรตีติ โยชนา. นนุ ปมุเข ฉนฺนเมว อตฺถิ, โน ปริจฺฉนฺนนฺติ อาห ‘‘คพฺภปริกฺเขโป’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ.

ยํ ปน อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ชคตีติ ปถวิยา จ มนฺทิราลินฺทวตฺถุสฺส จ นามเมตํ. อิธ ปน มนฺทิราลินฺทวตฺถุสงฺขาตา ภูเภทา คหิตา. ตตฺถาติ อนฺธกฏฺฐกถายํ. กสฺมา ปาฬิยา น สเมตีติ อาห ‘‘ทสหตฺถุพฺเพธาปี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. ตตฺถาติ อนฺธกฏฺฐกถายํ. เยปิ มหาปาสาทา โหนฺตีติ โยชนา. เตสุปีติ มหาปาสาเทสุปิ.

สุธาฉทนมณฺฑปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘สุธา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ เยน เกนจิ ฉทนมณฺฑปสฺสาปิ อธิปฺเปตตฺตา. มณฺฑํ วุจฺจติ สูริยรสฺมิ, ตํ ปาติ รกฺขติ, ตโต วา ชนนฺติ มณฺฑปํ. นนุ เอกูปจารํ โหติ ปาการสฺส ฉิทฺทตฺตาติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. วฬญฺชนตฺถาย เอวาติ เอวกาโร โยเชตพฺโพ. เตนาห ‘‘น วฬญฺชนูปจฺเฉทนตฺถายา’’ติ. อถ วา ‘‘สทฺทนฺตรตฺถาโปหเนน สทฺโท อตฺถํ วทตี’’ติ (อุทา. อฏฺฐ. ๑; ที. นิ. ฏิ. ๑.๑; ม. นิ. ฏี. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.โอฆตรณสุตฺตวณฺณนา; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.รุปาทิวคฺควณฺณนา) วุตฺตตฺตา ‘‘น วฬญฺชนูปจฺเฉทนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. กวาฏนฺติ เอตฺถ ทฺวารเมว อธิปฺเปตํ ปริยาเยน วุตฺตตฺตา, อสติ จ ทฺวาเร กวาฏสฺสาภาวโต. สํวรณวิวรณกาเล กวติ สทฺทํ กโรตีติ กวาฏํ.

ตตฺราติ ‘‘เอกูปจารตฺตา’’ติ วจเน. ยสฺสาติ ปรวาทิโน. อนุโยโค สิยาติ โยชนา. อิธาติ อิมสฺมึ สหเสยฺยสิกฺขาปเท, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ปิหิตทฺวาเร คพฺเภ. โสติ ปรวาที. สพฺพจฺฉนฺนตฺตา อาปตฺติ อิติ วุตฺเตติ โยชนา. เอเสว นโย ‘‘สพฺพปริจฺฉนฺนตา น โหตี’’ติ เอตฺถาปิ. ปจฺจาคมิสฺสตีติ ปติ อาคมิสฺสติ, ปุน อาคมิสฺสตีติ อตฺโถ.

พฺยญฺชนมตฺเตเนวาติ ‘‘สพฺพจฺฉนฺนา’’ติอาทิอกฺขรปทมตฺเตเนว, น อตฺถวเสน. ‘‘เอวญฺจ สตี’’ติ อิมินา อพฺยาปิตโทสํ ทสฺเสติ. ตโตติ อนาปตฺติโต, ปริหาเยยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ ยสฺมา อนิยเตสุ วุตฺตํ, ตสฺมา. ตตฺถาติ อนิยเตสุ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเทปิ. ยํ ยนฺติ เสนาสนํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสนาสเนสุ, สหเสยฺยาปตฺติ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

๕๓. ทฺวีสุ อฏฺฐกถาวาเทสุ มหาอฏฺฐกถาวาโทว ยุตฺโตติ โส ปจฺฉา วุตฺโต.

อิมินาปีติ เสนมฺพมณฺฑเปนาปิ. เอตนฺติ ชคติยา อปริกฺขิตฺตตํ. ยถาติ ยํสทฺทตฺโถ ตติยนฺตนิปาโต, เยน เสนมฺพมณฺฑเปนาติ อตฺโถติ. ปญฺจมํ.