๕. ปาจิตฺติยกณฺฑํ

๑. มุสาวาทสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ขุทฺทกานนฺติ สุขุมาปตฺติปกาสกตฺตา อปฺปกานํ, คณนโต วา ปจุรตฺตา พหุกานํ. เยสํ สิกฺขาปทานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เยส’’นฺติ ปทํ ‘‘สงฺคโห’’ติ ปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี. สงฺคหียเต สงฺคโห. ‘‘นวหิ วคฺเคหี’’ติปทํ ‘‘สงฺคโห, สุปฺปติฏฺฐิโต’’ติ ปททฺวเย กรณํ. ทานีติ กาลวาจโก สตฺตมฺยนฺตนิปาโต อิทานิ-ปริยาโย, อิมสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. เตสนฺติ ขุทฺทกานํ, อยํ วณฺณนาติ สมฺพนฺโธ. ภวตีติ เอตฺถ ติ-สทฺโท เอกํสตฺเถ อนาคตกาลิโก โหติ ‘‘นิรยํ นูน คจฺฉามิ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๓๓๑) วิย. กิญฺจาเปตฺถ หิ ยถา เอกํสวาจโก นูนสทฺโท อตฺถิ, น เอวํ ‘‘ภวตี’’ติ ปเท, อตฺถโต ปน อยํ วณฺณนา นูน ภวิสฺสตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา อวสฺสมฺภาวิยตฺเถ อนาคตกาลวาจโก โหติ ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวามห’’นฺติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๑๐๙-๑๑๔) วิย. กามเญฺหตฺถ ยถา อวสฺสมฺภาวิยตฺถวาจโก ธุวสทฺโท อตฺถิ, น เอวํ ‘‘ภวตี’’ติ ปเท, อตฺถโต ปน ธุวํ ภวิสฺสติ อยํ วณฺณนาติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ ‘‘มุสาวาทวคฺคสฺสา’’ติ ปเท นิทฺธารณสมุทาโย, เตสุ นวสุ วคฺเคสูติ อตฺโถ. ปฐมสิกฺขาปเทติ วา, เตสุ ขุทฺทเกสุ สิกฺขาปเทสูติ อตฺโถ. สกฺยานํ ปุตฺโตติ ภคินีหิ สํวาสกรณโต โลกมริยาทํ ฉินฺทิตุํ, ชาติสมฺเภทโต วา รกฺขิตุํ สกฺกุณนฺตีติ สกฺยา. สากวนสณฺเฑ นครํ มาเปนฺตีติ วา สกฺยา, ปุพฺพราชาโน. เตสํ วํเส ภูตตฺตา เอตรหิปิ ราชาโน สกฺยา นาม, เตสํ ปุตฺโตติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺธกาเล’’ติ ปทํ ‘‘ปพฺพชึสู’’ติ ปเท อาธาโร. สกฺยกุลโต นิกฺขมิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วาทกฺขิตฺโต’’ตฺยาทินา วาเทน ขิตฺโต, วาทมฺหิ วาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ยตฺร ยตฺราติ ยสฺสํ ยสฺสํ ทิฏฺฐิยํ ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. อวชานิตฺวาติ ปฏิสฺสเวน วิโยคํ กตฺวา. อวสทฺโท หิ วิโยคตฺถวาจโก. ‘‘อปชานิตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, ปฏิญฺญาตํ อปนีตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โทสนฺติ อยุตฺติโทสํ, สลฺลกฺเขนฺโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กเถนฺโต กเถนฺโตติ อนฺตสทฺโท มานสทฺทการิโย. กถิยมาโน กถิยมาโนติ หิ อตฺโถ. ปฏิชานิตฺวาติ ปฏิญฺญาตํ กตฺวา. อานิสํสนฺติ นิทฺโทสํ คุณํ. ปฏิปุพฺโพ จรสทฺโท ปฏิจฺฉาทนตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิจรติ ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ. ‘‘กึ ปน รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ วุตฺเต ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วทติ. กสฺมาติ วุตฺเต ‘‘ชานิตพฺพโต’’ติ วทติ. ยทิ เอวํ นิพฺพานมฺปิ ชานิตพฺพตฺตา อนิจฺจํ นาม สิยาติ วุตฺเต อตฺตโน เหตุมฺหิ โทสํ ทิสฺวา อหํ ‘‘ชานิตพฺพโต’’ติ เหตุํ น วทามิ, ‘‘ชาติธมฺมโต’’ติ ปน วทามิ. ตยา ปน ทุสฺสุตตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ วตฺวา อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ. ‘‘กุรุนฺทิย’’นฺติ ปทํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปเท อาธาโร. เอตสฺสาติ ‘‘รูปํ อนิจฺจํ ชานิตพฺพโต’’ติ วจนสฺส. ตตฺราติ กุรุนฺทิยํ. ตสฺสาติ ปฏิชานนาวชานนสฺส. ‘‘ปฏิจฺฉาทนตฺถ’’นฺติ ปทํ ‘‘ภาสตี’’ติปเท สมฺปทานํ. ‘‘มหาอฏฺฐกถาย’’นฺติปทํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปเท อาธาโร. ‘‘ทิวาฏฺฐานาทีสู’’ติ ปทํ อุปเนตพฺพํ. อิทํ ‘‘อสุกสฺมึ นามปเทเส’’ติ ปเท นิทฺธารณสมุทาโย.

๓. สมฺมา วทติ อเนนาติ สํวาทนํ, อุชุชาติกจิตฺตํ, น สํวาทนํ วิสํวาทนํ, วญฺจนาธิปฺปายวสปฺปวตฺตํ จิตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิสํวาทนจิตฺต’’นฺติ. ‘‘วาจา’’ตฺยาทินา วจติ เอตายาติ วาจาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ ทฬฺหีกรณโชตกํ, ตทมินา สจฺจนฺติ อตฺโถ. ‘‘วาจาเยวา’’ติ ปทํ ‘‘พฺยปฺปโถ’’ติ ปเท ตุลฺยตฺถํ, ‘‘วุจฺจตี’’ติ ปเท กมฺมํ. ปถสทฺทปรตฺตา วาจาสทฺทสฺส พฺยาเทโส กโต. สุทฺธเจตนา กถิตาติ สมฺพนฺโธ. ตํสมุฏฺฐิตสทฺทสหิตาติ ตาย เจตนาย สมุฏฺฐิเตน สทฺเทน สห ปวตฺตา เจตนา กถิตาติ โยชนา.

‘‘เอว’’นฺติ ปทํ ‘‘ทสฺเสตฺวา’’ติ ปเท นิทสฺสนํ, กรณํ วา. ‘‘ทสฺเสตฺวา’’ติ ปทํ ‘‘ทสฺเสนฺโต อาหา’’ติ ปททฺวเย ปุพฺพกาลกิริยา. อนฺเตติ ‘‘วาจา’’ติอาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปทานํ อวสาเน. ‘‘อาหา’’ติ เอตฺถ วตฺตมาน-ติวจนสฺส อกาโร ปจฺจุปฺปนฺนกาลวาจเกน ‘‘อิทานี’’ติ ปเทน โยชิตตฺตา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ ‘‘อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท อาธาโร. เอตฺถาติ ‘‘อทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ เม’’ติอาทีสุ. ‘‘ปาฬิย’’นฺติ ปทํ ‘‘เทสนา กตา’’ติ ปเท อาธาโร. นิสฺสิตวิญฺญาณวเสน อวตฺวา นิสฺสยปสาทวเสน ‘‘จกฺขุนา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โอฬาริเกเนวา’’ติ.

๔. ตสฺสาติ ‘‘ตีหากาเรหี’’ติอาทิวจนสฺส. ‘‘อตฺโถ’’ติ ปทํ ‘‘เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท กมฺมํ. หีติ วิเสสโชตกํ, วิเสสํ กถยิสฺสามีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ จตุตฺถปาราชิเก. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

๙. อาทีนมฺปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ.

๑๑. มนฺทสทฺโท ชฬตฺถวาจโกติ อาห ‘‘มนฺทตฺตา ชฬตฺตา’’ติ. โย ปน อญฺญํ ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สามเณเรนา’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺโต’’ติ ปเท กตฺตา. อปิสทฺโท ปุจฺฉาวาจโก, ‘‘ปสฺสิตฺถา’’ติ ปเทน โยเชตพฺโพ, อปิ ปสฺสิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ เม’’ติอาทิวจนโต อญฺญา ปูรณกถาปิ ตาว อตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญา ปูรณกถา นาม โหตี’’ติ. อปฺปตาย อูนสฺส อตฺถสฺส ปูรณวเสน ปวตฺตา กถา ปูรณกถา. เอสา ปูรณกถา นาม กาติ อาห ‘‘เอโก’’ติอาทิ. เอสา หิ คาเม อปฺปกมฺปิ เตลํ วา ปูวขณฺฑํ วา ปสฺสิตฺวา วา ลภิตฺวา วา พหุกํ กตฺวา ปูรณวเสน กถิตตฺตา ปูรณกถา นาม. พหุกานิ เตลานิ วา ปูเว วา ปสฺสนฺโตปิ ลภนฺโตปิ อปฺปกํ กตฺวา อูนวเสน กถิตตฺตา อูนกถาปิ อตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ. อฏฺฐกถาสุ ปน อวุตฺตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ. พหุกาย ปูรณสฺส อตฺถสฺส อูนวเสน ปวตฺตา กถา อูนกถาติ วิคฺคโห กาตพฺโพติ. ปฐมํ.

๒. โอมสวาท สิกฺขาปทํ

๑๒. ทุติเย มสธาตุ วิชฺฌนตฺเถ ปวตฺตติ ‘‘โอมฏฺฐํ อุมฺมฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑) วิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอมสนฺตีติ โอวิชฺฌนฺตี’’ติ.

๑๓. ‘‘อิทํ วตฺถุ’’นฺติ ปทํ ‘‘อาหรี’’ติ ปเท กมฺมํ. นนฺทิตพฺโพติ นนฺโท วณฺณพลาทิ, โส เอตสฺสตฺถีติ นนฺที. วิสาลานิ มหนฺตานิ วิสาณานิ เอตสฺสตฺถีติ วิสาโล, นนฺที จ โส วิสาโล เจติ นนฺทิวิสาโลติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘นนฺทิวิสาโล นามา’’ติอาทินา. โสติ นนฺทิวิสาโล, ‘‘อาหา’’ติ ปเท กตฺตา. ตตฺเถวาติ ยุญฺชิตฏฺฐาเนเยว. อเหตุกปฏิสนฺธิกาเลปีติ ปิ-สทฺโท อนุคฺคหตฺถวาจโก, ปเคว ทฺวิเหตุก ติเหตุก ปฏิสนฺธิกาเลติ อตฺโถ. ‘‘เตน จา’’ติ จการสฺส อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺถตฺตา ‘‘อตฺตโน กมฺเมน จา’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑตีติ อาห ‘‘อตฺตโน กมฺเมน จา’’ติ. อตฺตโนติ นนฺทิวิสาลสฺส.

๑๕. เอตฺถาติ เอติสฺสํ ปทภาชนิยํ, ‘‘อาหา’’ติ ปเท อาธาโร. ‘‘ยสฺมา’’ติ ปทํ วิภชิตุกาโม’’ติ ปเท เหตุ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํเยว ‘‘หีเนนาปี’’ติ วตฺวา ปทภาชนิยํ อวุตฺตตฺตา อิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เวณุการชาตีติ วิลีวการชาติ. เนสาทชาตีติ เอตฺถ เกวฏฺฏชาติปิ สงฺคหิตา.

ปุ วุจฺจติ กรีสํ, ตํ กุสติ อปเนตีติ ปุกฺกุโส. ปุปฺผํ วุจฺจติ กรีสํ, กุสุมํ วา, ตํ ฉฑฺเฑตีติ ปุปฺผฉฑฺฑโก.

กุฏติ ฉินฺทตีติ โกฏฺโฐ, โสเยว โกฏฺฐโก. ยการภกาเร เอกโต โยเชตฺวา ‘‘ยภา’’ติ โย อกฺโกโส อตฺถิ, เอโส หีโน นาม อกฺโกโสติ โยชนา.

๑๖. สพฺพปเทสูติ นามาทีสุ สพฺพปเทสุ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. อลิกนฺติ อสจฺจํ, มิจฺฉาวาจนฺติ สมฺพนฺโธ. โยปิ วทตีติ โยชนา.

๒๖. ปริหริตฺวาติ ปริมุขํ กถนํ อปเนตฺวา. ทวํ ปริหาสํ กาเมตีติ ทวกาโม, ตสฺส ภาโว ทวกมฺยํ, ตํเยว ทวกมฺยตา. อนุปสมฺปนฺนนฺติ เอตฺถ อการสฺส สทิสตฺถมคฺคเหตฺวา อญฺญตฺโถว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา ภิกฺขุ’’นฺติอาทิ. ยทิ หิ สทิสตฺโถ ภเวยฺย, สามเณโรว อนุปสมฺปนฺโน นาม สิยา สณฺฐาเนน จ ปุริสภาเวน จ สทิสตฺตา, ตสฺมา อญฺญตฺโถว คเหตพฺโพติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพสตฺตาติ เอตฺถ สพฺพสทฺโท อนวเสสตฺโถ มนุสฺเส อุปาทาย วจนตฺถชานนาชานนปกติกานํ สพฺพสตฺตานมฺปิ คหิตตฺตา.

๓๕. อตฺถปุเรกฺขาโร นามาติ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. สิกฺขาปทมเปกฺขิย นปุํสกลิงฺควเสน ‘‘กิริย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อาปตฺติมเปกฺขิย อิตฺถิลิงฺควเสน ‘‘กิริยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วชฺชกมฺมสทฺทา สิกฺขาปทมเปกฺขนฺตาปิ อาปตฺติ, มเปกฺขนฺตาปิ นิยตนปุํสกลิงฺคตฺตา นปุํสกาเยว, ตสฺมา เต เทฺว อาปตฺติฏฺฐาเน น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ทุติยํ.

๓. เปสุญฺญสิกฺขาปทํ

๓๖. ตติเย ‘‘ชาตภณฺฑนาน’’นฺติ วตฺตพฺเพ อคฺยาหิโตติอาทีสุ วิย วิเสสนปรนิปาตวเสน ‘‘ภณฺฑนชาตาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สญฺชาตภณฺฑนาน’’นฺติ. ‘‘ปุพฺพภาโค’’ติ วตฺวา ตสฺส สรูปํ ทสฺเสติ ‘‘อิมินา จ อิมินา จา’’ติอาทินา. วิรุทฺธํ วทติ เอเตนาติ วิวาโท, วิคฺคาหิกกถา, ตํ อาปนฺนาติ วิวาทาปนฺนา, เตสํ. ปิสติ สญฺจุณฺเณตีติ ปิสุโณ, ปุคฺคโล, ตสฺส อิทนฺติ เปสุญฺญํ, วจนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เปสุญฺญนฺติ ปิสุณวาจ’’นฺติ.

๓๗. ภิกฺขุเปสุญฺเญติ ภิกฺขูนํ สนฺติกํ อุปสํหเฏ เปสุญฺญวจเนติ ฉฏฺฐีสมาโส.

๓๘. ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปทํ ‘‘ภณนฺตสฺสา’’ติ ปเท ปุพฺพกาลกิริยา, ทสฺสนํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ตติยํ.

๔. ปทโสธมฺมสิกฺขาปทํ

๔๔. จตุตฺเถ ปฏิมุขํ อาทเรน สุณนฺตีติ ปติสฺสา, น ปติสฺสา อปฺปติสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปติสฺสวา’’ติ.

๔๕. ‘‘ปทโส’’ติ เอตฺถ โส-ปจฺจโย วิจฺฉตฺถวาจโกติ อาห ‘‘ปทํ ปท’’นฺติ. ตตฺถาติ เตสุ จตุพฺพิเธสุ. ปทํ นาม อิธ อตฺถโชตกํ วา วิภตฺยนฺตํ วา น โหติ, อถ โข โลกิเยหิ ลกฺขิโต คาถาย จตุตฺถํโส ปาโทว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ปทนฺติ เอโก คาถาปาโท’’ติ. อนุ ปจฺฉา วุตฺตปทตฺตา ทุติยปาโท อนุปทํ นาม. อนุ สทิสํ พฺยญฺชนํ อนุพฺยญฺชนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติอาทินา. พฺยญฺชนสทฺโท ปท-ปริยาโย. ยํกิญฺจิ ปทํ อนุพฺยญฺชนํ นาม น โหติ, ปุริมปเทน ปน สทิสํ ปจฺฉิมปทเมว อนุพฺยญฺชนํ นาม.

วาเจนฺโต หุตฺวา นิฏฺฐาเปตีติ โยชนา. ‘‘เอกเมกํ ปท’’นฺติ ปทํ ‘‘นิฏฺฐาเปตี’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ‘‘เถเรนา’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺเต’’ติ ปเท กตฺตา, ‘‘เอกโต’’ติ ปเท สหตฺโถ. สามเณโร อปาปุณิตฺวา ภณตีติ สมฺพนฺโธ. มตฺตเมวาติ เอตฺถ เอวสทฺโท มตฺตสทฺทสฺส อวธารณตฺถํ ทสฺเสติ, เตน ปการํ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ จ ‘‘อนิจฺจา’’ติ จ ทฺวินฺนํ ปทานํ สติปิ ลิงฺควิเสสตฺเต อนุพฺยญฺชนตฺตา อาปตฺติโมกฺโข นตฺถีติ อาห ‘‘อนุพฺยญฺชนคณนาย ปาจิตฺติยา’’ติ.

พฺรหฺมชาลาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน สามญฺญผลสุตฺตาทีนิ ทีฆสุตฺตานิ (ที. นิ. ๑.๑๕๐ อาทโย) สงฺคหิตานิ. จสทฺเทน โอฆตรณสุตฺตาทีนิ สํยุตฺตสุตฺตานิ (สํ. นิ. ๑.๑) จ จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทีนิ องฺคุตฺตรสุตฺตานิ (อ. นิ. ๑.๒ อาทโย) จ สงฺคหิตานิ. โสติ เทวตาภาสิโต เวทิตพฺโพติ โยชนา.

กิญฺจาปิ วทตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิสทฺโท ครหตฺถวาจโก, ปนสทฺโท อนุคฺคหตฺถวาจโก. เมณฺฑกมิลินฺทปเญฺหสูติ เมณฺฑกปเญฺห จ มิลินฺทปเญฺห จ. ยนฺติ สุตฺตํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อารมฺมณกถา พุทฺธิกกถา ทณฺฑกกถา ญาณวตฺถุกถาติ โยเชตพฺพํ เปยฺยาลวเสน วุตฺตตฺตา. อิมาโย ปกรณานิ นามาติ วทนฺติ. มหาปจฺจริยาทีสุ วตฺวา ปริคฺคหิโตติ โยชนา. ยนฺติ สุตฺตํ.

๔๘. ตตฺราติ ‘‘เอกโต อุทฺทิสาเปนฺโต’’ติ วจเน. อุทฺทิสาเปนฺตีติ อาจริยํ เทสาเปนฺติ พหุกตฺตารมเปกฺขิย พหุวจนวเสน วุตฺตํ. เตหีติ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺเนหิ. เทฺวปีติ อุปสมฺปนฺโน จ อนุปสมฺปนฺโน จ.

อุปจารนฺติ ทฺวาทสหตฺถูปจารํ. เยสนฺติ ภิกฺขูนํ. ปลายนกคนฺถนฺติ ปริวชฺเชตฺวา คจฺฉนฺตํ ปกรณํ. สามเณโร คณฺหาตีติ โยชนา.

โอปาเตตีติ อวปาเตติ, คฬิตาเปตีติ อตฺโถ. สุตฺเตปีติ เวยฺยากรณสุตฺเตปิ. ตนฺติ เยภุยฺเยน ปคุณคนฺถํ. ปริสงฺกมานนฺติ สารชฺชมานํ. ยํ ปน วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กิริยสมุฏฺฐานตฺตาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส กิริยสมุฏฺฐานตฺตาติ. จตุตฺถํ.

๕. สหเสยฺยสิกฺขาปทํ

๔๙. ปญฺจเม มุฏฺฐา สติ เอเตสนฺติ มุฏฺฐสฺสตี. นตฺถิ สมฺปชานํ เอเตสนฺติ อสมฺปชานา. ภวงฺโคติณฺณกาเลติ นิทฺโทกฺกมนกาเล.

๕๐. ‘‘ปกติยา’’ติ ปทํ ‘‘เทนฺตี’’ติ ปเท วิเสสนํ. เต ภิกฺขู เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘คารเวนา’’ติ ปทญฺจ ‘‘สิกฺขากามตายา’’ติ ปทญฺจ ‘‘เทนฺตี’’ติ ปเท เหตุ. สีสสฺส อุปธานํ อุสฺสีสํ, ตสฺส กรียเต อุสฺสีสกรณํ, ตํเยว อตฺโถ ปโยชนํ อุสฺสีสกรณตฺโถ, ตทตฺถาย. ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ, ‘‘สิกฺขากามตายา’’ติ วจเนติ อตฺโถ. นิทสฺสนนฺติ เสโส. อถ วา สิกฺขากามตายาติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนํ. ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๕ อาทโย) วิย. อิทมฺปิ สิกฺขากามตาย อยํ สิกฺขากามตา สิกฺขากามภาโว โหตีติ โยชนา. เอส นโย ‘‘ตตฺริทํ สมนฺตปาสาทิกาย สมนฺตปาสาทิกตฺตสฺมิ’’นฺติอาทีสุปิ. ภิกฺขู ขิปนฺตีติ โยชนา. ตนฺติ อายสฺมนฺตํ ราหุลํ. อถาติ ขิปนโต ปจฺฉา. อิทนฺติ วตฺถุ. สมฺมุญฺจนิกจวรฉฑฺฑนกานิ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนายสฺมตา ราหุเลน ปาติตํ นุ โขติ โยชนา. โส ปนายสฺมา คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. อปริโภคา อญฺเญสนฺติ อญฺเญหิ น ปริภุญฺชิตพฺพา.

๕๑. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สยนํ เสยฺยา, กายปสารณกิริยา, สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, มญฺจปีฐาทิ. ตทุภยมฺปิ เอกเสเสน วา สามญฺญนิทฺเทเสน วา เอกโต กตฺวา ‘‘สหเสยฺย’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เสยฺยา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ เสยฺยาสุ. ตสฺมาติ ยสฺมา เทฺว เสยฺยา ทสฺสิตา, ตสฺมา. ‘‘สพฺพจฺฉนฺนา’’ติอาทินา ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ปากฏโวหารนฺติ โลเก วิทิตํ วจนํ. ทุสฺสกุฏิยนฺติ ทุสฺเสน ฉาทิตกุฏิยํ. อฏฺฐกถาสุ ยถาวุตฺเต ปญฺจวิธจฺฉทเนเยว คยฺหมาเน โก โทโสติ อาห ‘‘ปญฺจวิธจฺฉทเนเยวา’’ติอาทิ. ยํ ปน เสนาสนํ ปริกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปากาเรน วาติ อิฏฺฐกสิลาทารุนา วา. อญฺเญน วาติ กิลญฺชาทินา วา. วตฺเถนปีติ ปิสทฺโท ปเคว อิฏฺฐกาทินาติ ทสฺเสติ. ยสฺสาติ เสนาสนสงฺขาตาย เสยฺยาย. อุปรีติ วา สมนฺตโตติ วา โยชนา. เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา สพฺพปาสาทสฺส วฬญฺชิตพฺพตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกูปจาโร’’ติ. สตคพฺภํ วา จตุสฺสาลํ เอกูปจารํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ เสนาสนสงฺขาตํ เสยฺยํ.

ตตฺถาติ เสนาสนสงฺขาตายํ เสยฺยายํ. สมฺพหุลา สามเณรา สเจ โหนฺติ, เอโก ภิกฺขุ สเจ โหตีติ โยชนา. ‘‘สามเณรา’’ติ อิทํ ปจฺจาสนฺนวเสน วุตฺตํ, อุปลกฺขณวเสน วา อญฺเญหิปิ สหเสยฺยานํ อาปตฺติสมฺภวโต. เตติ สามเณรา. สพฺเพสนฺติ ภิกฺขูนํ. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. เอเสว นโยติ เอโส เอว นโย, น อญฺโญ นโยติ อตฺโถ. อถ วา เอเสว นโยติ เอโส อิว นโย, เอโส เอตาทิโส นโย อิว อยํ นโย ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ.

อปิ จาติ เอกํเสน. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. จตุกฺกนฺติ เอกาวาสเอกานุปสมฺปนฺนํ, เอกาวาสนานุปสมฺปนฺนํ, นานาวาสเอกานุปสมฺปนฺนํ, นานาวาสนานุปสมฺปนฺนนฺติ จตุสมูหํ, จตุปริมาณํ วา. โยติ ภิกฺขุ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก, ตํ วจนํ วิตฺถารยิสฺสามีติ อตฺโถ, วิตฺถาโร มยา วุจฺจเตติ วา. เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเส. ณิกปจฺจโย หิ วิจฺฉตฺถวาจโก. โยปิ สหเสยฺยํ กปฺเปติ, ตสฺสาปิ อาปตฺตีติ โยเชตพฺโพ. ตตฺราติ ‘‘ติรจฺฉานคเตนาปี’’ติ วจเน.

‘‘อปทานํ อหิมจฺฉา, ทฺวิปทานญฺจ กุกฺกุฏี;

จตุปฺปทานํ มชฺชารี, วตฺถุ ปาราชิกสฺสิมา’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๕);

อิมํ คาถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เวทิตพฺโพ, ตสฺมา. โคธาติ กุณฺโฑ. พิฬาโลติ อาขุภุโช. มงฺคุโสติ นกุโล.

อสมฺพทฺธภิตฺติกสฺส กตปาสาทสฺสาติ โยชนา. ตุลาติ เอตฺถ ตุลา นาม ถมฺภาน, มุปริ ทกฺขิณุตฺตรวิตฺถารวเสน ฐปิโต ทารุวิเสโส ถลติ ถมฺเภสุ ปติฏฺฐาตีติ กตฺวา. ตา ปน เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต ติสฺโส, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปน ปญฺจสตฺตนวาทโย. นานูปจาเร ปาสาเทติ สมฺพนฺโธ.

วาฬสงฺฆาฏาทีสูติ วาฬรูปํ ทสฺเสตฺวา กเตสุ สงฺฆาฏาทีสุ. อาทิสทฺเทน ตุลํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺถ จ สงฺฆาโฏ นาม ตุลาน, มุปริ ปุพฺพปจฺฉิมายามวเสน ฐปิโต กฏฺฐวิเสโส สมฺมา ฆเฏนฺติ เอตฺถ โคปานสฺยาทโยติ กตฺวา. เต ปน ตโย โหนฺติ. นิพฺพโกสพฺภนฺตเรติ ฉทนโกฏิอพฺภนฺตเร. ปริมณฺฑลํ วา จตุรสฺสํ วา เสนาสนํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺราติ ตสฺมึ เสนาสเน. อปริจฺฉินฺโน คพฺภสฺส อุปจาโร เอเตสนฺติ อปริจฺฉินฺนคพฺภูปจารา สพฺพคพฺภา, เต ปวิสนฺตีติ อตฺโถ. นิปนฺนานํ ภิกฺขูนนฺติ โยชนา. ตตฺราติ ตสฺมึ ปมุเข. ปมุขสฺส สพฺพจฺฉนฺนตฺตา, สพฺพปริจฺฉนฺนตฺตา จ อาปตฺตึ กโรตีติ โยชนา. นนุ ปมุเข ฉนฺนเมว อตฺถิ, โน ปริจฺฉนฺนนฺติ อาห ‘‘คพฺภปริกฺเขโป’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ.

ยํ ปน อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ชคตีติ ปถวิยา จ มนฺทิราลินฺทวตฺถุสฺส จ นามเมตํ. อิธ ปน มนฺทิราลินฺทวตฺถุสงฺขาตา ภูเภทา คหิตา. ตตฺถาติ อนฺธกฏฺฐกถายํ. กสฺมา ปาฬิยา น สเมตีติ อาห ‘‘ทสหตฺถุพฺเพธาปี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. ตตฺถาติ อนฺธกฏฺฐกถายํ. เยปิ มหาปาสาทา โหนฺตีติ โยชนา. เตสุปีติ มหาปาสาเทสุปิ.

สุธาฉทนมณฺฑปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘สุธา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ เยน เกนจิ ฉทนมณฺฑปสฺสาปิ อธิปฺเปตตฺตา. มณฺฑํ วุจฺจติ สูริยรสฺมิ, ตํ ปาติ รกฺขติ, ตโต วา ชนนฺติ มณฺฑปํ. นนุ เอกูปจารํ โหติ ปาการสฺส ฉิทฺทตฺตาติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. วฬญฺชนตฺถาย เอวาติ เอวกาโร โยเชตพฺโพ. เตนาห ‘‘น วฬญฺชนูปจฺเฉทนตฺถายา’’ติ. อถ วา ‘‘สทฺทนฺตรตฺถาโปหเนน สทฺโท อตฺถํ วทตี’’ติ (อุทา. อฏฺฐ. ๑; ที. นิ. ฏิ. ๑.๑; ม. นิ. ฏี. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.โอฆตรณสุตฺตวณฺณนา; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.รุปาทิวคฺควณฺณนา) วุตฺตตฺตา ‘‘น วฬญฺชนูปจฺเฉทนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. กวาฏนฺติ เอตฺถ ทฺวารเมว อธิปฺเปตํ ปริยาเยน วุตฺตตฺตา, อสติ จ ทฺวาเร กวาฏสฺสาภาวโต. สํวรณวิวรณกาเล กวติ สทฺทํ กโรตีติ กวาฏํ.

ตตฺราติ ‘‘เอกูปจารตฺตา’’ติ วจเน. ยสฺสาติ ปรวาทิโน. อนุโยโค สิยาติ โยชนา. อิธาติ อิมสฺมึ สหเสยฺยสิกฺขาปเท, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ปิหิตทฺวาเร คพฺเภ. โสติ ปรวาที. สพฺพจฺฉนฺนตฺตา อาปตฺติ อิติ วุตฺเตติ โยชนา. เอเสว นโย ‘‘สพฺพปริจฺฉนฺนตา น โหตี’’ติ เอตฺถาปิ. ปจฺจาคมิสฺสตีติ ปติ อาคมิสฺสติ, ปุน อาคมิสฺสตีติ อตฺโถ.

พฺยญฺชนมตฺเตเนวาติ ‘‘สพฺพจฺฉนฺนา’’ติอาทิอกฺขรปทมตฺเตเนว, น อตฺถวเสน. ‘‘เอวญฺจ สตี’’ติ อิมินา อพฺยาปิตโทสํ ทสฺเสติ. ตโตติ อนาปตฺติโต, ปริหาเยยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ ยสฺมา อนิยเตสุ วุตฺตํ, ตสฺมา. ตตฺถาติ อนิยเตสุ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเทปิ. ยํ ยนฺติ เสนาสนํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสนาสเนสุ, สหเสยฺยาปตฺติ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

๕๓. ทฺวีสุ อฏฺฐกถาวาเทสุ มหาอฏฺฐกถาวาโทว ยุตฺโตติ โส ปจฺฉา วุตฺโต.

อิมินาปีติ เสนมฺพมณฺฑเปนาปิ. เอตนฺติ ชคติยา อปริกฺขิตฺตตํ. ยถาติ ยํสทฺทตฺโถ ตติยนฺตนิปาโต, เยน เสนมฺพมณฺฑเปนาติ อตฺโถติ. ปญฺจมํ.

๖. ทุติยสหเสยฺยสิกฺขาปทํ

๕๕. ฉฏฺเฐ อาคนฺตุกา วสนฺติ เอตฺถาติ อาวสโถ, อาวสโถ จ โส อคารญฺเจติ อาวสถาคารนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาคนฺตุกานํ วสนาคาร’’นฺติ. มนุสฺสานํ สนฺติกา วจนํ สุตฺวาติ วจนเสโส โยเชตพฺโพ. สาฏกนฺติ อุตฺตรสาฏกํ, นิวตฺถวตฺถนฺติปิ วทนฺติ. อจฺจาคมฺมาติ ตฺวาปจฺจยนฺตปทสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปวตฺโต’’ติ. ยถา โอมสวาทสิกฺขาปเท อกฺโกเสตุกามตาย ขตฺติยํ ‘‘จณฺฑาโล’’ติ วทโต อลิกํ ภณโตปิ มุสาวาทสิกฺขาปเทน อนาปตฺติ, โอมสวาทสิกฺขาปเทเนว อาปตฺติ, เอวมิธาปิ มาตุคาเมน สห สยโต ปฐมสหเสยฺยสิกฺขาปเทน อนาปตฺติ, อิมินาว อาปตฺตีติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ฉฏฺฐํ.

๗. ธมฺมเทสนาสิกฺขาปทํ

๖๐. สตฺตเม มหาทฺวาเรติ พหิ ฐิเต มหาทฺวาเร. อาคมฺม, ปวิสิตฺวา วา วสนฏฺฐานตฺตา โอวรโก อาวสโถ นามาติ อาห ‘‘โอวรกทฺวาเร’’ติ. สุนิคฺคเตนาติ สุฏฺฐุ พหิ นิกฺขมิตฺวา คเตน สทฺเทน. ‘‘อญฺญาตุ’’นฺติ ปทสฺส ‘‘น ญาตุ’’นฺติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อาชานิตุ’’นฺติ. อิมินา นการวิกาโร ออิติ นิปาโต น โหติ, อาอิติ อุปสคฺโคติ ปน ทสฺเสติ. ‘‘วิญฺญุนา ปุริเสนา’’ติ เอตฺตกเมว อวตฺวา ‘‘ปุริสวิคฺคเหนา’’ติ วทนฺโต มนุสฺสปุริสวิคฺคหํ คเหตฺวา ฐิเตน ยกฺเขน เปเตน ติรจฺฉานคเตน สทฺธึ ฐิตาย มาตุคามสฺส เทเสตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. น ยกฺเขนาติ ยกฺเขน สทฺธึ ฐิตาย มาตุคามสฺส เทเสตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. เอส นโย ‘‘น เปเตน, น ติรจฺฉานคเตนา’’ติ เอตฺถาปิ.

๖๖. ฉปฺปญฺจวาจาหีติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจา’’ติ วาจาสิลิฏฺฐวเสน วุตฺตํ กสฺสจิ ปโยชนสฺสาภาวา. ตตฺถาติ ‘‘ฉปฺปญฺจวาจาหี’’ติ ปเท. เอโก คาถาปาโท เอกา วาจาติ วทนฺโต จุณฺณิเย วิภตฺยนฺตํ เอกํ ปทํ เอกา วาจา นามาติ ทสฺเสติ, อตฺถโชตกปทํ วา วากฺยปทํ วา น คเหตพฺพํ. ‘‘เอกํ ปทํ ปาฬิโต, ปญฺจ อฏฺฐกถาโต’’ติ อิมินา ‘‘เทฺว ปทานิ ปาฬิโต, จตฺตาริ อฏฺฐกถาโต’’ติอาทินโยปิ คเหตพฺโพ. ฉปทานติกฺกโมเยว หิ ปมาณํ. ตสฺมินฺติ เอตฺถ สติ วิภตฺติวิปลฺลาเส ลิงฺคสฺสาปิ วิปลฺลาโส โหติ ‘‘ตสฺมิ’’นฺติ ปุลฺลิงฺเคน วุตฺตตฺตา. สติ จ วิภตฺติวิปลฺลาเส ‘‘ตสฺสา’’ติ อิตฺถิลิงฺคภาเวน ปวตฺตา. ‘‘มาตุคามสฺสา’’ติ นิยตปุลฺลิงฺคาเปกฺขนสฺส อสมฺภวโต อตฺถวเสน ‘‘เอกิสฺสา’’ติ อิตฺถิลิงฺคภาเวน วุตฺตํ. อิมินา เภทลิงฺคนิสฺสิโต วิเสสนวิเสโสฺยปิ อตฺถีติ ทสฺเสติ. ตุมฺหากนฺติ นิทฺธารณสมุทาโย. ‘‘สุณาถา’’ติ อวตฺวา อาโภโคปิ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘ปฐม’’นฺติอาทิ. ปฐมนฺติ จ ปฐมเมว. เตน วุตฺตํ ‘‘น ปจฺฉา’’ติ. ปุฏฺโฐ หุตฺวา ภิกฺขุ กเถตีติ โยชนาติ. สตฺตมํ.

๘. ภูตาโรจนสิกฺขาปทํ

๖๗. อฏฺฐเม ตตฺถาติ จตุตฺถปาราชิกสิกฺขาปเท. อิธาติ ภูตาโรจนสิกฺขาปเท. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปยุตฺตวาจาติ ปจฺจเยหิ ยุตฺตา วาจา. ตถาติ ตโต คุณาโรจนการณา, อริยา สาทิยึสูติ โยชนา.

ยตสทฺทานํ นิจฺจสมฺพนฺธตฺตา วุตฺตํ ‘‘เย’’ติอาทิ. สพฺเพปีติ ปุถุชฺชนาริยาปิ. ภูตนฺติ วิชฺชมานํ. กสฺมา สพฺเพปิ ปฏิชานึสุ, นนุ อริเยหิ อตฺตโน คุณานํ อนาโรจิตตฺตา น ปฏิชานิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อริยานมฺปี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อริยานมฺปิ อพฺภนฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม ยสฺมา ภูโต โหติ, ตสฺมา สพฺเพปิ ‘‘ภูตํ ภควา’’ติ ปฏิชานึสูติ โยชนา. ยสฺมา ภาสิโต วิย โหติ, ตสฺมาติ โยชนา. อริยา ปฏิชานึสูติ สมฺพนฺโธ. อนาทีนวทสฺสิโนติ โทสสฺส อทสฺสนธมฺมา. เตหีติ อริเยหิ, ภาสิโตติ สมฺพนฺโธ. ยํ ปิณฺฑปาตํ อุปฺปาเทสุนฺติ โยชนา. อญฺเญติ ปุถุชฺชนา. สพฺพสงฺคาหิเกเนวาติ สพฺเพสํ ปุถุชฺชนาริยานํ สงฺคหเณ ปวตฺเตเนว. สิกฺขาปทวิภงฺเคปีติ สิกฺขาปทสฺส ปทภาชนิเยปิ. ตตฺถาติ จตุตฺถปาราชิเก. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

๗๗. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมเมว สนฺธาย วุตฺตํ, น สุตาทิคุณนฺติ อตฺโถ. อนฺตรา วาติ ปรินิพฺพานกาลโต อญฺญสฺมึ กาเล วา. อติกฑฺฒิยมาเนนาติ อตินิปฺปีฬิยมาเนน. อุมฺมตฺตกสฺสาติ อิทํ ปนาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ. เตน ‘‘ขิตฺตจิตฺตสฺสา’’ติอาทึ สงฺคณฺหาติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานนฺติ มคฺคปญฺญาย, ผลปญฺญาย จ สมฺปนฺนานํ. อนาปตฺตีติ ปาจิตฺติยาปตฺติยา อนาปตฺติ น วตฺตพฺพา, อาปตฺติเยว โหติ, ตสฺมา ‘‘อุมฺมตฺตกสฺส อนาปตฺตี’’ติ น วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโยติ. อฏฺฐมํ.

๙. ทุฏฺฐุลฺลาโรจนสิกฺขาปทํ

๗๘. นวเม ตตฺราติ ตสฺสํ ‘‘ทุฏฺฐุลฺลา นามา’’ติอาทิปาฬิยํ, ตาสุ วา ปาฬิอฏฺฐกถาสุ. วิจารณาติ วีมํสนา. อุปสมฺปนฺนสทฺเทติ อุปสมฺปนฺนสทฺทตฺถภาเว. เอตฺถ หิ สทฺเท วุจฺจมาเน อวินาภาวโต สทฺเทน อตฺโถปิ วุตฺโต, วินาปิ ภาวปจฺจเยน ภาวตฺถสฺส ญาตพฺพตฺตา ภาโวปิ คเหตพฺโพ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุปสมฺปนฺนสทฺทตฺถภาเว’’ติ. เอเสว นโย ‘‘ทุฏฺฐุลฺลสทฺเท’’ติ เอตฺถาปิ. เอตํ ปริมาณํ ยสฺสาติ เอตํ, ‘‘เตรส สงฺฆาทิเสสา’’ติ วจนํ. เอตํ เอว วตฺตพฺพํ, น ‘‘จตฺตาริ จ ปาราชิกานี’’ติ อิทนฺติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ปาฬิยํ. กสฺสจิ วิมติ ภเวยฺย, กึ ภเวยฺยาติ โยชนา. อาปตฺตึ อาโรเจนฺเตน อกฺโกสนฺตสฺส สมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอวํ สตี’’ติอาทิ. ปาจิตฺติยเมว จาติ จสทฺโท พฺยติเรกตฺโถ, น ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. หีติ สจฺจํ. เอตนฺติ ปาจิตฺติยาปชฺชนตํ, ‘‘อสุทฺโธ โหติ…เป… โอมสวาทสฺสา’’ติ วจนํ วา, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ปาฬิยํ. อฏฺฐกถาจริยาเวติ เอตฺถ เอวกาโร อฏฺฐานโยโค, ปมาณนฺติ เอตฺถ โยเชตพฺโพ, การณเมวาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘น อญฺญา วิจารณา’’ติ. อถ วา อญฺญาติ สามฺยตฺเถ ปจฺจตฺตวจนเมตํ, น อญฺเญสํ วิจารณา ปมาณนฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิ สติ เอวกาโร ฐานโยโคว. ปุพฺเพปิ จาติ คนฺถารมฺภกาเลปิ จ.

เอตนฺติ อฏฺฐกถาจริยานํ ปมาณตํ. สํวรตฺถาย เอว, อนาปชฺชนตฺถาย เอว จ อนุญฺญาตนฺติ โยชนา. เตนาห ‘‘น ตสฺส’’ตฺยาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ภิกฺขุภาโว นาม น อตฺถิ, ตสฺมา สุวุตฺตเมวาติ สมฺพนฺโธ.

๘๐. สาติ ภิกฺขุสมฺมุติ, สงฺเฆน กาตพฺพาติ โยชนา. กตฺถจีติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. ‘‘วุตฺตตฺตา’’ติ ปทํ ‘‘กาตพฺพา’’ติ ปเท เหตุ. เอสาติ เอโส ภิกฺขุ. หิเตสิตายาติ หิตสฺส เอสิตาย, อตฺถสฺส อิจฺฉตายาติ อตฺโถ.

๘๒. เสสานีติ อาทิมฺหิ ปญฺจสิกฺขาปทโต เสสานิ อุปริ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ. อสฺสาติ อนุปสมฺปนฺนสฺส. ฆเฏตฺวาติ สมฺพนฺธํ กตฺวาติ. นวมํ.

๑๐. ปถวีขณนสิกฺขาปทํ

๘๖. ทสเม ภควา ทสฺเสตีติ โยชนา. เอตฺถาติ ปถวิยํ. ตตฺถาติ เตสุ ปาสาณาทีสุ. มุฏฺฐิปฺปมาณโตติ ขฏกปมาณโต. สาติ อทฑฺฒปถวี. หตฺถิกุจฺฉิยนฺติ เอวํนามเก ฐาเน. เอกปจฺฉิปูรํ ปถวินฺติ สมฺพนฺโธ. เตสํเยวาติ อปฺปปํสุอปฺปมตฺติกาปทานํ เอว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตนฺติ เยภุยฺเยนปาสาณาทิปญฺจกํ. ตนฺติ กุสีตํ. อาณาเปตฺวาติ เอตฺถ ‘‘อาณ เปสเน’’ติ ธาตุปาเฐสุ วุตฺตตฺตา อาณธาตุเยว เปสนสงฺขาตํ เหตฺวตฺถํ วทติ, น ณาเปปจฺจโย, โส ปน ธาตฺวตฺเถเยว วตฺตติ. น หิ ตสฺส วิสุํ วุตฺโต อภิเธยฺโย อตฺถิ ธาตฺวตฺถโต อญฺญสฺส อภิเธยฺยสฺสาภาวา. ตาวาติ ปฐมํ ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉยสฺส, ตโต วา.

โปกฺขรํ ปทุมํ เนตีติ โปกฺขรณี. ‘‘โสเธนฺเตหี’’ติ ปทํ ‘‘อุสฺสิญฺจิตุํ อปเนตุ’’นฺติ ปเทสุ ภาวกตฺตา. โยติ ‘‘ตนุกทฺทโม’’ติ ปเทน โยเชตพฺโพ. โย ตนุกทฺทโมติ หิ อตฺโถ. กุเฏหีติ ฆเฏหิ. อุสฺสิญฺจิตุนฺติ อุกฺขิปิตฺวา, อุทฺธริตฺวา วา สิญฺจิตุํ. ตตฺราติ สุกฺขกทฺทเม, ‘‘โย’’ติ ปเท อวยวีอาธาโร. โยติ สุกฺขกทฺทโม.

ตฏนฺติ กูลํ. อุทกสามนฺตาติ อุทกสฺส สมีเป. โอมกจตุมาสนฺติ จตุมาสโต อูนกํ. โอวฏฺฐนฺติ เทเวน โอวสฺสิตํ โหติ สเจติ โยชนา. ปตตีติ ตฏํ ปตติ. อุทเกเยวาติ ปกติอุทเกเยว. อุทกสฺสาติ วสฺโสทกสฺส. ตตฺถาติ ปาสาณปิฏฺฐิยํ. ปฐมเมวาติ โสณฺฑิขณนโต ปฐมํ เอว. อุทเก ปริยาทิณฺเณติ อุทเก สุกฺเข. ปจฺฉาติ อุทกปูรโต ปจฺฉา. ตตฺถาติ โสณฺฑิยํ. อุทเกเยวาติ มูลอุทเกเยว. อุทกนฺติ อาคนฺตุกอุทกํ. อลฺลียตีติ ปิฏฺฐิปาสาเณ ลคฺคติ. ตมฺปีติ สุขุมรชมฺปิ. อกตปพฺภาเรติ วฬญฺเชน อกเต ปพฺภาเร. อุปจิกาหิ วมียติ, ฆรโคฬิกาทโย วา สตฺเต วมตีติ วมฺมิโก.

คาวีนํ ขุโร กณฺฏกสทิสตฺตา โคกณฺฏโก นาม, เตน ฉินฺโน กทฺทโม ‘‘โคกณฺฏโก’’ติ วุจฺจติ. อจฺฉทนํ วา วินฏฺฐจฺฉทนํ วา ปุราณเสนาสนํ โหตีติ โยชนา. ตโตติ ปุราณเสนาสนโต, คณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. อวเสสนฺติ วินฏฺฐจฺฉทนโต. อวเสสํ อิฏฺฐกํ คณฺหามิ อิติ สญฺญายาติ โยเชตพฺโพ. เตนาติ อิฏฺฐกาทินา. ยา ยาติ มตฺติกา. อตินฺตาติ อนลฺลา, อกิลินฺนาติ อตฺโถ.

ตสฺมินฺติ มตฺติกาปุญฺเช. สพฺโพติ สกโล มตฺติกาปุญฺโช. อสฺสาติ มตฺติกาปุญฺชสฺส. ‘‘กปฺปิยการเกหี’’ติ ปทํ ‘‘อปนาเมตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. กสฺมา วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อุทเกนา’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

ตตฺถาติ มตฺติกาปากาเร. อญฺญมฺปีติ มณฺฑปถมฺภโต อญฺญมฺปิ. เตน อปเทเสนาติ เตน ปาสาณาทิปวฏฺฏนเลเสน.

ปสฺสาวธารายาติ มุตฺตโสตาย. กตฺตรยฏฺฐิยาติ กตฺตรทณฺเฑน. เอตฺถ หิ กตฺตรยติ องฺคปจฺจงฺคานํ สิถิลภาเวน สิถิโล หุตฺวา ภวตีติ กตฺวา กตฺตโร วุจฺจติ ชิณฺณมนุสฺโส, เตน เอกนฺตโต คเหตพฺพตฺตา กตฺตเรน คหิตา ยฏฺฐิ, กตฺตรสฺส ยฏฺฐีติ วา กตฺวา กตฺตรยฏฺฐิ วุจฺจติ กตฺตรทณฺโฑ. ทนฺตชปฐมกฺขเรน สชฺฌายิตพฺโพ. วีริยสมฺปคฺคหณตฺถนฺติ วีริยสฺส สุฏฺฐุ ปคฺคณฺหนตฺถํ, วีริยสฺส อุกฺขิปนตฺถนฺติ อตฺโถ. เกจิ ภิกฺขูติ โยชนา.

๘๗. ตตฺราปีติ อิฏฺฐกกปาลาทีสุปิ. หีติ สจฺจํ. เตสํ อนุปาทานตฺตาติ เตสํ อิฏฺฐกาทีนํ อคฺคิสฺส อนินฺธนตฺตา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมาวา. ตานีติ อิฏฺฐกาทีนิ. อวิสยตฺตาติ อาปตฺติยา อโนกาสตฺตา. ติณุกฺกนฺติ ติณมยํ อุกฺกํ. ตตฺเถวาติ มหาปจฺจริยํ เอว. อรียติ อคฺคินิปฺผาทนตฺถํ ฆํสียติ เอตฺถาติ อรณี, เหฏฺฐา นิมนฺถนียทารุ. สห ธนุนา เอติ ปวตฺตตีติ สหิโต, อุปริ นิมนฺถนทารุ. อรณี จ สหิโต จ อรณีสหิโต, เตน อคฺคึ นิพฺพตฺเตตฺวาติ โยชนา. ยถา กริยมาเน น ฑยฺหติ, ตถา กโรหีติ สมฺพนฺโธ.

๘๘. อาวาฏํ ชานาติ อาวาฏํ กาตุํ, ขณิตุํ วา ชานาหีติ อตฺโถ. ‘‘เอวํ มหามตฺติกํ ชาน, ถุสมตฺติกํ ชานา’’ติ เอตฺถาปิ ยถาลาภํ สมฺปทานวาจกปทํ อชฺฌาหริตฺวา โยชนา กาตพฺพา. สาติ ปถวี. เตนาติ ปวฏฺฏนาทินาติ. ทสมํ.

มุสาวาทวคฺโค ปฐโม.