๑. มุสาวาทสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ขุทฺทกานนฺติ สุขุมาปตฺติปกาสกตฺตา อปฺปกานํ, คณนโต วา ปจุรตฺตา พหุกานํ. เยสํ สิกฺขาปทานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เยส’’นฺติ ปทํ ‘‘สงฺคโห’’ติ ปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี. สงฺคหียเต สงฺคโห. ‘‘นวหิ วคฺเคหี’’ติปทํ ‘‘สงฺคโห, สุปฺปติฏฺฐิโต’’ติ ปททฺวเย กรณํ. ทานีติ กาลวาจโก สตฺตมฺยนฺตนิปาโต อิทานิ-ปริยาโย, อิมสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. เตสนฺติ ขุทฺทกานํ, อยํ วณฺณนาติ สมฺพนฺโธ. ภวตีติ เอตฺถ ติ-สทฺโท เอกํสตฺเถ อนาคตกาลิโก โหติ ‘‘นิรยํ นูน คจฺฉามิ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๓๓๑) วิย. กิญฺจาเปตฺถ หิ ยถา เอกํสวาจโก นูนสทฺโท อตฺถิ, น เอวํ ‘‘ภวตี’’ติ ปเท, อตฺถโต ปน อยํ วณฺณนา นูน ภวิสฺสตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา อวสฺสมฺภาวิยตฺเถ อนาคตกาลวาจโก โหติ ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวามห’’นฺติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๑๐๙-๑๑๔) วิย. กามเญฺหตฺถ ยถา อวสฺสมฺภาวิยตฺถวาจโก ธุวสทฺโท อตฺถิ, น เอวํ ‘‘ภวตี’’ติ ปเท, อตฺถโต ปน ธุวํ ภวิสฺสติ อยํ วณฺณนาติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ ‘‘มุสาวาทวคฺคสฺสา’’ติ ปเท นิทฺธารณสมุทาโย, เตสุ นวสุ วคฺเคสูติ อตฺโถ. ปฐมสิกฺขาปเทติ วา, เตสุ ขุทฺทเกสุ สิกฺขาปเทสูติ อตฺโถ. สกฺยานํ ปุตฺโตติ ภคินีหิ สํวาสกรณโต โลกมริยาทํ ฉินฺทิตุํ, ชาติสมฺเภทโต วา รกฺขิตุํ สกฺกุณนฺตีติ สกฺยา. สากวนสณฺเฑ นครํ มาเปนฺตีติ วา สกฺยา, ปุพฺพราชาโน. เตสํ วํเส ภูตตฺตา เอตรหิปิ ราชาโน สกฺยา นาม, เตสํ ปุตฺโตติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺธกาเล’’ติ ปทํ ‘‘ปพฺพชึสู’’ติ ปเท อาธาโร. สกฺยกุลโต นิกฺขมิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วาทกฺขิตฺโต’’ตฺยาทินา วาเทน ขิตฺโต, วาทมฺหิ วาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ยตฺร ยตฺราติ ยสฺสํ ยสฺสํ ทิฏฺฐิยํ ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. อวชานิตฺวาติ ปฏิสฺสเวน วิโยคํ กตฺวา. อวสทฺโท หิ วิโยคตฺถวาจโก. ‘‘อปชานิตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, ปฏิญฺญาตํ อปนีตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โทสนฺติ อยุตฺติโทสํ, สลฺลกฺเขนฺโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กเถนฺโต กเถนฺโตติ อนฺตสทฺโท มานสทฺทการิโย. กถิยมาโน กถิยมาโนติ หิ อตฺโถ. ปฏิชานิตฺวาติ ปฏิญฺญาตํ กตฺวา. อานิสํสนฺติ นิทฺโทสํ คุณํ. ปฏิปุพฺโพ จรสทฺโท ปฏิจฺฉาทนตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิจรติ ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ. ‘‘กึ ปน รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ วุตฺเต ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วทติ. กสฺมาติ วุตฺเต ‘‘ชานิตพฺพโต’’ติ วทติ. ยทิ เอวํ นิพฺพานมฺปิ ชานิตพฺพตฺตา อนิจฺจํ นาม สิยาติ วุตฺเต อตฺตโน เหตุมฺหิ โทสํ ทิสฺวา อหํ ‘‘ชานิตพฺพโต’’ติ เหตุํ น วทามิ, ‘‘ชาติธมฺมโต’’ติ ปน วทามิ. ตยา ปน ทุสฺสุตตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ วตฺวา อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ. ‘‘กุรุนฺทิย’’นฺติ ปทํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปเท อาธาโร. เอตสฺสาติ ‘‘รูปํ อนิจฺจํ ชานิตพฺพโต’’ติ วจนสฺส. ตตฺราติ กุรุนฺทิยํ. ตสฺสาติ ปฏิชานนาวชานนสฺส. ‘‘ปฏิจฺฉาทนตฺถ’’นฺติ ปทํ ‘‘ภาสตี’’ติปเท สมฺปทานํ. ‘‘มหาอฏฺฐกถาย’’นฺติปทํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปเท อาธาโร. ‘‘ทิวาฏฺฐานาทีสู’’ติ ปทํ อุปเนตพฺพํ. อิทํ ‘‘อสุกสฺมึ นามปเทเส’’ติ ปเท นิทฺธารณสมุทาโย.

๓. สมฺมา วทติ อเนนาติ สํวาทนํ, อุชุชาติกจิตฺตํ, น สํวาทนํ วิสํวาทนํ, วญฺจนาธิปฺปายวสปฺปวตฺตํ จิตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิสํวาทนจิตฺต’’นฺติ. ‘‘วาจา’’ตฺยาทินา วจติ เอตายาติ วาจาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ ทฬฺหีกรณโชตกํ, ตทมินา สจฺจนฺติ อตฺโถ. ‘‘วาจาเยวา’’ติ ปทํ ‘‘พฺยปฺปโถ’’ติ ปเท ตุลฺยตฺถํ, ‘‘วุจฺจตี’’ติ ปเท กมฺมํ. ปถสทฺทปรตฺตา วาจาสทฺทสฺส พฺยาเทโส กโต. สุทฺธเจตนา กถิตาติ สมฺพนฺโธ. ตํสมุฏฺฐิตสทฺทสหิตาติ ตาย เจตนาย สมุฏฺฐิเตน สทฺเทน สห ปวตฺตา เจตนา กถิตาติ โยชนา.

‘‘เอว’’นฺติ ปทํ ‘‘ทสฺเสตฺวา’’ติ ปเท นิทสฺสนํ, กรณํ วา. ‘‘ทสฺเสตฺวา’’ติ ปทํ ‘‘ทสฺเสนฺโต อาหา’’ติ ปททฺวเย ปุพฺพกาลกิริยา. อนฺเตติ ‘‘วาจา’’ติอาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปทานํ อวสาเน. ‘‘อาหา’’ติ เอตฺถ วตฺตมาน-ติวจนสฺส อกาโร ปจฺจุปฺปนฺนกาลวาจเกน ‘‘อิทานี’’ติ ปเทน โยชิตตฺตา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ ‘‘อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท อาธาโร. เอตฺถาติ ‘‘อทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ เม’’ติอาทีสุ. ‘‘ปาฬิย’’นฺติ ปทํ ‘‘เทสนา กตา’’ติ ปเท อาธาโร. นิสฺสิตวิญฺญาณวเสน อวตฺวา นิสฺสยปสาทวเสน ‘‘จกฺขุนา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โอฬาริเกเนวา’’ติ.

๔. ตสฺสาติ ‘‘ตีหากาเรหี’’ติอาทิวจนสฺส. ‘‘อตฺโถ’’ติ ปทํ ‘‘เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท กมฺมํ. หีติ วิเสสโชตกํ, วิเสสํ กถยิสฺสามีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ จตุตฺถปาราชิเก. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

๙. อาทีนมฺปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ.

๑๑. มนฺทสทฺโท ชฬตฺถวาจโกติ อาห ‘‘มนฺทตฺตา ชฬตฺตา’’ติ. โย ปน อญฺญํ ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สามเณเรนา’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺโต’’ติ ปเท กตฺตา. อปิสทฺโท ปุจฺฉาวาจโก, ‘‘ปสฺสิตฺถา’’ติ ปเทน โยเชตพฺโพ, อปิ ปสฺสิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ เม’’ติอาทิวจนโต อญฺญา ปูรณกถาปิ ตาว อตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญา ปูรณกถา นาม โหตี’’ติ. อปฺปตาย อูนสฺส อตฺถสฺส ปูรณวเสน ปวตฺตา กถา ปูรณกถา. เอสา ปูรณกถา นาม กาติ อาห ‘‘เอโก’’ติอาทิ. เอสา หิ คาเม อปฺปกมฺปิ เตลํ วา ปูวขณฺฑํ วา ปสฺสิตฺวา วา ลภิตฺวา วา พหุกํ กตฺวา ปูรณวเสน กถิตตฺตา ปูรณกถา นาม. พหุกานิ เตลานิ วา ปูเว วา ปสฺสนฺโตปิ ลภนฺโตปิ อปฺปกํ กตฺวา อูนวเสน กถิตตฺตา อูนกถาปิ อตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ. อฏฺฐกถาสุ ปน อวุตฺตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ. พหุกาย ปูรณสฺส อตฺถสฺส อูนวเสน ปวตฺตา กถา อูนกถาติ วิคฺคโห กาตพฺโพติ. ปฐมํ.