๗. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา

๔๒๘. มหนฺตานิ สฬายตนานิ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา มหาสฬายตนิกํ, มหนฺตตา จ เตสํ มหนฺตํ โลกสนฺนิวาสํ อภิพฺยาเปตฺวา ฐิตตฺตา อโยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตนโต, โยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนโต จ ทฏฺฐพฺพา. โชตกนฺติ โพธกํ.

๔๒๙. สิขาปฺปตฺตาย วิปสฺสนาย ชานนมฺปิ ยถาภูตชานนเมว มคฺเคน ชานนสฺส อาสนฺนการณภาวโตติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน อชานนฺโต’’ติ. วุฑฺฒึ คจฺฉนฺตีติ ปจฺจยสโมธาเนน ภวโยนิคติฐิติสตฺตาวาสปาฬิยา อปราปรํ ปริวุทฺธึ คจฺฉนฺติ. เอวํภูตา ปคุณภาวมาปาทิตา สมถวิปสฺสนาธมฺมา วิย สุฏฺฐุตรํ วสีภาวํ ปาปิตา ฌานาภิญฺญา วิย จ วสีภูตา หุตฺวา อุปรูปริ พฺรูเหนฺตีติ อาห – ‘‘วสีภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ตถา หิ เต กทาจิ ภวปตฺถนาย อนุปฺปาทิตายปิ อปฺปหีนภาเวเนวสฺสา ติฏฺฐนฺติ. อกุสลา ธมฺมาว เยภุยฺเยน ทสฺสนายตเนน วินาสทสฺสนโต ปวตฺตนฺติ ปริวฑฺฒนฺติ จ. ปญฺจทฺวาริกทรถาติ ปญฺจทฺวาริกชวนสหคตา อกุสลทรถา. เอวํ มโนทฺวาริกทรถา เวทิตพฺพา. สนฺตาปาติ ทรเถหิ พลวนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ นิสฺสยสฺส จ สนฺตาปนกรา. ปริฬาหาติ ตโตปิ พลวตรา เตสํเยว ปริทหนกรา.

๔๓๐. ปญฺจทฺวาริกสุขํ, น กายปฺปสาทสนฺนิสฺสิตสุขเมว. มโนทฺวาริกสุขนฺติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺนิสฺสิตสุขํ, น ยํ กิญฺจิ เจตสิกสุขํ ตสฺส กายิกสุขคฺคหเณเนว คหิตตฺตา. ปญฺจทฺวาริกชวเนน สมาปชฺชนํ วา วุฏฺฐานํ วา นตฺถีติ อิทํ มโนทฺวาริกชวเนน ตสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ, มคฺคสฺส วเสน วุตฺตํ, น ปน ตปฺปสงฺคสงฺกานิวตฺตนตฺถํ. วิญฺญตฺติมตฺตมฺปิ ชเนตุํ อสมตฺถํ สมาปชฺชนสฺส กถํ ปจฺจโย โหติ, พุทฺธานํ ปน ภควนฺตานํ โหตีติ เจ? ตถาปิ ตสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริกจิตฺตปฺปวตฺติยา อสมฺภโว เอว ตาทิสสฺส ปุพฺพาโภคสฺส ตสฺมึ กาเล อสมฺภวโต. เอเตเนว ยา เกสญฺจิ อริยธมฺเม อโกวิทานํ ฆฏสภาวาทีสุ พุทฺธิตุลฺยการิตาปตฺติโจทนา; สา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา ตํตํปุริมาโภควเสน เตน เตน ปญฺจทฺวาริกาภินิยตมโนวิญฺญาณสฺส ปรโต ปวตฺตมานมโนวิญฺญาเณน ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสสฺส วินิจฺฉินิตพฺพโต. อุปฺปนฺนมตฺตกเมว โหตีติ ปญฺจทฺวาริกชวนํ ตาทิสํ กิญฺจิ อตฺถนิจฺฉยกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, เกวลํ อุปฺปนฺนมตฺตเมว โหติ. อยนฺติ ‘‘อาทีนวานุปสฺสิโน’’ติอาทินา วุตฺตา.

๔๓๑. กุสลจิตฺต…เป… ภูตสฺสาติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสหคตกุสลจิตฺตสฺส สมฺปยุตฺตเจโตสุขสมงฺคีภูตสฺส. ปุพฺพสุทฺธิกาติ มคฺคุปฺปตฺติโต, วิปสฺสนารมฺภโตปิ วา ปุพฺเพว สุทฺธา. เตนาห – ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาว โหนฺตี’’ติ. สพฺพตฺถกการาปกงฺคานีติ สีลวิโสธนสฺส จิตฺตสมาธานสฺส วิปสฺสนาภิโยคสฺส มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสปหานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ มคฺคสมฺภารกิจฺจสฺส การาปกงฺคานิ. อฏฺฐงฺคิโก วาติ ปฐมชฺฌานิโก วา อฏฺฐงฺคิโก, ทุติยชฺฌานิโก วา สตฺตงฺคิโก โหติ.

อิมเมว สุตฺตปเทสํ คเหตฺวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํเยว ตสฺมึ ฐาเน คหิตตฺตา โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโกติ วทติ. โสติ ตถา วทนฺโต วิตณฺฑวาที. อนนฺตรวจเนเนวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทิวจนสฺส, ‘‘เอวมสฺสาย’’นฺติอาทินา อนนฺตรวจเนน. ปฏิเสธิตพฺโพติ ปฏิกฺขิปิตพฺโพ. ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ หิ อิทํ วจนํ อริยมคฺคสฺส ปญฺจงฺคิกภาวํ อุชุกเมว ปฏิกฺขิปติ. ยทิ เอวํ ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา ตตฺถ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ คหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘อุตฺตริ จา’’ติอาทิ. สมฺมาวาจํ ภาเวติ อริยมคฺคสมงฺคี. เตนาห ‘‘มิจฺฉาวาจํ ปชหตี’’ติ. ยสฺมิญฺหิ ขเณ สมฺมาวาจา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, ตสฺมึเยว มิจฺฉาวาจา ปชหียตีติ. สเหว วิรติยา ปูเรนฺติ สมุจฺเฉทวิรติยา วินา ทุกฺขปริญฺญาทีนํ อสมฺภวโต. อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาเนว วฏฺฏนฺติ ปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิตสฺเสว ภาวนาย อิชฺฌนโต. ยถาวุตฺตมตฺถํ คนฺถนฺตเรนปิ สมตฺเถตุํ, ‘‘สุภทฺทสุตฺเตปิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ อฏฺฐงฺคิโกว มคฺโค อาคโต, น ปญฺจงฺคิโกติ อธิปฺปาโย.

สมฺมาสติ มคฺคกฺขเณ กายานุปสฺสนาทิจตุกิจฺจสาธิกา โหตีติ ตํ จตุพฺพิธํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตาว จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อาห. น จตุมคฺคสมฺปยุตฺตตาวเสน. เอส นโย สมฺมปฺปธานาทีสุปิ. อญฺญมญฺญานติวตฺตมานา ยุคนทฺธา ยุตฺตา วิย อริยมคฺคยุคนทฺธา อญฺญมญฺญํ ปฏิพทฺธาติ ยุคนทฺธา. เตนาห – ‘‘เอกกฺขณิกยุคนนฺธา’’ติ อริยมคฺคกฺขเณ เอว หิ สมถวิปสฺสนา เอกกฺขณิกา หุตฺวา สมธุรํ วตฺตนฺติ. เตเนวาห ‘‘เอเต หี’’ติอาทิ. อญฺญสฺมึ ขเณ สมาปตฺติ, อญฺญสฺมึ วิปสฺสนาติ อิทํ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ กิจฺจโต อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อญฺญถา. น หิ ปญฺญารหิตา สมาปตฺติ, สมาธิรหิตา จ วิปสฺสนา อตฺถิ. อริยมคฺเค ปน เอกกฺขณิกา สมธุรตาย เอกรสภาเวนาติ อตฺโถ. ผลวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.