๘. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา

๔๓๕. สมวิสมํ จรนฺตีติ กายสมาทึ สมญฺเญว, กายวิสมาทึ วิสมญฺเญว จรนฺติ กโรนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. ตํ ปน สมวิสมํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธตฺตา วิสทิสตฺตา น เอกสฺมึ กาเล สมฺภวตีติ อาห – ‘‘กาเลน สมํ กาเลน วิสม’’นฺติ. สมจริยมฺปิ หิ เอตนฺติ ปุพฺเพ สมจริยาย โชติตตฺตา วุตฺตํ.

๔๓๗. อากโรนฺติ อธิปฺเปตมตฺถํ ญาเปนฺติ ปโพเธนฺตีติ อาการา, ญาปกการณนฺติ อาห – ‘‘เก อาการาติ กานิ การณานี’’ติ. อนุพุทฺธิโยติ อนุมานญาณานิ. ตญฺหิ ยถาทิฏฺฐมตฺถํ ทิฏฺฐภาเวน อเนฺวติ อนุคจฺฉตีติ ‘‘อนฺวยา’’ติ วุจฺจติ. หริตติณจมฺปกวนาทิวเสนาติ หริตกมฺพลาทิสทิสติณาทิวเสน วิตฺถาริตกนกปฏาทิสทิวิกสิตจมฺปกวนาทิวเสน. อาทิสทฺเทน เจตฺถ กีจกเวณุสทฺทมธุรสผลาผลวเสน สทฺทรสานํ อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพติ. จมฺปกวเสเนว ปน ผสฺสคนฺธานมฺปิ อตฺถิภาโว วุตฺโตติ. เตนาห – ‘‘รูปาทโย ปญฺจ กามคุณา อตฺถี’’ติ. ‘‘อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาเยตํ กถิต’’นฺติ วตฺวา อินฺทฺริยพทฺธา วา โหนฺตุ รูปาทโย อนินฺทฺริยพทฺธา วา, สพฺเพปิ เจเต กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย กามคุณา เอวาติ โจทนํ สนฺธาย วิสภาคิตฺถิคตา รูปาทโย สวิเสสํ กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตานิ หี’’ติอาทิมาห.

ตตฺถ ตานีติ รูปาทีนิ. หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ, ‘‘ยสฺมา ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาย เอตํ กถิต’’นฺติ. ปุริสสฺส จิตฺตนฺติ ปุริสสฺส จตุภูมกํ กุสลจิตฺตํ ปริยาทาย คเหตฺวา อนฺโตมุฏฺฐิคตํ วิย กตฺวา. ‘‘หตฺถิกายํ ปริยาทิยิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๖) หิ คหณํ ปริยาทานํ นาม, ‘‘อนิจฺจสญฺญา ภาวิตา พหุลีกตา สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๐๒) เขปนํ ปริยาทานํ, อิธ อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตเนว สาเธตุํ, ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. อหนฺติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ภิกฺขเวติ ภิกฺขู อาลปติ. อญฺญนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ อิตฺถิรูปโต อญฺญํ. เอกรูปมฺปีติ เอกมฺปิ รูปํ. สมนุปสฺสามีติ ญาณสฺส สมนุปสฺสนา อธิปฺเปตา, เหฏฺฐา น-การํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ – ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สพฺพโส โอโลเกนฺโต อญฺญํ เอกรูปมฺปิ น สมนุปสฺสามี’’ติ. ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ยํ รูปํ รูปครุกสฺส ปุริสสฺส สพฺพมฺปิ กุสลจิตฺตํ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา จ ติฏฺฐติ. ยถยิทํ อิตฺถิรูปนฺติ อิตฺถิยา รูปกายํ. รูปสทฺโท ขนฺธาทิอเนกตฺถวาจโก, อิธ ปน อิตฺถิยา จตุสมุฏฺฐาเน รูปายตเน วณฺณธาตุยํ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ อิทํ ปุริมสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ วุตฺตํ. ปุริมํ ‘‘ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูป’’นฺติ อิทํ โอปมฺมวเสน วุตฺตํ, อิทํ ปริยาทานภาเว นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.