๕. จูฬสจฺจกสุตฺตวณฺณนา

๓๕๓. หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนนาติ หํสวฏฺฏกปฏิจฺฉนฺเนน, หํสมณฺฑลากาเรนาติ อตฺโถ.

วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, มคฺโค. กึ วทนฺติ? อุตฺตรํ. วาทานํ สตานิ วาทสตานิ. ‘‘นิคณฺโฐ ปญฺจวาทสตานิ, นิคณฺฐี ปญฺจวาทสตานี’’ติ เอวํ นิคณฺโฐ จ นิคณฺฐี จ ปญฺจ ปญฺจ วาทสตานิ อุคฺคเหตฺวา วิจรนฺตา. กิริยโต เต ปุจฺฉึสุ, ลิงฺคโต ปน นิคณฺฐภาโว ญาโต. เตนาห ‘‘อหํ วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ.

ชคฺคนฺโต สมฺมชฺชนาทิวเสน. ทิวาตรนฺติ อติทิวํ. ‘‘กสฺส ปุจฺฉา, กสฺส วิสฺสชฺชนํ โหตู’’ติ ปริพฺพาชิกาหิ วุตฺเต เถโร อาห ‘‘ปุจฺฉา นาม อมฺหากํ ปตฺตา’’ติ. ปุจฺฉา วาทานํ ปุพฺพปกฺโข, ยสฺมา ตุเมฺห วาทปสุตา วาทาภิรตา ธชํ ปคฺคยฺห วิจรถ, ตสฺมา วาทานํ ปุพฺพปกฺโข อมฺหากํ ปตฺโต, เอวํ สนฺเตปิ ตุมฺหากํ มาตุคามภาวโต ปุพฺพปกฺขํ เทมาติ อาห ‘‘ตุเมฺห ปน มาตุคามา นาม ปฐมํ ปุจฺฉถา’’ติ. ตา ปริพฺพาชิกา เอเกกา อฑฺฒเตยฺยสตวาทมคฺคํ ปุจฺฉนฺติโย วาทสหสฺสํ ปุจฺฉึสุ. ยถา นิสิตสฺส ขคฺคสฺส กุมุทนาฬจฺเฉทเน กิมตฺถิ ภาริยํ, เอวํ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสฺส สาวเกสุ ปญฺญวนฺตานํ อคฺคภาเว ฐิตสฺส ธมฺมเสนาปติโน ปุถุชฺชนปริกปฺปิตปญฺหวิสฺสชฺชเน กิมตฺถิ ภาริยํ. เตนาห ‘‘เถโร ขคฺเคนา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวาติ ยถา ตา ปุน ตตฺถ ชฏํ คณฺฐึ กาตุํ น วิสหนฺติ, ตถา วิชเฏตฺวา กเถสิ. อยํ เถโร จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สหสฺสวฏฺฏิกํ ทีเปนฺโต วิย อญฺเญสํ อวิสเย อนฺธการภูเต ปเญฺห ปุจฺฉิตมตฺเตเยว วิสฺสชฺเชสีติ เถรสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ทิสฺวา สยญฺจ อนฺติมภวิกตาย โกหญฺเญ ฐาตุํ อสกฺโกนฺติโย ‘‘เอตฺตกเมว, ภนฺเต, มยํ ชานามา’’ติ อาหํสุ. เถรสฺส วิสยนฺติ เถรสฺส ปญฺญาวิสยํ.

เนว อนฺตํ น โกฏึ อทฺทสํสูติ เอกนฺติ วตฺตพฺพสฺส พหุภาวโต ตสฺสา ปุจฺฉาย อตฺโถ เอวมนฺโต เอวมวสานโกฏีติ น ปสฺสึสุ น ชานึสุ. เถโร ตาสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกนฺโต ปพฺพชฺชารุจึ ทิสฺวา อาห ‘‘อิทานิ กึ กริสฺสถา’’ติ? อุตฺตริตรปญฺโญติ วาทมคฺคปริจเยน เมธาวิตาย จ ยาทิสา ตาสํ ปญฺญา, ตโต อุตฺตริตรปญฺโญ.

กถามคฺโคติ วาทมคฺโค. ตสฺมา เตหิ เตหิ ปรปฺปวาทาทีหิ ภสฺสํ วาทมคฺคํ ปกาเรหิ วเทตีติ ภสฺสปฺปวาทโก. ปณฺฑิตวาโทติ อหํ ปณฺฑิโต นิปุโณ พหุสฺสุโตติ เอวํวาที. ยํ ยํ นกฺขตฺตาจาเรน อาทิสตีติ นกฺขตฺตคติยา กาลญาเณน ‘‘อสุกทิวเส จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, สูริยคฺคาโห ภวิสฺสตี’’ติอาทินา ยํ ยํ อาเทสํ ภณติ. สาธุลทฺธิโก ญาณสมฺปตฺติยา สุนฺทโร. อาโรปิโตติ ปฏิญฺญาเหตุนิทสฺสนาทิโทสํ อุปริ อาโรปิโต วาโท สฺวาโรปิโต. โทสปทํ อาโรเปนฺเตน วาทินา ปรวาทิมฺหิ อภิภุยฺย ตสฺส ธาตุกฺโขโภปิ สิยา, จิตฺตวิกฺเขเปน เยน โทโส เตน สงฺกปฺปิโต สมฺปเวธิโตติ. ถูณนฺติ สรีรํ โขภิตนฺติ กตฺวา. ถูณนฺติ หิ โลหิตปิตฺตเสมฺหานํ อธิวจนํ สพฺพงฺคสรีรธารณโต. อปิจ ถูณปโท นาม อตฺถิ กถามคฺโค วาทมคฺคํ คณฺหนฺตานํ. สจฺจโก ปน โกหญฺเญ ฐตฺวา อตฺตโน วาทปฺปเภทวเสน ปเร วิมฺหาเปนฺโต ‘‘ถูณํ เจปาห’’นฺติอาทิมาห. สาวกานํ วินยํ นาม สิกฺขาปทํ, ตญฺจ ธมฺมเทสนา โหตีติ เอสา เอว จสฺส อนุสาสนีติ วินยนาทิมุเขน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มตํ สาสนํ ปุจฺฉนฺโต สจฺจโก ‘‘กถํ ปน, โภ, อสฺสชี’’ติอาทิมาห. อถสฺส เถโร ‘‘ลกฺขณตฺตยกถา นาม อนญฺญสาธารณา พุทฺธาเวณิกา ธมฺมเทสนา, ตตฺร จ มยา อนิจฺจกถาย สมุฏฺฐาปิตาย ตํ อสหนฺโต สจฺจโก ตุจฺฉมาเนน ปฏปฏายนฺโต กุรุมาโน ลิจฺฉวี คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, อถสฺส ภควา วาทํ มทฺทิตฺวา อนิจฺจนฺติ ปติฏฺฐเปนฺโต ธมฺมํ กเถสฺสติ, ตทา ภวิสฺสติ วิชหิตวาโท สมฺมาปฏิปตฺติยา ปติฏฺฐิโต’’ติ จินฺเตตฺวา อนิจฺจานตฺตลกฺขณปฏิสํยุตฺตํ ภควโต อนุสาสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ, โภ, อคฺคิเวสฺสนา’’ติอาทิมาห.

กสฺมา ปเนตฺถ ทุกฺขลกฺขณํ อคฺคหิตนฺติ อาห ‘‘เถโร ปนา’’ติอาทิ. ‘‘อุปารมฺภสฺส โอกาโส โหตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วิวริตุํ ‘‘มคฺคผลานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริยาเยนาติ สงฺขารทุกฺขตาปริยาเยน. อยนฺติ สจฺจโก. นยิทํ ตุมฺหากํ สาสนํ นามาติ ยตฺถ ตุเมฺห อวฏฺฐิตา, อิทํ ตุมฺหากํ สพฺพญฺญุสาสนํ นาม น โหติ ทุกฺขโต อนิสฺสรณตฺตา, อถ โข มหาอาฆาตนํ นาเมตํ, มหาทุกฺขนิทฺทิฏฺฐตฺตา ปน นิรยุสฺสโท นาม อุสฺสทนิรโย นาม, ตสฺมา นตฺติ นาม ตุมฺหากํ สุขาสา. อุฏฺฐายุฏฺฐายาติ อุสฺสุกฺกํ กตฺวา, ทุกฺขเมว ชีราเปนฺตา สพฺพโส ทุกฺขเมว อนุภวนฺตา, อาหิณฺฑถ วิจรถาติ. สพฺพมิทํ ตสฺส มิจฺฉาปริกปฺปิตเมว. กสฺมา? ทุกฺขสจฺจูปสญฺหิตาเยว เหตฺถ นิปฺปริยายกถา นาม. ตสฺส หิ ปริญฺญตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. มคฺคผลานิ สงฺขารภาเวน ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ ปริยายโต ทุกฺขํ, น นิปฺปริยายโต. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. โสตุํ อยุตฺตํ มิจฺฉาวาทตฺตาติ อธิปฺปาโย.

๓๕๔. สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติ สนฺธาคารํ, ราชกุลานํ สนฺถาปนอคารนฺติปิ สนฺธาคารํ, ตสฺมึ สนฺถาคาเรติ อตฺโถ. เอกสฺมึ กาเล ตาทิเส กาเล ราชกิจฺจานํ สนฺถานเมตฺถ วิจาเรนฺตีติ สนฺธาคารํ, ตสฺมึ สนฺถาคาเรติปิ อตฺโถ. ปติฏฺฐิตนฺติ ‘‘อนิจฺจํ อนตฺตา’’ติ จ ปฏิญฺญาตํ. อิทาเนว ปิฏฺฐึ ปริวตฺเตนฺโตติ ภควโต นลาฏํ อโนโลเกตฺวา วิมุขภาวํ อาปชฺชนฺโต. สุราฆเรติ สุราสมฺปาทกเคเห. ปิฏฺฐกิลญฺชนฺติ ปิฏฺฐฐปนกิฬญฺชํ. วาลนฺติ จงฺควารํ. สาณสาฏกกรณตฺถนฺติ สาณสาฏกํ กโรนฺติ เอเตนาติ สาณสาฏกกรณํ, สุตฺตํ, ตทตฺถํ. สาณวากา เอเตสุ สนฺตีติ สาณวากา, สาณทณฺฑา. เต คเหตฺวา สาณานํ โธวนสทิสํ กีฬิตชาตํ ยถา ‘‘อุทฺทาลปุปฺผภญฺชิกา, สาณภญฺชิกา’’ติ จ. กึ โส ภวมาโนติ กีทิโส หุตฺวา โส ภวมาโน, กึ โหนฺโต โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทาโรปนํ นาม ตโต อุตฺตริตรสูรคุโณ เอว ยกฺขาทิภาเวน โส ภวมาโน อภิสมฺภุเณยฺย. อยํ ปน อปฺปานุภาวตาย ปิสาจรูโป กึ เอตฺตกํ กาลํ นิทฺทายนฺโต อชฺช ปพุชฺฌิตฺวา เอวํ วทตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กึ ยกฺโข’’ติอาทิ.

๓๕๕. มหามชฺฌนฺหิกสมเยติ มหติ มชฺฌนฺหิกกาเล, คคนมชฺเฌ สูริยคตเวลาย. ทิวาปธานิกา ปธานานุยุญฺชกา. วตฺตํ ทสฺเสตฺวาติ ปจฺฉาภตฺตํ ทิวาวิหารูปคมนโต ปุพฺเพ กาตพฺพวตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปฏิปชฺชิตฺวา. ภควนฺตํ ทสฺเสนฺโตติ ภควติ คารวพหุมานํ วิภาเวนฺโต อุโภ หตฺเถ กมลมกุลากาเร กตฺวา อุกฺขิปฺป ภควนฺตํ ทสฺเสนฺโต.

ตํ สนฺธายาติ ตํ อปริจฺฉินฺนคณนํ สนฺธาย เอวํ ‘‘มหติยา ลิจฺฉวิปริสายา’’ติ วุตฺตํ. กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทนา กตา โหติ? เกราฏิกาติ สฐา. โมเจนฺตาติ ภิกฺขาทานโต โมเจนฺตา. อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺโฑ วิยาติ เหฏฺฐาขิตฺตมตฺติกาปิณฺโฑ วิย. ยตฺถ กตฺถจีติ อตฺตโน อนุรูปํ วจนํ อสลฺลเปนฺโต ยตฺถ กตฺถจิ.

๓๕๖. ทิสฺสติ ‘‘อิทํ อิมสฺส ผล’’นฺติ อปทิสฺสติ เอเตนาติ เทโส, การณํ, ตเทว ตสฺส ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกาโสติ อาห ‘‘กญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ โอกาสํ กิญฺจิ การณ’’นฺติ. โอกาโส ฐานนฺติ จ การณํ วุจฺจติ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๖๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘-๑๓๑; อ. นิ. ๑.๒๖๘-๒๙๕; วิภ. ๘๐๙). ยทากงฺขสีติ น วทนฺติ อนวเสสธมฺมวิสยตฺตา ปฏิญฺญาย. ตุมฺหนฺติ ตุมฺหากํ. ยกฺข…เป… ปริพฺพาชกานนฺติ เอตฺถ ‘‘ปุจฺฉาวุโส, ยทากงฺขสี’’ติอาทีนิ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. อาฬวกสุตฺต) ปุจฺฉาวจนานิ ยถากฺกมํ โยเชตพฺพานิ.

ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจาติ อิทํ มหาสตฺโต นิรยํ สคฺคญฺจ เตสํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสตฺวา อาห.

ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถาติ ยถา ปกาเรน สุกุสโล สพฺพญฺญู ชานาติ กเถติ, ตถา อหํ กเถสฺสามิ. ตสฺส ปน การณํ อการณญฺจ อวิชานนฺโต ราชานํ กโรตุ วา มา วา, อหํ ปน เต อกฺขิสฺสามีติ อาห ‘‘ราชา จ โข…เป… น วา’’ติ.

กถิตนิยาเมเนว กเถนฺโตติ เตปริวฏฺฏกถาย ทุกฺขลกฺขณมฺเปส กเถสฺสติ, อิธ ปน อญฺญถา สาวเกน อสฺสชินา กถิตํ, อญฺญถา สมเณน โคตเมนาติ วจโนกาสปริหรณตฺถํ ทุกฺขลกฺขณํ อนามสิตฺวา เถเรน กถิตนิยาเมเนว อนิจฺจานตฺตลกฺขณเมว กเถนฺเตน ภควตา – ‘‘รูปํ อนตฺตา ยาว วิญฺญาณํ อนตฺตา’’ติ วุตฺเต สจฺจโก ตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต อุปมาย อตฺถญาปเน อุปมาปมาณํ ยถา ‘‘โค วิย ควโย’’ติ อตฺตานํ อุปเมยฺยํ กตฺวา อุปมาปมาเณน ปติฏฺฐาเปตุกาโม อาห ‘‘อุปมา มํ, โภ โคตม, ปฏิภาตี’’ติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อุปมายปิเธกจฺเจ วิญฺญู ปุริสา ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺตีติ อธิปฺปาโย. ภควา อุปมาสเตน, อญฺเญน วาปิ ปมาเณน ตว อตฺตา ปติฏฺฐาเปตุํ น ลพฺภา อตฺตโน วิย ปมาณสฺสปิ อนุปลพฺภนโตติ อาห ‘‘ปฏิภาตุ ตํ อคฺคิเวสฺสนา’’ติ. ยถา หิ อตฺตา นาม โกจิ ปรมตฺถโต น อุปลพฺภติ เอกํเสน อนุปลทฺธิโต, เอวสฺส ญาปกปุคฺคลํ ปมาณมฺปิ น อุปลพฺภติ. เตนาห ‘‘อาหร ตํ อุปมํ วิสฺสตฺโถ’’ติ, น เตน ตว อตฺตวาโท ปติฏฺฐํ ลภตีติ อธิปฺปาโย.

ยํ ทิฏฺฐํ กายิกํ วา ปุญฺญาปุญฺญํ ปุริสปุคฺคเล อุปลพฺภติ, เตน วิญฺญายติ รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโล, ตถา ยํ ทิฏฺฐํ สุขทุกฺขปฏิสํเวทนํ ปุริสปุคฺคเล อุปลพฺภติ, ยํ ทิฏฺฐํ นีลาทิสญฺชานนํ, ยํ ทิฏฺฐํ รชฺชนทุสฺสนาทิ, ยํ ทิฏฺฐํ อารมฺมณปฏิวิชานนํ ปุริสปุคฺคเล อุปลพฺภติ, เตน วิญฺญายติ วิญฺญาณตฺตายํ ปุริสปุคฺคโลติ. เอวํ รูปาทิลกฺขโณ อตฺตา ตตฺถ ตตฺถ กาเย กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ, เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา กมฺมผลสมฺพนฺโธ น ยุชฺเชยฺยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา กึ ทีเปตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตติ สตฺตา. ปติฏฺฐายาติ นิสฺสาย. ‘‘รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโล’’ติอาทินา รูปาทิธมฺเม ‘‘อตฺตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘รูเป ปติฏฺฐายา’’ติอาทึ วทนฺโต อยํ นิคณฺโฐ อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ ปติฏฺฐานสฺส, ปติฏฺฐายกสฺส จ อเภททีปนโต. รูปาทโย เวทนาทิสภาวา อตฺตา ตนฺนิสฺสเยน ปุญฺญาทิกิริยาสมุปลทฺธิโต อิธ ยํ นิสฺสาย ปุญฺญาทิกิริยา สมุปลพฺภติ, เต รูปาทโย สตฺตสญฺญิตา อตฺตสภาวา ทิฏฺฐา ยถา ตํ เทวตาทีสุ, เย ปน สตฺตสญฺญิตา ตโต อญฺเญ อสตฺตสภาวา ทิฏฺฐา ยถา ตํ กฏฺฐกลิงฺคราทีสูติ เอวํ สาเธตพฺพํ อตฺถํ สเหตุํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต นิคณฺโฐ นิทสฺสนํ อาเนสีติ อาห ‘‘อติวิย สการณํ กตฺวา อุปมํ อาหรี’’ติ. ตสฺส ปน ‘‘พลกรณียา’’ติ วุตฺตปุริสปฺปโยคา วิย พีชคามภูตคามาปิ สชีวา เอวาติ ลทฺธีติ เต สทิสูทาหรณภาเวน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. สเจ ปน เย ชีวสฺส อาธารณภาเวน สหิเตน ปวตฺเตตพฺพภาเวน สลฺลกฺเขตพฺพา, เต สชีวาติ อิจฺฉิตา, น เกวเลน ปวตฺเตตพฺพภาเวน. เอวํ สติ ‘‘พลกรณียา กมฺมนฺตา’’ติ วทนฺเตน วิสทิสูทาหรณภาเวน อุปนีตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

สมตฺโถ นาม นตฺถิ อตฺตวาทภญฺชนสฺส อนตฺตตาปติฏฺฐาปนสฺส จ สุคตาเวณิกตฺตา. ยํ ปเนตรหิ สาสนิกา ยถาสตฺติ ตทุภยํ กโรนฺติ, ตํ พุทฺเธหิ ทินฺนนเย ฐตฺวา เตสํ เทสนานุสารโต. นิวตฺเตตฺวาติ นีหริตฺวา, วิสุํ กตฺวาติ อตฺโถ. สกลํ เวสาลินฺติ สพฺพเวสาลิวาสินํ ชนํ นิสฺสยูปจาเรน นิสฺสิตํ วทติ ยถา ‘‘คาโม อาคโต’’ติ. สํวฏฺฏิตฺวาติ สมฺปิณฺฑิตฺวา, เอกชฺฌํ คเหตฺวาติ อตฺโถ.

๓๕๗. ปติฏฺฐเปตฺวาติ ยถา ตํ วาทํ น อวชานาติ, เอวํ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวาติ อตฺโถ. ฆาติ-สทฺโท หึสนตฺโถ, ตโต จ สทฺทวิทู อรหตฺถํ ตาย-สทฺทํ อุปฺปาเทตฺวา ฆาเตตายนฺติ รูปสิทฺธึ อิจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ฆาตารห’’นฺติ. ชาเปตายนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. วตฺติตุญฺจ มรหตีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. วิเสเสตฺวา ทีเปตีติ ‘‘วตฺตติ’’อิจฺเจว อวตฺวา ‘‘วตฺติตุญฺจ มรหตี’’ติ ทุติเยน ปเทน ภควตา วุตฺตํ วิเสเสตฺวา ทีเปติ.

ปาสาทิกํ อภิรูปนฺติ อภิมตรูปสมฺปนฺนํ สพฺพาวยวํ. ตโต เอว สุสชฺชิตํ สพฺพกาลํ สุฏฺฐุ สชฺชิตาการเมว. เอวํวิธนฺติ ยาทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสติ ‘‘ทุพฺพณฺณ’’นฺติอาทินา. อิมสฺมึ ฐาเนติ ‘‘วตฺตติ เต ตสฺมึ รูเป วโส’’ติ เอตสฺมึ การณคฺคหเณ. การณเญฺหตํ ภควตา คหิตํ ‘‘วตฺตติ…เป… มา อโหสี’’ติ. เตเนตํ ทสฺเสติ รูปํ อนตฺตา อวสวตฺตนโต, ยญฺหิ วเส น วตฺตติ, ตํ อนตฺตกเมว ทิฏฺฐํ ยถา ตํ สมฺปตฺติ. วาทนฺติ โทสํ นิคฺคหํ อาโรเปสฺสติ. สตฺตธา มุทฺธา ผลตีติ สหธมฺมิกสากจฺฉาหิ ตถาคเต, ปุจฺฉนฺเต อพฺยากรเณน วิเหสาย กยิรมานตฺตา ตติเย วาเร ธมฺมตาวเสน วิเหสกสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลติ ยถา ตํ สพฺพญฺญุปฏิญฺญาย ภควโต สมฺมุขภาวูปคมเน. วชิรปาณิ ปน กสฺมา ฐิโต โหตีติ? ภควา วิย อนุกมฺปมาโน มหนฺตํ ภยานกํ รูปํ มาเปตฺวา ตาเสตฺวา อิมํ ทิฏฺฐึ วิสฺสชฺชาเปมีติ ตสฺส ปุรโต อากาเส วชิรํ อาหรนฺโต ติฏฺฐติ, น มุทฺธํ ผาเลตุกาโม. น หิ ภควโต ปุรโต กสฺสจิ อนตฺโถ นาม โหติ. ยสฺมา ปน ภควา เอกํสโต สหธมฺมิกเมว ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุจฺฉิเต’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

อาทิตฺตนฺติ ทิปฺปมานํ. อกฺขินาสาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน เอฬกสีสสทิสเกสมสฺสุอาทีนํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘ทิฏฺฐิวิสฺสชฺชาปนตฺถ’’นฺติ วตฺวา นยิทํ ยทิจฺฉาวเสน อาคมนํ, อถ โข อาทิโต มหาพฺรหฺมานํ ปุรโต กตฺวา อตฺตนา กตปฏิญฺญาวเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. นฺติ วชิรปาณึ. ตํ สจฺจกสฺส ปฏิญฺญาย ปริวตฺตนการณํ. อญฺเญปิ นุ โขติอาทิ สจฺจกสฺส วีมํสกภาวทสฺสนํ. อวีมํสเกน หิ ตํ ทิสฺวา มหายกฺโขติ วเทยฺย, เตนสฺส อสารุปฺปํ สิยา, อยํ ปน อญฺเญสํ อภีตภาวํ อุปธาเรตฺวา ‘‘อทฺธาเม ยกฺขํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺมา มยฺหเมว ภยํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตีเรตฺวา ยุตฺตปฺปตฺตวเสน ปฏิปชฺชิ.

๓๕๘. อุปธาเรตฺวาติ พฺยากาตพฺพมตฺถํ สลฺลกฺเขตฺวา. เอเสว นโยติ สงฺขารวิญฺญาเณสุปิ สญฺญาย วิย นโยติ อตฺโถ. วุตฺตวิปริยาเยนาติ ‘‘อกุสลา ทุกฺขา เวทนา มา อโหสิ, อกุสลา โทมนสฺสสมฺปยุตฺตา สญฺญา มา อโหสี’’ติอาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สปฺปทฏฺฐวิสนฺติ สพฺพสตฺตานํ สปฺปทฏฺฐฏฺฐาเน สรีรปเทเส ปติตํ วิสํ. อลฺลีโนติ สํสิลิฏฺโฐ. อุปคโตติ น อปคโต. อชฺโฌสิโตติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐิโต. ปริโต ชาเนยฺยาติ สมนฺตโต สพฺพโส กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา ชาเนยฺย. ปริกฺเขเปตฺวาติ อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน สพฺพโส เขเปตฺวา. ตถาภูโต จสฺส ขยวยํ อุปเนติ นามาติ อาห ‘‘ขยํ วยํ อนุปฺปาทํ อุปเนตฺวา’’ติ.

๓๕๙. อตฺตโน วาทสฺส อสารภาวโต, ยถาปริกปฺปิตสฺส วา สารสฺส อภาวโต อนฺโตสารวิรหิโต ริตฺโต. วิปฺปการนฺติ ทิฏฺฐิยา สีลาจารสฺส จ วเสน วิรูปตํ สาปราธตํ สาวชฺชตํ เตสํ อุปริ อาโรเปตฺวา. สินฺนปตฺโตติ ตนุกปตฺโต. วิผาริตนฺติ วิผาฬิตํ.

อสารกรุกฺขปริจิโตติ ปลาสาทิอสารรุกฺขโกฏฺฏเน กตปริจโย. ถทฺธภาวนฺติ วิปกฺกภาวํ, ติกฺขภาวนฺติ อตฺโถ. นตฺถีติ สทา นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ. ปริสตีติ จตุปริสมชฺเฌ. ตถา หิ ‘‘คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปฏิจฺฉนฺนสรีรา’’ติ วุตฺตํ. ยนฺตารุฬฺหสฺส วิยาติ พฺยากรณตฺถํ วายมยนฺตํ อารุฬฺหสฺส วิย.

๓๖๐. ทิฏฺฐิวิสูกานีติ ทิฏฺฐิกิญฺจกานิ. ทิฏฺฐิสญฺจริตานีติ ทิฏฺฐิตาฬนานิ. ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตานีติ ทิฏฺฐิอิญฺชิตานิ. เตสํ อธิปฺปายํ ญตฺวาติ เตสํ ลิจฺฉวิกุมารานํ อิญฺชิเตเนว อชฺฌาสยํ ชานิตฺวา. เตนาห ‘‘อิเม’’ติอาทิ.

๓๖๑. ยสฺมึ อธิคเต ปุคฺคโล สตฺถุสาสเน วิสารโท โหติ ปเรหิ อสํหาริโย, ตํ ญาณํ วิสารทสฺส ภาโวติ กตฺวา เวสารชฺชนฺติ อาห ‘‘เวสารชฺชปฺปตฺโตติ ญาณปฺปตฺโต’’ติ. ตโต เอวมสฺส น ปโร ปจฺเจตพฺโพ เอตสฺส อตฺถีติ อปรปฺปจฺจโย. น ปโร ปตฺติโย สทฺทหาตพฺโพ เอตสฺส อตฺถีติ อปรปฺปตฺติโย. กามํ สจฺจโก เสกฺขภูมิ อเสกฺขภูมีติ อิทํ สาสนโวหารํ น ชานาติ. ปสฺสตีติ ปน ทสฺสนกิริยาย วิปฺปกตภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘น เอตฺตาวตา ภิกฺขุกิจฺจํ ปริโยสิต’’นฺติ อญฺญาสิ, ตสฺมา ปุน ‘‘กิตฺตาวตา ปนา’’ติ ปุจฺฉํ อารภิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสฺสตีติ วุตฺตตฺตา’’ติอาทิ.

ยถาภูตํ ปสฺสตีติ ทสฺสนํ, วิสิฏฺฐฏฺเฐน อนุตฺตริยํ, ทสฺสนเมว อนุตฺตริยนฺติ ทสฺสนานุตฺตริยํ, ทสฺสเนสุ วา อนุตฺตริยํ ทสฺสนานุตฺตริยํ. โลกิยปญฺญาติ เจตฺถ วิปสฺสนาปญฺญา เวทิตพฺพา. สา หิ สพฺพโลกิยปญฺญาหิ วิสิฏฺฐฏฺเฐน ‘‘อนุตฺตรา’’ติ วุตฺตา. โลกิยปฏิปทานุตฺตริเยสุปิ เอเสว นโย. อิทานิ นิปฺปริยายโตว ติวิธมฺปิ อนุตฺตริยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุทฺธโลกุตฺตรเมวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติปิ สพฺเพสมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุตฺตรภาเว อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน อคฺคมคฺคปญฺญา ตโต อุตฺตริตรสฺส อภาวโต ทสฺสนานุตฺตริยํ. เตนาห ‘‘อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. เสสานิ มคฺคงฺคานีติ เสสานิ อรหตฺตมคฺคงฺคานิ. ตานิ หิ มตฺถกปฺปตฺตานิ นิพฺพานคามินี ปฏิปทาติ. อคฺคผลวิมุตฺตีติ อคฺคมคฺคสฺส ผลวิมุตฺติ อรหตฺตผลํ. ขีณาสวสฺสาติ สพฺพโส ขียมานาสวสฺส. นิพฺพานทสฺสนนฺติ อคฺคมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สจฺฉิกิริยาภิสมยมาห. ตตฺถ มคฺคงฺคานีติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ. จตุสจฺจนฺโตคธตฺตา สพฺพสฺส เญยฺยธมฺมสฺส ‘‘จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สจฺจานุคตสมฺโมหวิทฺธํสเนเนว หิ ภควโต สพฺพโส เญยฺยาวรณปฺปหานํ. นิพฺพิเสวโนติ นิรุทฺธกิเลสวิเสวโน.

๓๖๒. ธํสีติ อนุทฺธํสนสีลา. อนุปหตนฺติ อวิกฺขิตฺตํ. สกลนฺติ อนูนํ. กายงฺคนฺติ กายเมว องฺคนฺติ วทนฺติ, กายสงฺขาตํ องฺคํ สีสาทิอวยวนฺติ อตฺโถ. ตถา ‘‘โหตุ, สาธู’’ติ เอวมิทํ วาจาย อวยโว วาจงฺคนฺติ.

๓๖๓. อาหรนฺตีติ อภิหรนฺติ. ปุญฺญนฺติ ปุญฺญผลสงฺขาโต อานุภาโว. ปุญฺญผลมฺปิ หิ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ – ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๐). เตนาห ‘‘อายตึ วิปากกฺขนฺธา’’ติ. ปุญฺญมหีติ มหติ ปุญฺญผลวิภูติ เสตจฺฉตฺตมกุฏจามราทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิปากกฺขนฺธานํเยว ปริวาโร’’ติ. ลิจฺฉวีหิ เปสิเตน ขาทนียโภชนีเยน สมโณ โคตโม สสาวกสงฺโฆ มยา ปริวิสิโต, ตสฺมา ลิจฺฉวีนเมว ตํ ปุญฺญํ โหตีติ. เตนาห ‘‘ตํ ทายกานํ สุขาย โหตู’’ติ. ยสฺมา ปน ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ สจฺจเกน ทานํ ทินฺนํ, น ลิจฺฉวีหิ, ตสฺมา ภควา สจฺจกสฺส สตึ ปริวตฺเตนฺโต ‘‘ยํ โข’’ติอาทิมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘อิติ ภควา’’ติอาทิ. นิคณฺฐสฺส มเตน วินาเยวาติ สจฺจกสฺส จิตฺเตน วินา เอว ตสฺส ทกฺขิณํ เขตฺตคตํ กตฺวา ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อตฺตโน ทินฺนํ ทกฺขิณํ…เป… นิยฺยาเตสี’’ติ.

จูฬสจฺจกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.