๔. จูฬโคปาลกสุตฺตวณฺณนา

๓๕๐. เจลุกฺกาหีติ เจลมยาหิ อุกฺกาหิ. อุกฺกภูตานิ เจลานิ เอตฺถาติ อุกฺกเจลา, นครํ. สพฺพา คงฺคา ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายตีติ ปกติจกฺขุสฺส ปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ทิพฺพจกฺขุสฺส ปน สมนฺตจกฺขุสฺส วา ยตฺถ กตฺถจิ นิสินฺนสฺสปิ ภควโต ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายเตว. โสตฺถีติ อนุปทฺทโว. วฑฺฒีติ อปริหานิ. อาโรคฺยนฺติ อโรคตา อาพาธาภาโว.

มคโธ ชนปโท นิวาโส เอตสฺสาติ มาคโธ, มาคโธว มาคธิโก. ปญฺญาย นาม ทุฏฺฐุภาโว นตฺถิ เอกนฺตานวชฺชตาย, ตสฺมา ทุ-สทฺโท อภาววาจี ‘‘ทุสฺสีโล’’ติอาทีสุ วิย, ชาติ-สทฺโท จ สภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิปฺปญฺญสภาโว’’ติ. -สทฺโท อารมฺภตฺโถติ อาห ‘‘ปตาเรสีติ ตาเรตุํ อารภี’’ติ ปรตีรํ คาวีนํ อปฺปตฺตตฺตา. สุวิเทหานนฺติ สุนฺทรวิเทหานํ. วิเทหรฏฺฐํ กิร ภูมิภาคทสฺสนสมฺปตฺติยา จ วนรามเณยฺยกาทินา จ สุนฺทรํ. อามณฺฑลิกํ กริตฺวาติ อาวตฺเต ปติตา เตมณฺฑลากาเรน ปริพฺภมิตฺวา. กติปยาปิ คาวิโย อเสเสตฺวา นทีโสเตน วูฬฺหตฺตา วุตฺตํ ‘‘อวฑฺฒึ วินาสํ ปาปุณึสู’’ติ. กติปยาสุปิ หิ อวสิฏฺฐาสุ คาวีสุ อนุกฺกเมนปิ สิยา โคคณสฺส วฑฺฒีติ. วิสฺสมฏฺฐานนฺติ ปริสฺสมวิโนทนฏฺฐานํ. ติตฺถา ภฏฺฐาติ คเหตุํ อสมตฺถตาย ติตฺถํ อปฺปตฺตา. อโรโค นาม นาโหสีติ โลมมตฺตมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพา คาวิโย นทีโสเต วินฏฺฐาติ อตฺโถ.

เยสุ ขนฺธายตนธาตูสุ อิธ โลกสมญฺญา, เต อชานนฺตา ‘‘อกุสลา อิมสฺส โลกสฺสา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อิธโลเก ขนฺธธาตายตเนสุ อกุสลา อเฉกา’’ติ. อยเมว นโย ‘‘อกุสลา ปรสฺส โลกสฺสา’’ติ เอตฺถาปีติ อาห ‘‘ปรโลเกปิ เอเสว นโย’’ติ. มาโร เอตฺถ ธียตีติ มารเธยฺยํ. มาโรติ เจตฺถ กิเลสมาโร เวทิตพฺโพ. ขนฺธาภิสงฺขารา หิ ตสฺส ปวตฺตนภาเวน คหิตา, มจฺจุมาโร วิสุํ คหิโต เอว, กิเลสมารวเสเนว จ เทวปุตฺตมารสฺส กามภเว อาธิปจฺจนฺติ. เตสนฺติ เย อิธโลกาทีสุ อเฉกา, เตสํ. เต ปน อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมินา ฉ สตฺถาโร ทสฺสิตา’’ติ.

๓๕๑. พลวคาโวติ พลวนฺเต โครูเป. เต ปน ทมฺมตํ อุปคตโคณา เจว เธนุโย จาติ อาห ‘‘ทนฺตโคเณ เจว เธนุโย จา’’ติ. อวิชาตคาโวติ น วิชาตคาวิโย. วจฺฉเกติ ขุทฺทกวจฺเฉ. อปฺปตฺโถ หิ อยํ ก-สทฺโท. เตนาห ‘‘ตรุณวจฺฉเก’’ติ. กิสาพลเกติ ทุพฺพเล.

๓๕๒. มารสฺส ตณฺหาโสตํ เฉตฺวาติ ขนฺธมารสมฺพนฺธีตณฺหาสงฺขาตํ โสตํ สมุจฺฉินฺทิตฺวา. ตโย โกฏฺฐาเส เขเปตฺวา ฐิตาติ อนาคามิโน สนฺธายาห. สพฺพวาเรสูติ สกทาคามิโสตาปนฺนอฏฺฐมกวาเรสุ. ตตฺถ ปน ยถากฺกมํ จตุมคฺควชฺฌานํ กิเลสานํ เทฺว โกฏฺฐาเส เขเปตฺวา ฐิตา, เอกโกฏฺฐาสํ เขเปตฺวา ฐิตา, ปฐมํ โกฏฺฐาสํ เขเปนฺโตติ วตฺตพฺพํ. ธมฺมํ อนุสฺสรนฺติ, ธมฺมสฺส วา อนุสฺสรณสีลาติ ธมฺมานุสาริโน. ธมฺโมติ เจตฺถ ปญฺญา อธิปฺเปตา. สทฺธํ อนุสฺสรนฺติ, สทฺธาย วา อนุสฺสรณสีลาติ สทฺธานุสาริโน.

ชานตาติ เอตฺถ ชานนกิริยาวิสยสฺส อวิเสสิตตฺตา อธิการวเสน อนวเสสเญยฺยวิเสสา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘สพฺพธมฺเม ชานนฺเตนา’’ติ. อนฺโตสารวิรหโต อพฺภุคฺคตฏฺเฐน จ นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโนติ อาห ‘‘วิคตมานนฬํ กต’’นฺติ. เขมํ ปตฺเถถาติ เอตฺถ จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทวตฺตา ‘‘เขม’’นฺติ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ. ปตฺถนา จ ฉนฺทปตฺถนา, น ตณฺหาปตฺถนาติ อาห ‘‘กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน อรหตฺตํ ปตฺเถถา’’ติ. ปตฺตาเยว นาม ตสฺส ปตฺติยา น โกจิ อนฺตราโย. โสตฺถินา ปารคมนํ อุทฺทิสฺส เทสนํ อารภิตฺวา เขมปฺปตฺติยา เทสนาย ปริโยสาปิตตฺตา ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

จูฬโคปาลกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.