๕. นิวาปสุตฺตวณฺณนา

๒๖๑. นิวปฺปตีติ นิวาโป, นิวาปํ วตฺเตติ, นิวาปโภชนํ วา เอตสฺสาติ เนวาปิโก, นิวาเปน มิเค ปโลเภตฺวา คณฺหนกมาควิโก. ติณพีชานีติ นิวาปติณพีชานิ. วปฺปนฺติ สสฺสํ วิย วปิตพฺพฏฺเฐน วปฺปํ. ‘‘มยํ วิย อญฺเญ เก อีทิสํ ลภิสฺสนฺตี’’ติ มานมทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. วิสฺสฏฺฐสติภาวนฺติ อนุสฺสงฺกิตปริสงฺกิตภาวํ. ติรจฺฉานา หิ วิชาติยพลวติรจฺฉานวสนฏฺฐาเนสุ สาสงฺกา อุพฺพิคฺคหทยา อปฺปมตฺตา โหนฺติ วิเสสโต มาควิกาทิมนุสฺสูปจาเร, รสตณฺหาย ปน พทฺธา ปมาทํ อาปชฺชสฺสนฺติ. นิวปติ เอตฺถาติ นิวาโป, นิวาปภูมิ นิวาปฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘นิวาปฏฺฐาเน’’ติ. ‘‘ยถากามกรณียา’’ติ วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เอกํ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นีวารวนํ วิยาติ นีวารสฺส สมูโห วิย. นีวาโร นาม อรญฺเญ สยํชาตวีหิชาติ. เมฆมาลา วิยาติ เมฆฆฏา วิย. เอกคฺฆนนฺติ เอกชฺฌํ วิย อวิรฏฺฐํ. ปกฺกมนฺตีติ อาสงฺกปริสงฺกา หุตฺวา ปกฺกมนฺติ. กณฺเณ จาลยมานาติ อนาสงฺกนฺตานํ ปหฏฺฐาการทสฺสนํ. มณฺฑลคุมฺพนฺติ มณฺฑลกากาเรน ฐิตํ คุมฺพํ.

๒๖๒. กปฺเปตฺวาติ อุปมาภาเวน ปริกปฺเปตฺวา. มิเค อตฺตโน วเส วตฺตาปนํ วสีภาโว. โส เอว อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ, ปภาวนฏฺเฐน อานุภาโว.

๒๖๓. ภเยน โภคโตติ ภเยน สห สภยํ นิวาปปริโภคโต. พลวีริยนฺติ กายพลญฺจ อุฏฺฐานวีริยญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน พลเมว วีริยํ. พลนฺติ จ สรีรพลํ, ตญฺจ อตฺถโต มนสิการมคฺเคหิ อปราปรํ สญฺจรณกวาโตติ วุตฺตํ ‘‘อปราปรํ สญฺจรณวาโยธาตู’’ติ.

๒๖๔. สิกฺขิตเกราฏิกาติ ปริจิตสาเฐยฺยา, วญฺจกาติ อตฺโถ. อิทฺธิมนฺโต วิย อานุภาววนฺโต วิย. ปจุรชเนหิ ปรภูตา ชาตาติ ปรชนา, มหาภูตา. เตนาห ‘‘ยกฺขา’’ติ. สมนฺตา สปฺปเทสนฺติ สมนฺตโต ปเทสวนฺตํ วิปุโลกาสสนฺนิวาสฏฺฐานํ. ตสฺส ปน สปฺปเทสตา มหาโอกาสตายาติ วุตฺตํ ‘‘มหนฺตํ โอกาส’’นฺติ.

๒๖๕. ฆฏฺเฏสฺสนฺตีติ ‘‘สภยสมุฏฺฐาน’’นฺติ สญฺญาทานวเสน จิตฺตํ เจเตสฺสนฺติ, ตาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปริจฺจชิสฺสนฺตีติ นิพฺพิสิสฺสนฺติ. มหลฺลโกติ ชาติยา มหลฺลโก ชิณฺโณ. ทุพฺพโลติ พฺยาธิวเสน, ปกติยา วา พลวิรหิโต.

๒๖๗. นิวาปสทิสตาย นิวาโปติ วา. โลกปริยาปนฺนํ หุตฺวา กิเลเสหิ อามสิตพฺพตาย โลกามิสานีติ วา. วฏฺเฏ อามิสภูตตฺตา วฏฺฏามิสภูตานํ. วสํ วตฺเตตีติ กามคุเณหิ กามคุเณ คิทฺเธ สตฺเต ตสฺเสว เคธสฺส วเสน อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ. เตนาห –

‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส;

เตน ตํ พาธยิสฺสามิ, น เม สมณ โมกฺขสี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓);

อยนฺติ ปฐมมิคชาตูปมา. วานปตฺถสฺส สโตว ปปญฺจปรทตฺติกาทิสปุตฺตทารนิกฺขมนํ สนฺธายาห ‘‘สปุตฺตภริยปพฺพชฺชายา’’ติ.

๒๖๘. กามโต จิตฺตสฺส วิมุตฺติ อิธ เจโตวิมุตฺตีติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘เจโตวิมุตฺติ นาม…เป… อุปฺปนฺนอชฺฌาสโย’’ติ. กาเม วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ตตฺถ นิมุคฺคตาย ทุติยสมณพฺราหฺมณา ทุติยมิคชาตูปมา วุตฺตา.

๒๖๙. ตติยสมณพฺราหฺมณา ยถาปริจฺจตฺเต กาเม ปริจฺจชิตฺวา เอวํ ฐิตา, น ทุติยา วิย ตตฺถ นิมุคฺคาติ อธิปฺปาเยน ‘‘กึ ปน เต อกํสู’’ติ ปุจฺฉติ. อิตเร กามํ อุชุกํ กามคุเณสุ น นิมุคฺคา, ปริยาเยน ปน นิมุคฺคา ทิฏฺฐิชาเลน จ อชฺโฌตฺถฏาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘คามนิคมชนปทราชธานิโย’’ติอาทิมาห. ทิฏฺฐิชาลมฺปิ ตณฺหาชาลานุคตเมวาติ อาห ‘‘มารสฺส ปาปิมโต ทิฏฺฐิชาเลน ปริกฺขิปิตฺวา’’ติ.

๒๗๑. ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารมารา วา อิธ มารคฺคหเณน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อกฺขีนิ ภินฺทิ ทฏฺฐุํ อสมตฺถภาวาปาทเนน. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปาทกชฺฌาน’’นฺติอาทิ. กิญฺจาปิ มาโร ยํ กิญฺจิ ฌานํ สมาปนฺนสฺสปิ ภิกฺขุโน จิตฺตํ อิมํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย วตฺตตีติ น ชานาติ, อิธาธิปฺเปตสฺส ปน ภิกฺขุโน วเสน ‘‘วิปสฺสนาปาทกชฺฌาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตเนว ปริยาเยนาติ ‘‘น มารสฺส อกฺขีนิ ภินฺที’’ติ เอวมาทินา ยถาวุตฺตปริยาเยน. อทสฺสนํ คโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จกฺขุสฺส ปทํ ปติฏฺฐาติ จ อิธ อารมฺมณํ อธิปฺเปตํ ตํ ปริคฺคยฺห ปวตฺตนโตติ อาห ‘‘อปฺปติฏฺฐํ นิรารมฺมณ’’นฺติ. โสติ มาโร. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ยสฺมา มคฺเคน จตุสจฺจทสฺสนเหตุ อาสวา น ปริกฺขีณา. ผลกฺขเณ หิ เต ขีณาติ วุจฺจนฺตีติ.

โลเกติ สตฺตโลเก สงฺขารโลเก จ. สตฺตวิสตฺตภาเวนาติ ลคฺคภาเวน เจว สวิเสสํ อาสตฺตภาเวน จ. อถ วาติอาทินา นิทฺเทสนยวเสน (มหานิ. ๓, จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒, ๒๓; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๔) วิสตฺติกาปทํ นิทฺทิสติ. วิสตาติ วิตฺถฏา รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ พฺยาปนวเสน วิสฏาติ ปุริมวจนเมว ตการสฺส ฏการํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสกฺกติ สหติ. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาลิยมาโนปิ สหติ. โอสกฺกนํ, วิปฺผนฺทนํ วา วิสกฺกนนฺติปิ วทนฺติ. วิสํหรตีติ ยถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ทสฺเสนฺตี วิวิเธหิ อากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สงฺขิปติ, วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ อุปเนตีติ อตฺโถ. วิสํวาทิกาติ อนิจฺจาทึ นิจฺจาทิโต คณฺหาเปนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขทุกฺขาทิภูตา เวทนา มูลํ เอติสฺสาติ วิสมูลา. ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. ตณฺหาย รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺเสว ปริโภโค โหติ, น อมตสฺสาติ สา ‘‘วิสปริโภคา’’ติ วุตฺตา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสาลา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิตฺติณฺโณ อุตฺติณฺโณติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. นิรวเสสโต วา ติณฺโณ นิตฺติณฺโณ. เตน เตน มคฺเคน อุทฺธมุทฺธํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

นิวาปสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.