๓. วมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

๒๔๙. ปิยวจนนฺติ ปิยสมุทาจาโร. วิญฺญุชาติกา หิ ปรํ ปิเยน สมุทาจรนฺตา ‘‘ภว’’นฺติ วา, ‘‘เทวานํ ปิโย’’ติ วา, ‘‘อายสฺมา’’ติ วา สมุทาจรนฺติ, ตสฺมา สมฺมุขา สมฺโพธนวเสน ‘‘อาวุโส’’ติ, ติโรกฺขํ ‘‘อายสฺมา’’ติ อยมฺปิ สมุทาจาโร. มหากสฺสปอุรุเวลกสฺสปาทโย อญฺเญปิ กสฺสปนามกา อตฺถีติ ‘‘กตรสฺส กสฺสปสฺสา’’ติ ปุจฺฉนฺติ. รญฺญาติ โกสลรญฺญา. ‘‘สญฺชานึสู’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อสฺสาติ กุมารกสฺสปสฺส, ‘‘สญฺชานึสู’’ติ วุตฺตสญฺชานนสฺส วา. ปุญฺญานิ กโรนฺโตติ กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ นิพฺพตฺติตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ ภาเวนฺโต. โอสกฺกนฺเตติ ปริหายมาเน. ปฐมนฺติ กุมาริกากาเล. สตฺถา อุปาลิตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสิ ตํ อธิกรณํ วินยกมฺเมเนวสฺสา ภิกฺขุนิยา ปพฺพชฺชาย อโรคภาวํ.

ปญฺญตฺติวิภาวนาติ ‘‘อนฺธวน’’นฺเตฺวว ปญฺญายมานสฺส วิภาวนา. โอลียตีติ สงฺกุจติ สณิกํ วตฺตติ. ภาณโกติ สรภาณโก. ยํ อตฺถิ, ตํ คเหตฺวาติ อิทานิ ปริเยสิตพฺพฏฺฐานํ นตฺถิ, ยถาคตํ ปน ยํ อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา. พลวคุเณติ อธิมตฺตคุเณ. กสฺสปภควโต กาเล นิรุฬฺหสมญฺญาวเสน วจนสนฺตติยา อวิจฺเฉเทน จ อิมสฺมิมฺปิ พุทฺธุปฺปาเท ตํ ‘‘อนฺธวน’’นฺเตฺวว ปญฺญายิตฺถ, อุปรูปริวฑฺฒมานาย ปถวิยา อุปริ รุกฺขคจฺฉาทีสุ สญฺชายนฺเตสุปีติ. เสกฺขปฏิปทนฺติ เสกฺขภาวาวหํ วิสุทฺธิปฏิปตฺตึ.

อญฺญตร-สทฺโท อปากเฏ วิย ปากเฏปิ วตฺตติ เอก-สทฺเทน สมานตฺถตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิชานาตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภยเภรวทสฺสิตมฺปิ อภิกฺกนฺต-สทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ อิธ ทสฺเสนฺโต เอวํ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ กตา อตฺถสํวณฺณนา ปรโต ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺตปเทเส ยถารหํ วตฺตพฺพาติ นยทสฺสนํ กโรติ. กญฺจนสนฺนิภตฺตจตา สุวณฺณวณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ฉวิย’’นฺติ. ฉวิคตา ปน วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร. วณฺณียติ กิตฺตียติ อุคฺโฆสนนฺติ วณฺโณ, ถุติ. วณฺณียติ อสงฺกรโต ววตฺถปียตีติ วณฺโณ, กุลวคฺโค. วณฺณียติ ผลํ เอเตน ยถาสภาวโต วิภาวียตีติ วณฺโณ, การณํ. วณฺณนํ ทีฆรสฺสาทิวเสน สณฺฐหนนฺติ วณฺโณ, สณฺฐานํ. วณฺณียติ อณุมหนฺตาทิวเสน ปมียตีติ วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺเณติ วิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, รูปายตนํ. เอวํ เตน เตน ปวตฺตินิมิตฺเตน วณฺณ-สทฺทสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

อนวเสสตฺตํ สกลตา เกวลตา. เกวลกปฺปาติ เอตฺถ เกจิ อีสํ อสมตฺตา เกวลา เกวลกปฺปาติ วทนฺติ, เอวํ สติ อนวเสสตฺโถ เอว เกวล-สทฺโท สิยา. อนตฺถนฺตเรน ปน กปฺป-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตฺวา เกวลา เอว เกวลกปฺปา. ตถา วา กปฺปนียตฺตา ปญฺญเปตพฺพตฺตา เกวลกปฺปา. เยภุยฺยตา พหุลภาโว. อพฺยามิสฺสตา วิชาติเยน อสงฺกโร สุทฺธตา. อนติเรกตา ตํมตฺตตา วิเสสาภาโว. เกวลกปฺปนฺติ เกวลํ ทฬฺหํ กตฺวาติ อตฺโถ. เกวลํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตวิวิตฺตตฺตา. เตนาห ‘‘วิสํโยคาทิอเนกตฺโถ’’ติ. เกวลํ เอตสฺส อธิคตํ อตฺถีติ เกวลี, สจฺฉิกตนิโรโธ ขีณาสโว.

กปฺป-สทฺโท ปนายํ สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จาติ อธิปฺปาเยน โอกปฺปนียปเท ลพฺภมานํ โอกปฺปสทฺทมตฺตํ นิทสฺเสติ, อญฺญถา กปฺป-สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร โอกปฺปนียปทํ อนิทสฺสนเมว สิยา. สมณกปฺเปหีติ วินยสิทฺเธหิ สมณโวหาเรหิ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. ปญฺญตฺตีติ นามํ. นามเญฺหตํ ตสฺส อายสฺมโต, ยทิทํ กปฺโปติ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ กตฺตริกาย เฉทิตเกสมสฺสุ. ทฺวงฺคุลกปฺโปติ มชฺฌนฺหิกเวลาย วีติกฺกนฺตาย ทฺวงฺคุลตาวิกปฺโป. เลโสติ อปเทโส. อนวเสสํ ผริตุํ สมตฺถสฺสปิ โอภาสสฺส เกนจิ การเณน เอกเทสผรณมฺปิ สิยา, อยํ ปน สพฺพโสว ผรีติ ทสฺเสตุํ สมนฺตตฺโถ กปฺป-สทฺโท คหิโตติ อาห ‘‘อนวเสสํ สมนฺตโต’’ติ.

สมณสญฺญาสมุทาจาเรนาติ ‘‘อหํ สมโณ’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนสญฺญาสมุฏฺฐิเตน สมุทาจาเรน, ตนฺนิมิตฺเตน วา ตพฺโพหาเรน. ปุพฺพโยเคติ ปุพฺพโยคกถายํ. ปปญฺโจ เอสาติ เอโส ตุเมฺหสุ อาคเตสุ ยถาปวตฺโต ปฏิสนฺถาโร กถาสมุทาจาโร จ อมฺหากํ ปปญฺโจ. เอตฺตกมฺปิ อกตฺวา สมณธมฺมเมว กโรมาติ อธิปฺปาโย.

อริยภูมึ ปตฺโตติ อนาคามิผลํ อธิคโต. ปกฺกุสาติกุลปุตฺตํ สนฺธาย วทติ. วิภชิตฺวาติ วิภาคํ กตฺวา. ตุริตาลปนวเสนาติ ตุริตํ อาลปนวเสน. เตน ทุลฺลโภ อยํ สมโณ, ตสฺมา สีฆมสฺส ปโญฺห กเถตพฺโพ, อิมินา จ สีฆํ คนฺตฺวา สตฺถา ปุจฺฉิตพฺโพติ ตุริตํ อาลปีติ ทสฺเสติ. ‘‘ยถา วา’’ติอาทินา ปน วจนาลงฺการวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ อาลปติ. เอวมาหาติ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขู’’ติ เอวํ ทฺวิกฺขตฺตุํ อโวจ.

วมฺมิกปริยาเยน กรชกายํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺตี เทวตา ‘‘อยํ วมฺมิโก’’ติ อาห. ตาย ปน ภาวตฺถสฺส อภาสิตตฺตา สทฺทตฺถเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุรโต ฐิตํ…เป… อยนฺติ อาหา’’ติ อโวจ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มณฺฑูกนฺติ ถลมณฺฑูกํ. โส หิ อุทฺธุมายิกาติ วุจฺจติ, น อุทกมณฺฑูโก. ตสฺส นิวาสโต วาโต มา โข พาธยิตฺถาติ ‘‘อุปริวาตโต อปคมฺมา’’ติ วุตฺตํ. กถํ ปนายํ เทวตา อิมินา นีหาเรน อิเม ปเญฺห เถรสฺส อาจิกฺขีติ? เกจิ ตาว อาหุ – ยถาสุตมตฺถํ อุปมาภาเวน คเหตฺวา อตฺตโน ปฏิภาเนน อุปเมยฺยตฺถํ มนสา จินฺเตตฺวา ตํ ภควาว อิมสฺส อาจิกฺขิสฺสติ. สา จ เทสนา อตฺถาย หิตาย สุขาย โหตีติ ‘‘อยํ วมฺมิโก’’ติอาทินา อุปมาวเสเนว ปนฺนรส ปเญฺห เถรสฺส อาจิกฺขิ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิร พาราณสิยํ เอโก เสฏฺฐิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหนฺตํ นิธานํ นิทหิตฺวา ปลิฆาทิอาการานิ กานิจิปิ ลงฺคานิ ตตฺถ ฐเปสิ. โส มรณกาเล อตฺตโน สหายสฺส พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน มยา นิธานํ นิทหิตํ, ตํ มม ปุตฺตสฺส วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทสฺเสตี’’ติ วตฺวา กาลมกาสิ. พฺราหฺมโณ สหายกปุตฺตสฺส วิญฺญุตํ ปตฺตกาเล ตํ ฐานํ ทสฺเสสิ. โส นิขนิตฺวา สพฺพปจฺฉา นาคํ ปสฺสิ, นาโค อตฺตโน ปุตฺตํ ทิสฺวา ‘‘สุเขเนว ธนํ คณฺหตู’’ติ อปคจฺฉิ. สฺวายมตฺโถ ตทา โลเก ปากโฏ ชาโต. อยํ ปน เทวตา ตทา พาราณสิยํ คหปติกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อุรํ ทตฺวา สาสเน ปพฺพชิโต ปญฺจหิ สหายกภิกฺขูหิ สทฺธึ สมณธมฺมมกาสิ. เย สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปญฺจ ภิกฺขู นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา’’ติอาทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถาสุตมตฺถํ อุปมาภาเวน คเหตฺวา’’ติอาทิ. อปเร ปน ‘‘เทวตา อตฺตโน ปฏิภาเนน อิเม ปเญฺห เอวํ อภิสงฺขริตฺวา เถรสฺส อาจิกฺขี’’ติ วทนฺติ. เทวปุตฺเต นิสฺสกฺกํ เทวปุตฺตปญฺหตฺตา ตสฺส อตฺถสฺส.

๒๕๑. จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺโตติ จาตุมหาภูติโก. เตนาห ‘‘จตุมหาภูตมยสฺสา’’ติ. วมติ อุคฺคิรนฺโต วิย โหตีติ อตฺโถ. วนฺตโกติ อุจฺฉฑฺฑโก. วนฺตุสฺสโยติ อุปจิกาหิ วนฺตสฺส มตฺติกาปิณฺฑสฺส อุสฺสยภูโต. วนฺตสิเนหสมฺพทฺโธติ วนฺเตน เขฬสิเนเหน สมฺปิณฺฑิโต. อสุจิกลิมลํ วมตีติ เอตฺถ มุขาทีหิ ปาณกานํ นิคฺคมนโต ปาณเก วมตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภเตว. อริเยหิ วนฺตโกติ กายภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. ทุกฺขสจฺจปริญฺญาย วา สพฺพสฺสปิ เตภูมกธมฺมชาตสฺส ปริญฺญาตตฺตา สพฺโพปิ กาโย อริเยหิ ฉนฺทราคปฺปหาเนน วนฺโต เอว. ตํ สพฺพนฺติ เยหิ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ อุสฺสิโต, เยหิ นฺหารูหิ สมฺพทฺโธ, เยหิ มํเสหิ อวลิตฺโต, เยน อลฺลจมฺเมน ปริโยนทฺโธ, ยาย ฉวิยา รญฺชิโต, ตํ อฏฺฐิอาทิสพฺพํ อจฺจนฺตเมว ชิคุจฺฉิตฺวา วิรตฺตตายวนฺตเมว. ‘‘ยถา จา’’ติอาทินา วตฺตพฺโพปมโตปิ วมฺมิโก วิย วมฺมิโกติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว, มาตาเปตฺติโก สมฺภโว เอตสฺสาติ มาตาเปตฺติกสมฺภโว. ตสฺส. อุปจิยติ เอเตนาติ อุปจโย’ โอทนกุมฺมาสํ อุปจโย เอตสฺสาติ โอทนกุมฺมาสูปจโย. ตสฺส. อธุวสภาวตาย อนิจฺจธมฺมสฺส, เสทคูถ-ปิตฺต-เสมฺหาทิ-ธาตุกฺโขภ-ครุภาวทุคฺคนฺธานํ วิโนทนาย อุจฺฉาเทตพฺพธมฺมสฺส, ปริโต สมฺพาหเนน ปริมทฺทิตพฺพธมฺมสฺส, ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวตาย เภทนธมฺมสฺส, ตโต เอว วิกิรณสภาวตาย วิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ ธมฺม-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ตนุวิเลปเนนาติ กายาวเลปเนน อุจฺฉาทนวิเลปเนน. องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถายาติ ตาทิสสมุฏฺฐาน-สรีรวิการวิคมาย. ยสฺมา สุกฺกโสณิตํ อาหาโร, อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนญฺจ ยถารหํ อุปฺปาทสฺส, วุฑฺฒิยา จ ปจฺจโย, ตสฺมา อาห ‘‘มาตาเปตฺติก…เป… กถิโต’’ติ. อุจฺจาวจภาโวติ ยถารหํ โยเชตพฺโพ – โอทนกุมฺมาสูปจย-อุจฺฉาทนปริมทฺทนคฺคหเณหิ อุจฺจภาโว, วฑฺฒี. มาตาเปตฺติกสมฺภวคฺคหเณน สมุทโย. อิตเรหิ อวจภาโว, ปริหานิ, อตฺถงฺคโม ปกาสิโต. องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐปนมฺปิ หิ วฏฺฏปจฺจยตฺตา วฏฺฏนฺติ.

โกโธ ธูโมติ เอตฺถ ธูมปริยาเยน โกธสฺส วุตฺตตฺตา ธูม-สทฺโท โกเธ วตฺตตีติ วุตฺตํ ‘‘ธูโม วิย ธูโม’’ติ. ภสฺมนีติ ภสฺมํ. โมสวชฺชนฺติ มุสาวาโท. ธูโม เอว ธูมายิตํ. อิจฺฉา ธูมายิตํ เอติสฺสาติ อิจฺฉาธูมายิตา, ปชา. อิจฺฉาธูมายิตสทฺทสฺส ตณฺหาย วุตฺติ วุตฺตนโย เอว. ธูมายนฺโตติ วิตกฺกสนฺตาเปน สํตปฺเปนฺโต, วิตกฺเกนฺโตติ อตฺโถ. ปลิโปติ ทุกฺกรมหากทฺทมํ. ติมูลนฺติ ตีหิ มูเลหิ ปติฏฺฐิตํ วิย อจลํ ปวตฺตนฺติ วุตฺตํ. รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิตาติ รชสภาวกรณฏฺเฐน ‘‘รโช’’ติ จ ธูมสภาวกรณฏฺเฐน ‘‘ธูโม’’ติ จ มยา ปกาสิตา. ปกติธูโม วิย อคฺคิสฺส กิเลสคฺคิชาลสฺส ปญฺญาณภาวโต. ธมฺมเทสนาธูโม ญาณคฺคิสนฺธีปนสฺส ปุพฺพงฺคมภาวโต. อยํ รตฺตึ ธูมายนาติ ยา ทิวา กตฺตพฺพกมฺมนฺเต อุทฺทิสฺส รตฺติยํ อนุวิตกฺกนา, อยํ รตฺตึ ธูมายนา.

สตฺตนฺนํ ธมฺมานนฺติ อิทํ สุตฺเต (จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๘) อาคตนเยน วุตฺตํ. สุตฺตญฺจ ตถา อาราธนเวเนยฺยชฺฌาสยวเสน. ตเทกฏฺฐตาย วา ตทญฺญกิเลสานํ. สุนฺทรปญฺโญติ ญาตตีรณปหานปริญฺญาย ปญฺญาย สุนฺทรปญฺโญ.

เอตนฺติ ‘‘สตฺถ’’นฺติ เอตํ อธิวจนํ สํกิเลสธมฺมานํ สสนโต สมุจฺฉินฺทนโต. นฺติ วีริยํ. ปญฺญาคติกเมว ปญฺญาย หิตสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. โลกิยาย ปญฺญาย อารมฺภกาเล โลกิยวีริยํ คเหตพฺพํ, โลกุตฺตราย ปญฺญาย ปวตฺติกฺขเณ โลกุตฺตรวีริยํ คเหตพฺพนฺติ โยชนา. อตฺถทีปนาติ อุปเมยฺยตฺถทีปนี อุปมา.

คามโตติ อตฺตโน วสนคามโต. มนฺเตติ อาถพฺพนมนฺเต. เต หิ พฺราหฺมณา อรญฺเญ เอว วาเจนฺติ ‘‘มา อญฺเญ อสฺโสสุ’’นฺติ. ตถา อกาสีติ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อกาสิ. เอวเมตฺถ วมฺมิกปญฺหสฺเสว วเสน อุปมา อาคตา, เสสานํ วเสน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา.

ลงฺคนฏฺเฐน นิวารณฏฺเฐน ลงฺคี, ปลิโฆ. ญาณมุเขติ วิปสฺสนาญาณวีถิยํ. ปตตีติ ปวตฺตติ. กมฺมฏฺฐานอุคฺคหปริปุจฺฉาวเสนาติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหเนน ตสฺส อตฺถปริปุจฺฉาวเสน เจว วิปสฺสนาสงฺขาต-อตฺถวินิจฺฉย-ปริปุจฺฉาวเสน จ. สพฺพโส ญาตุํ อิจฺฉา หิ ปริปุจฺฉา. วิปสฺสนา จ อนิจฺจาทิโต สพฺพเตภูมกธมฺมานํ ญาตุํ อิจฺฉติ. เอวํ วิปสฺสนาวเสน อวิชฺชาปหานมาห, อุปริกตฺตพฺพสพฺภาวโต น ตาว มคฺควเสน.

วลฺลิอนฺตเร วาติ วา-สทฺโท ปํสุอนฺตเร วา มตฺติกนฺตเร วาติ อวุตฺตวิกปฺปตฺโถ. จิตฺตาวิลมตฺตโกวาติ จิตฺตกฺโขภมตฺตโกว. อนิคฺคหิโตติ ปฏิสงฺขานพเลน อนิวาริโต. มุขวิกุลนํ มุขสงฺโกโจ. หนุสญฺโจปนํ ปาเปติ อนฺโตชปฺปนาวตฺถายํ. ทิสา วิโลกนํ ปาเปติ ยตฺถ พาเธตพฺโพ ฐิโต, ตํทสฺสนตฺถํ นิวารกปริวารณตฺถํ. ทณฺฑสตฺถาภินิปาตนฺติ ทณฺฑสตฺถานํ ปรสฺส อุปริ นิปาตนาวตฺถํ. เยน โกเธน อนิคฺคหิเตน มาตาทิกํ อฆาเตตพฺพํ อุคฺฆาเตตฺวา ‘‘อยุตฺตํ วต มยา กต’’นฺติ อตฺตานมฺปิ หนติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ปรฆาตนมฺปิ อตฺตฆาตนมฺปิ ปาเปตี’’ติ. เยน วา ปรสฺส หญฺญมานสฺส วเสน ฆาตโกปิ ฆาตนํ ปาปุณาติ, ตาทิสสฺส วเสนายมตฺโถ เวทิตพฺโพ. โกธสามญฺเญน เหตํ วุตฺตํ ‘‘ปรํ ฆาเตตฺวา อตฺตานํ ฆาเตตี’’ติ. ปรมุสฺสทคโตติ ปรมุกฺกํสคโต. ทฬฺหํ ปริสฺสยมาวหตาย โกโธว โกธูปายาโส. เตนาห ‘‘พลวปฺปตฺโต’’ติอาทิ.

เทฺวธาปถสมา โหติ อปฺปฏิปตฺติเหตุภาวโต.

กุสลธมฺโม น ติฏฺฐติ นีวรเณหิ นิวาริตปรมตฺตา. สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาวยโต ปฐมํ สมเถน นีวรณวิกฺขมฺภนํ โหติ, วิปสฺสนา ปน ตทงฺควเสเนว ตานิ นีหรตีติ วุตฺตํ ‘‘วิกฺขมฺภนตทงฺควเสนา’’ติ.

‘‘กุมฺโมว องฺคานิ สเก กปาเล’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๗) กุมฺมสฺส องฺคภาเวน วิเสสโต ปาทสีสานิ เอว วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘ปญฺเจว องฺคานิ โหนฺตี’’ติ. วิปสฺสนาจารสฺส วุจฺจมานตฺตา อธิการโต สมฺมสนียานเมว ธมฺมานํ อิธ คหณนฺติ ‘‘สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมา’’ติ วิเสสํ กตฺวาว วุตฺตํ. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ.

สุนนฺติ โกฏฺฏนฺติ เอตฺถาติ สูนา, อธิกุฏฺฏนนฺติ อาห ‘‘สูนาย อุปรี’’ติ. อสินาติ มํสกนฺตเนน. ฆาติยมานาติ หญฺญมานา วิพาธิยมานา. วตฺถุกามานํ อุปริ กตฺวาติ วตฺถุกาเมสุ ฐเปตฺวา เต อจฺจาธานํ กตฺวา. กนฺติตาติ ฉินฺทิตา. โกฏฺฏิตาติ พิลโส วิภชิตา. ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ ฉนฺทราคสฺส วิกฺขมฺภนปฺปหานํ.

สมฺมตฺตาติ มุจฺฉิตา สมฺมูฬฺหา. นนฺทีราคํ อุปคมฺม วฏฺฏํ วฑฺเฒนฺตีติ สมฺมูฬฺหตฺตา เอวอาทีนวํ อปสฺสนฺตา นนฺทีราคสฺส อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ตํ ปริพฺรูเหนฺติ. นนฺทีราคพทฺธาติ นนฺทีราเค ลคฺคตฺตา เตน พทฺธา. วฏฺเฏ ลคฺคนฺตีติ เตภูมเก วฏฺเฏ สชฺชนฺติ. ตตฺถ สชฺชตฺตา เอว ทุกฺขํ ปตฺวาปิ น อุกฺกณฺฐนฺติ น นิพฺพินฺทนฺติ. อิธ อนวเสสปฺปหานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถมคฺเคน นนฺทีราคปฺปหานํ กถิต’’นฺติ.

อนงฺคณสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๓) ปกาสิโต เอว ‘‘ฉนฺทาทีหิ น คจฺฉนฺตี’’ติอาทินา. ‘‘พุทฺโธ โส ภควา’’ติอาทิ ‘‘นโม กโรหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๙, ๒๕๑) วุตฺตนมกฺการสฺส กรณาการทสฺสนํ. โพธายาติ จตุสจฺจสมฺโพธาย. ตถา ทมถสมถตรณปรินิพฺพานานิ อริยมคฺควเสน เวทิตพฺพานิ. สมถปรินิพฺพานานิ ปน อนุปาทิเสสวเสนปิ โยเชตพฺพานิ. กมฺมฏฺฐานํ อโหสีติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ อโหสิ. เอตสฺส ปญฺหสฺสาติ เอตสฺส ปนฺนรสมสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ. เอวํ อิตเรสุปิ วตฺตพฺพํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ ขีณาสวคุเณหิ มตฺถกํ ปาเปนฺโต ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ, น ปุจฺฉิตานุสนฺธินาติ อธิปฺปาโย. นนุ จ ปุจฺฉาวเสนายํ เทสนา อารทฺธาติ? สจฺจํ อารทฺธา, เอวํ ปน ‘‘ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป’’ติ วตฺตพฺพํ, น ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิวเสน นิฏฺฐปิตา’’ติ. อนฺตรปุจฺฉาวเสน เทสนาย อปริวตฺติตตฺตา อารมฺภานุรูปเมว ปน เทสนา นิฏฺฐปิตา.

วมฺมิกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.