๙. เทฺวธาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

๒๐๖. เทฺว เทฺว ภาเคติ เทฺว เทฺว โกฏฺฐาเส กตฺวา. กามญฺเจตฺถ ‘‘อิมํ เอกํ ภาคมกาสึ, อิมํ ทุติยภาคมกาสิ’’นฺติ วจนโต สพฺเพปิ วิตกฺกา สํกิเลสโวทานวิภาเคน เทฺวว ภาคา กตา, อปราปรุปฺปตฺติยา ปเนเตสํ อภิณฺหาจารํ อุปาทาย ปาฬิยํ ‘‘ทฺวิธา กตฺวา’’ติ อาเมฑิตวจนนฺติ ‘‘เทฺว เทฺว ภาเค กตฺวา’’ติ อาเมฑิตวจนวเสเนว วุตฺโต. อถ วา ภาคทฺวยสฺส สปฺปฏิภาคตาย ตตฺถ ยํ ยํ ทฺวยมฺปิ โข อุชุวิปจฺจนีกํ, ตํ ตํ วิสุํ วิสุํ คเหตุกาโม ภควา อาห ‘‘ทฺวิธา กตฺวา วิตกฺเก วิหเรยฺย’’นฺติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตตฺถ มิจฺฉาวิตกฺกานํ สมฺมาวิตกฺกานญฺจ อนวเสสํ อสงฺกรโต จ คหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมํ เอกํ ภาคมกาสึ, อิมํ ทุติยภาคมกาสิ’’นฺติ อโวจ. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน สมฺปยุตฺโต, กาเมน ปฏิพทฺโธ วา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – พฺยาปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ พฺยาปาโท, โทโส. วิหึสติ เอตาย สตฺเต, วิหึสนํ วา เตสํ เอตนฺติ วิหึสา, ปเรสํ วิเหฐนากาเรน ปวตฺตสฺส กรุณาปฏิปกฺขสฺส ปาปธมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ. อชฺฌตฺตนฺติ อชฺฌตฺตธมฺมารมฺมณมาห. พหิทฺธาติ พาหิรธมฺมารมฺมณํ. โอฬาริโกติ พหลกามราคาทิปฏิสํยุตฺโต. ตพฺพิปริยาเยน สุขุโม. วิตกฺโกอกุสลปกฺขิโกเยวาติ อิมินา วิตกฺกภาวสามญฺเญน ตตฺถาปิ อกุสลภาวสามญฺเญน เอกภาคกรณํ, น เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตาทิวเสนาติ ทสฺเสติ.

เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ โลภาติกฺกนฺตตฺตา ปฐมชฺฌานํ, สพฺพากุสเลหิ นิกฺขนฺตตฺตา สพฺพํ กุสลํ. อิธ ปน กามวิตกฺกปฏิปกฺขสฺส อธิปฺเปตตฺตา อาห ‘‘กาเมหิ นิสฺสโฏ เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก’’ติ. โสติ เนกฺขมฺมวิตกฺโก. ยาว ปฐมชฺฌานาติ ปฐมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานํ เอตฺถุปฺปนฺโน วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโกเยว. ปฐมชฺฌานนฺติ จ อิทํ ตโต ปรํ วิตกฺกาภาวโต วุตฺตํ. น พฺยาปชฺชติ จิตฺตํ เอเตน, พฺยาปาทสฺส วา ปฏิปกฺโขติ อพฺยาปาโท, เมตฺตาปุพฺพภาโค เมตฺตาภาวนารมฺโภ. น วิหึสนฺติ เอตาย, วิหึสาย วา ปฏิปกฺโขติ อวิหึสา, กรุณาปุพฺพภาโค กรุณาภาวนารมฺโภ.

มหาโพธิสตฺตานํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ลทฺธาวสรา สมฺมาสงฺกปฺปา อุปรูปริ สวิเสสํ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ฉพฺพสฺสานิ…เป… ปวตฺตึสู’’ติ. ญาณสฺส อปริปกฺกตฺตา ปุพฺพวาสนาวเสน สติสมฺโมสโต กทาจิ มิจฺฉาวิตกฺกเลโสปิ โหติเยวาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สติสมฺโมเสน…เป… ติฏฺฐนฺตี’’ติ อาห. ยถา นิจฺจปิหิเตปิ เคเห กทาจิ วาตปาเน วิวฏมตฺเต ลทฺธาวสโร วาโต อนฺโต ปวิเสยฺย, เอวํ คุตฺตินฺทฺริเยปิ โพธิสตฺตสนฺตาเน สติสมฺโมสวเสน ลทฺธาวสโร อกุสลวิตกฺโก อุปฺปชฺชิ, อุปฺปนฺโน จ กุสลวารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ, อถ มหาสตฺโต ตํมุหุตฺตุปฺปนฺนเมว ปฏิวิโนเทตฺวา เตสํ อายตึ อนุปฺปาทาย ‘‘อิเม มิจฺฉาวิตกฺกา, อิเม สมฺมาวิตกฺกา’’ติ ยาถาวโต เต ปริจฺฉินฺทิตฺวา มิจฺฉาวิตกฺกานํ อวสรํ อเทนฺโต สมฺมาวิตกฺเก ปริวฑฺเฒสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มยฺหํ อิเม’’ติอาทิ.

๒๐๗. ปมาโท นาม สติวิปฺปวาโสติ อาห ‘‘อปฺปมตฺตสฺสาติ สติยา อวิปฺปวาเส ฐิตสฺสา’’ติ. อาตาปวีริยวนฺตสฺสาติ กิเลสานํ นิคฺคณฺหนวีริยวโต. เปสิตจิตฺตสฺสาติ ภววิโมกฺขาย วิสฺสฏฺฐจิตฺตสฺส กาเย จ ชีวิเต จ นิรเปกฺขสฺส. ‘‘เอวํ ปฏิปากติโก ชาโต’’ติ อตฺตโน อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปวตฺตํ โสมนสฺสาการํ เคหสฺสิตโสมนสฺสปกฺขิกํ อกาสิ, ปญฺญามหนฺตตาย สุขุมทสฺสิตา.

อปริญฺญายํ ฐิตสฺสาติ น ปริญฺญายํ ฐิตสฺส, อปริคฺคหิตปริญฺญสฺสาติ อตฺโถ. วิตกฺโก…เป… เอตานิ ตีณิ นามานิ ลภตีติ ตาทิสสฺส อุปฺปนฺโน มิจฺฉาวิตกฺโก ยถารหํ อตฺตพฺยาพาธโก อุภยพฺยาพาธโก จ น โหตีติ น วตฺตพฺโพ ตํ สภาวานติวตฺตนโตติ อธิปฺปาโย. อนุปฺปนฺนานุปฺปาทอุปฺปนฺนปริหานินิมิตฺตตาย ปญฺญํ นิโรเธตีติ ปญฺญานิโรธิโก. เตนาห ‘‘อนุปฺปนฺนายา’’ติอาทิ. นตฺถิภาวํ คจฺฉตีติ ปฏิสงฺขานพเลน วิกฺขมฺภนปฺปหานมาห. นิรุชฺฌตีติอาทีหิปิ ตเทว วทติ. วิคตนฺตนฺติอาทีหิ ปน สมูลํ อุทฺธฏํ วิย ตทา อปฺปวตฺตนกํ อกาสินฺติ วทติ.

๒๐๘. จิตฺตวิปริณามภาโว จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ปกติจิตฺตวิคโม. อเนกคฺคตากาโร วิกฺเขโป. ตตฺถ วิตกฺเกน จิตฺตํ วิหญฺญมานํ วิย โหตีติ อาห ‘‘ตํ คเหตฺวา วิหึสาวิตกฺกํ อกาสี’’ติ. การุญฺญนฺติ ปรทุกฺขนิมิตฺตํ จิตฺตเขทํ วทติ. เตเนวาห – ‘‘ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ มนํ กมฺเปตีติ กรุณา’’ติ (ม. นิ. ฏี. ๑.๑; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑). นฺติ กรุณายนวเสน ปวตฺตจิตฺตปกมฺปนํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปชฺชติ วิหึสาวิตกฺโก’’ติ อาห, น สตฺเตสุ วิหึสา ปวตฺตตีติ อธิปฺปาโย.

เตน เตน จสฺสากาเรนาติ เยน เยน อากาเรน ภิกฺขุนา อนุวิตกฺกิตํ อนุวิจาริตํ, เตน เตน อากาเรนสฺส เจตโส นติ โหติ. เตเนวาห ‘‘กามวิตกฺกาทีสู’’ติอาทิ. ปหาสีติ กาลวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปชหตี’’ติ. ปหานํ ปนสฺส สิทฺธเมว ปฏิปกฺขสฺส สิทฺธตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปหาสี’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘อสามิโภเค คามิกาอาทียึสู’’ติ. พหุลมกาสีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอวเมวํ นมตีติ กามวิตกฺกสมฺปโยคาการเมว โหติ, กามวิตกฺกสมฺปยุตฺตากาเรน วา ปริณมติ. กสนํ กิฏฺฐํ, กสีติ อตฺโถ, ตนฺนิพฺพตฺตตฺตา ปน การณูปจาเรน สสฺสํ ‘‘กิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สสฺสสมฺพาเธ’’ติ. จตฺตาริ ภยานีติ วธพนฺธชานิครหานิ. อุปทฺทวนฺติ อนตฺถุปฺปาทภาวํ. ลามกนฺติ นิหีนภาวํ. ธนฺเธสูติ อตฺตโน ขนฺเธสุ. โอตารนฺติ อนุปฺปเวสํ กิเลสานํ. สํกิเลสโต วิสุชฺฌนํ วิสุทฺธิ, สา เอว โวทานนฺติ อาห ‘‘โวทานปกฺขนฺติ อิทํ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ.

๒๐๙. สพฺพกุสลํ เนกฺขมฺมํ สพฺพากุสลปฏิปกฺขตาย ตโต นิสฺสฏตฺตา. นิพฺพานเมว เนกฺขมฺมํ สพฺพกิเลสโต สพฺพสงฺขตโต จ นิสฺสฏตฺตา. กิฏฺฐสมฺพาธํ วิย รูปาทิอารมฺมณํ ปมาเท สติ อนตฺถุปฺปตฺติฏฺฐานภาวโต. กูฏคาโว วิย กูฏจิตฺตํ ทุทฺทมภาวโต. ปณฺฑิตโคปาลโก วิย โพธิสตฺโต อุปายโกสลฺลโยคโต. จตุพฺพิธภยํ วิย มิจฺฉาวิตกฺกา สปฺปฏิภยภาวโต. ปญฺญาย วุทฺธิ เอตสฺส อตฺถีติ ปญฺญาวุทฺธิโก. วิหญฺญติ จิตฺตํ เอเตนาติ วิฆาโต, เจโตทุกฺขํ, ตปฺปกฺขิโก วิฆาตปกฺขิโก, น วิฆาตปกฺขิโกติ อวิฆาตปกฺขิโก. นิพฺพานสํวตฺตนิโก นิพฺพานวโห. อุคฺฆาตีเยยฺยาติ อุทฺธตํ สิยา วิกฺขิตฺตญฺจ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. สณฺฐเปมีติ สมฺมเทว ปฏฺฐเปมิ. ยถา ปน ฐปิตํ สณฺฐปิตํ นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺนิสีทาเปมี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สนฺนิสีทาเปมีติ สมาธิปฏิปกฺเข กิเลเส สนฺนิสีทาเปนฺโต จิตฺตํ โคจรชฺฌตฺเต สนฺนิสีทาเปมิ. อพฺยคฺคภาวาปาทเกน เอกคฺคํ กโรมิ, ยถา อารมฺมเณ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ โหติ, เอวํ สมฺมา สมฺมเทว อาทหามิ สมาหิตํ กโรมิ, ยสฺมา ตถาสมาหิตํ จิตฺตํ สุฏฺฐุ อารมฺมเณ อาโรปิตํ นาม โหติ, น ตโต ปริปตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สุฏฺฐุ อาโรเปมีติ อตฺโถ’’ติ. มา อุคฺฆาตียิตฺตาติ มา หญฺญิตฺถ, มา อูหตํ อตฺถาติ อตฺโถ.

๒๑๐. โสเยว…เป… วุตฺโตติ อิมินา กิญฺจาปิ เอกํเยว กุสลวิตกฺกํ มคฺคกฺขเณ วิย ติวิธตฺตสมฺภวโต ติวิธนามิกํ กตฺวา ทสฺสิตํ วิย โหติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ปพนฺธปวตฺตญฺหิ อุปาทาย เอกตฺตนเยน ‘‘โสเยว พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกชาติเยสุ หิ กุสลจิตฺเตสุ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก สมานาการตาย โส เอวาติ วตฺตพฺพตํ ลภติ ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี, ตานิ เอว โอสธานี’’ติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๑๙). น หิ ตทา มหาปุริสสฺส อสุภเมตฺตากรุณาสนฺนิสฺสยา เต วิตกฺกา เอวํ วุตฺตาติ.

สมาปตฺตึ นิสฺสายาติ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา, ตโต วุฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ. วิปสฺสนาปิ ตรุณาติ โยชนา. กาโย กิลมติ สมถวิปสฺสนานํ ตรุณตาย ภาวนาย ปุพฺเพนาปรํ วิเสสสฺส อลพฺภมานตฺตา. เตนาห ‘‘จิตฺตํ หญฺญติ วิหญฺญตี’’ติ. วิปสฺสนายพหูปการา สมาปตฺติ, ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ, สมาหิโต ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕; ๔.๙๙; ๕.๑๐๗๑).

ยถา วิสฺสมฏฺฐานํ โยธานํ ปริสฺสมํ วิโนเทติ, ตถา ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ ผลเกหิ กาตพฺพํ วิสฺสมฏฺฐานํ ผลกโกฏฺฐโก, สมาปตฺติยา ปน วิปสฺสนา พหุการตรา สมาธิปริปนฺถกานํ, สพฺเพสมฺปิ วา กิเลสานํ วิมถเนน ทุพฺพลภาวาปชฺชนโต. เตนาห ‘‘วิปสฺสนา ถามชาตา สมาปตฺติมฺปิ รกฺขติ,ถามชาตํ กโรตี’’ติ. นนุ เจวํ อิตรีตรสนฺนิสฺสยโทโส อาปชฺชตีติ? นยิทเมกนฺติกํ, อิตรีตรสนฺนิสฺสยาปิ กิจฺจสิทฺธิ โลเก ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

คามนฺตํ อาหเฏสูติ คามสมีปํ อุปนีเตสุ. เอตาคาโวติ สติ อุปฺปาทนมตฺตเมว กาตพฺพํ ยถา คาโว รกฺขิตพฺพา, ตทภาวโต. ตทาติ สมถวิปสฺสนานํ ถามชาตกาเล. อนุปสฺสนานํ ลหุํ ลหุํ อุปฺปตฺตึ สนฺธาย ‘‘เอกปฺปหาเรเนว อารุโฬฺหว โหตี’’ติ วุตฺตํ, กเมเนว ปน อนุปสฺสนาปฏิปาฏึ อาโรหติ.

๒๑๕. เอวํ ภควา อตฺตโน อปฺปมาทปฏิปทํ, ตาย จ ลทฺธํ อนญฺญสาธารณํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต เหตุสมฺปตฺติยา สทฺธึ ผลสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สตฺตูปการสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทิมาหาติ เอวํ เอตฺถ อนุสนฺธิ เวทิตพฺพา. อรญฺญลกฺขณโยคฺคมตฺเตน อรญฺญํ. มหาวนตาย ปวนํ. ปวทฺธญฺหิ วนํ ปวนํ. จตูหิ โยเคหีติ ชิฆจฺฉาปิปาสาภยปฏิปตฺติสงฺขาตโยเคหิ. เขมํ อนุปทฺทวตํ. สุวตฺถึ อนุปทฺทวํ อาวหตีติ โสวตฺถิโก. ปีตึ กุฏฺฐึ คเมติ อุปเนตีติ ปีติคมนีโย. ปีตํ ปานติตฺถํ คจฺฉตีติ ปีตคมนีโย. สาขาทีหีติ กณฺฏกสาขากณฺฏกลตาวเนหิ. อนาสยคามิตาย อุทกสนฺนิรุทฺโธปิ อมคฺโค วุตฺโต, อิตรานิ อปีติคมนียตายปิ. อาทิ-สทฺเทน คหนํ ปริคฺคณฺหาติ. โอเกมิคลุทฺทกสฺส โคจเร จรตีติ โอกจโร, ทีปกมิโค. อรญฺเญ มิเค ทิสฺวา เตหิ สทฺธึ ปลาเยยฺยาติ ทีฆรชฺชุพนฺธนํ.

อิธ วสนฺตีติ มิคานํ อาสยํ วทติ, ตโต อาสยโต อิมินา มคฺเคน นิกฺขมนฺติ. เอตฺถ จรนฺตีติ เอตสฺมึ ฐาเน โคจรํ คณฺหนฺติ. เอตฺถปิวนฺตีติ เอตสฺมึ นิปานติตฺเถ อุทกํ ปิวนฺติ. อิมินา มคฺเคน ปวิสนฺตีติ อิมินา มคฺเคน นิปานติตฺถํ ปวิสนฺติ. มคฺคํ ปิธายาติ ปกติมคฺคํ ปิทหิตฺวา. น ตาว กิญฺจิ กโรติ อนวเสเส วนมิเค ฆาเตตุกาโม.

อวิชฺชาย อญฺญาณา หุตฺวาติ อวิชฺชาย นิวุตตฺตา ญาณรหิตา หุตฺวา, นนฺทีราเคน อุปนีตา รูปารมฺมณาทีนิ อาพนฺธิตฺวา. ปโลภนโต โอกจรํ นนฺทีราโคติ. พฺยาโมหนโต โอกจาริกํ อวิชฺชาติ กตฺวา ทสฺเสติ. เตสนฺติ โอกจโรกจาริกานํ. สาขาภงฺเคนาติ ตาทิเสน ลูขตรคนฺเธน สาขาภงฺเคน. มนุสฺสคนฺธํ อปเนตฺวา ตสฺส สาขาภงฺคสฺส คนฺเธน. สมฺมตฺโตติ สมฺมชฺชิโต พฺยามุญฺโฉ.

พุทฺธานํ เขมมคฺควิจรณํ กุมฺมคฺคปิธานญฺจ สพฺพโลกสาธารณมฺปิ อตฺถโต เวเนยฺยปุคฺคลาเปกฺขเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อญฺญาตโกณฺฑญฺญาทีนํ ภพฺพปุคฺคลาน’’นฺติ อาห. อูหโตติ สมูหโต นีหโตติ อาห ‘‘เทฺวธา เฉตฺวา ปาติโต’’ติ. นาสิตาติ อทสฺสนํ คมิตาติ อาห ‘‘สพฺเพน สพฺพํ สมุคฺฆาฏิตา’’ติ. หิตูปจารนฺติ สตฺตานํ หิตจริยํ.

เทฺวธาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.