๔. ปาจิตฺติยนิทฺเทสวณฺณนา

๓๐. อิทานิ ปาจิตฺติยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท’’ตฺยาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สมฺปชานมุสาวาเทติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ, ตสฺมา โย ภิกฺขุ สมฺปชานนฺโต มุสา วทติ, ตสฺส ตนฺนิมิตฺตํ ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ อตฺโถ. ภิกฺขุญฺจ โอมสนฺตสฺสาติ ชาตินามโคตฺตกมฺมสิปฺปวยอาพาธลิงฺคกิเลสาปตฺติอกฺโกเสสุ ภูเตน วา อภูเตน วา เยน เกนจิ มุขสตฺตินา ภิกฺขุํ โอวิชฺฌนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ อตฺโถ. เปสุญฺญหรเณปิ จาติ ภิกฺขุสฺส เปสุญฺญหรเณ, ชาติอาทีหิ อกฺโกสวตฺถูหิ ภิกฺขุํ อกฺโกสนฺตสฺส ภิกฺขุโน สุตฺวา ภิกฺขุโน ปิยกมฺยตาย วา เภทาธิปฺปาเยน วา โย อกฺกุทฺโธ, ตสฺส ภิกฺขุสฺส กาเยน วา วาจาย วา เปสุญฺญหรณวจเน ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ อตฺโถ.

๓๑. สงฺคีติตฺตยมารุฬฺหํ ปิฏกตฺตยํ ธมฺมํ ภิกฺขุญฺจ ภิกฺขุนิญฺจ ฐเปตฺวา อญฺเญน ปุคฺคเลน สทฺธึ เอกโต ปทํ ปทํ ภณนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปทคณนาย ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ สมุทายตฺโถ.

๓๒. อนุปสมฺปนฺเนเนวาติ ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา อนฺตมโส ปาราชิกวตฺถุภูเตน ติรจฺฉานคเตนาปิ สห ติรตฺติยํ สยิตฺวา จตุตฺถทิวเส อตฺถงฺคเต สูริเย ปุน สหเสยฺยาย ปาจิตฺติ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สหเสยฺยายาติ สพฺพจฺฉนฺนปริจฺฉินฺเน, เยภุยฺเยนจฺฉนฺนปริจฺฉินฺเน วา เสนาสเน ปุพฺพาปริเยน วา เอกกฺขเณ วา เอกโต นิสชฺชนาย. ตตฺถ ฉทนํ อนาหจฺจ ทิยฑฺฒหตฺถุพฺเพเธน ปาการาทินา ปริจฺฉินฺนมฺปิ สพฺพปริจฺฉินฺนมิจฺเจว เวทิตพฺพํ.

๓๓. เอกรตฺตมฺปิ อิตฺถิยา สทฺธึ เสยฺยํ กปฺปยโต ตสฺส ภิกฺขุโนปิ ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ อิตฺถิยาติ อนฺตมโส ตทหุชาตายปิ มนุสฺสิตฺถิยา. เทเสนฺตสฺส วินา วิญฺญุํ, ธมฺมญฺจ ฉปฺปทุตฺตรินฺติ วิญฺญุํ ปุริสํ วินา อิตฺถิยา ฉปฺปทโต อุตฺตรึ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ ‘‘ฉปฺปทุตฺตริ’’นฺติ เอตฺถ เอโก คาถาปาโท เอกํ ปทนฺติ เอวํ สพฺพตฺถ ปทปฺปมาณํ เวทิตพฺพํ. ฉ ปทานิ ฉปฺปทํ, ฉปฺปทโต อุตฺตรึ ฉปฺปทุตฺตรึ.

๓๔. ภิกฺขุสมฺมุตึ ฐเปตฺวา ภิกฺขุโน ทุฏฺฐุลฺลํ วชฺชํ อภิกฺขุโน วทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ทุฏฺฐุลฺลนฺติ อิธ สงฺฆาทิเสสํ อธิปฺเปตํ. ภิกฺขุสมฺมุติยาติ ยํ สงฺโฆ อภิณฺหาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน อายตึ สํวรตฺถาย อาปตฺตีนญฺจ กุลานญฺจ ปริยนฺตํ กตฺวา วา อกตฺวา วา ติกฺขตฺตุํ อปโลเกตฺวา กติกํ กโรติ, ตํ ฐเปตฺวา. อภิกฺขุโนติ อนุปสมฺปนฺนสฺส. วทนฺตสฺสาติ อาโรเจนฺตสฺส.

๓๕. โย อกปฺปิยํ ปถวึ ขเณยฺย วา ขณาเปยฺย วา, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยา. ตตฺถ อกปฺปิยนฺติ อุทฺธนปจนาทิวเสน วา ตถา ตถา อทฑฺฒา วา ชาตปถวี วุจฺจติ. สา ติวิธา สุทฺธมิสฺสปุญฺชวเสน. ตตฺถ สุทฺธปถวี นาม ปกติยา สุทฺธปํสุ วา สุทฺธมตฺติกา วา. มิสฺสปถวี นาม ยตฺถ ปํสุโต วา มตฺติกโต วา ปาสาณสกฺขรกถลมรุมฺพวาลุกาสุ อญฺญตรสฺส ตติยภาโค โหติ. ปุญฺชปถวี นาม อติเรกจาตุมาสํ โอวฏฺโฐ ปํสุปุญฺโช วา มตฺติกาปุญฺโช วา โหติ. วุตฺตลกฺขเณน ปน มิสฺสกปุญฺโชปิ ปิฏฺฐิปาสาเณ ฐิตสุขุมรชมฺปิ จ เทเว ผุสยนฺเต สกึ เจ ตินฺตํ, จาตุมาสจฺจเยน ตินฺโตกาโส ปุญฺชปถวีสงฺขเมว คจฺฉติ. โย ภิกฺขุ ภูตคามํ วิโกเปยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ภูตคามนฺติ ภวนฺติ, อภวุํ จาติ ภูตา, ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ ชาตา วฑฺฒิตา จาติ อตฺโถ, คาโมติ ราสิ, ภูตานํ คาโม, ภูตา เอว วา คาโมติ ภูตคาโม, ปติฏฺฐิตหริตติณรุกฺขาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตํ ภูตคามํ. วิโกเปยฺยาติ เฉทนเภทนาทีนิ กเรยฺย.

๓๖. โย ภิกฺขุ สงฺฆิกํ มญฺจาทึ อชฺโฌกาเส สนฺถรณาทิกํ กตฺวา อาปุจฺฉนาทิกํ อกตฺวา ยาติ, ตสฺส ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ สงฺฆิกนฺติ สงฺฆสฺส สนฺตกํ. มญฺจาทินฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปีฐภิสิโกจฺฉาทึ สงฺคณฺหาติ. สนฺถรณาทิกนฺติ สนฺถรณาทึ กตฺวา วา การาเปตฺวา วา. อาปุจฺฉนาทิกนฺติ อาปุจฺฉนํ วา อุทฺธรณํ วา อุทฺธราปนํ วาติ อตฺโถ. ยาตีติ คจฺฉติ.

๓๗. โย ภิกฺขุ สงฺฆิกาวสเถ เสยฺยํ สนฺถรณาทิกํ กตฺวา อาปุจฺฉนาทิกํ อกตฺวา ยาติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ สงฺฆิกาวสเถติ สงฺฆสฺส สนฺตเก อาวสเถ วิหาเร คพฺเภ วา อญฺญสฺมึ วา สพฺพปริจฺฉินฺเน คุตฺตเสนาสเน. เสยฺยนฺติ ภิสิ จิมิลิกา ปาวุรณํ อุตฺตรตฺถรณํ ภูมตฺถรณํ ตฏฺฏิกา จมฺมกฺขณฺฑํ นิสีทนํ ปจฺจตฺถรณํ ติณสนฺถาโร ปณฺณสนฺถาโรติ เอวมาทิกํ. สนฺถรณาทิกนฺติ เตสุ เยน เกนจิ อตฺถรณาทิกํ กตฺวา วา การาเปตฺวา วา.

๓๘-๙. โย ปน ภิกฺขุ ชานํ สปฺปาณกํ โตยํ ปริภุญฺชเย, ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ โยชนา. ตตฺถ ชานํ สปฺปาณกนฺติ ‘‘สปฺปาณกมิท’’นฺติ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา เยน เกนจิ อากาเรน ชานนฺโต. โตยนฺติ อุทกํ. ปริภุญฺชเยติ ปริภุญฺเชยฺย. โย ภิกฺขุ ปาริวตฺตกํ ฐเปตฺวา อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ เทติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยา. จีวรปฺปฏิคฺคหณสิกฺขาปเท ภิกฺขุ ปฏิคฺคาหโก อิธ ภิกฺขุนี, อยํ วิเสโส. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ สิพฺพโตปิ ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. จีวรนฺติ นิวาสนปารุปนูปคํ. สิพฺพโตติ สยํ สิพฺพนฺตสฺส สูจึ ปเวเสตฺวา นีหรเณ ปโยคคณนาย ปาจิตฺติ. สิพฺพาเปนฺตสฺส ปน ‘‘สิพฺพา’’ติ วุตฺโต สเจปิ สพฺพํ สูจิกมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ, เอกเมว ปาจิตฺติ, อาณตฺตสฺส ปโยคคณนาย ปาจิตฺติ โหติ. ปวาเรตฺวาน อติริตฺตํ อกาเรตฺวา ภุญฺชโต ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วินิจฺฉโย – โอทโน สตฺตุ กุมฺมาโส มจฺโฉ มํสนฺติ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ สาสปมตฺตมฺปิ อชฺโฌหริตฺวา โภชนํ ปฏิกฺเขปํ กตฺวา อญฺเญน อิริยาปเถน ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ อติริตฺตํ อกาเรตฺวา ปริภุญฺชโต ปาจิตฺติ โหตีติ.

๔๐. โย ภิกฺขุ อาสาทนาเปกฺโข ภุตฺตาวึ ปวาริตํ ภิกฺขุํ ‘‘หนฺท, ภิกฺขุ, ขาท วา ภุญฺช วา’’ติ อนติริตฺเตน ปวาเรติ, โภชเน ภุตฺเต ตสฺส ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อาสาทนาเปกฺโขติ อาสาทนํ โจทนํ มงฺกุกรณภาวํ อเปกฺขมาโน.

๔๑-๒. โย ภิกฺขุ สนฺนิธิโภชนํ ภุญฺเชยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ สนฺนิธิโภชนนฺติ ปฏิคฺคเหตฺวา เอกรตฺตํ วีตินามิตโภชนํ. วิกาเล ยาวกาลิกํ ภุญฺชโต วาปิ ปาจิตฺติ สิยาติ โยชนา. ตตฺถ วิกาเลติ วิคตกาเล, มชฺฌนฺหิกาติกฺกมโต ปฏฺฐาย ยาว อรุณุคฺคมนาติ อตฺโถ. ยาวกาลิกนฺติ วนมูลผลาทิกํ อามิสโภชนํ. อคิลาโน ภิกฺขุ ปณีตกํ สปฺปิภตฺตาทิกมฺปิ วิญฺญาเปตฺวาน ภุญฺเชยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ โยชนา. ตตฺถ อคิลาโนติ กลฺลโก. ปณีตกนฺติ สปฺปิเตลมธุผาณิตมจฺฉมํสขีรทธิสงฺขาเตหิ สํสฏฺฐํ สตฺตธญฺญนิพฺพตฺตํ ปณีตโภชนํ. โย ภิกฺขุ ทนฺตกฏฺโฐทกํ วชฺเชตฺวา อปฺปฏิคฺคหิตกํ ภุญฺเชยฺย, ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ อปฺปฏิคฺคหิตนฺติ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา คณฺหนฺตสฺส หตฺถปาเส ฐตฺวา กายกายปฺปฏิพทฺธนิสฺสคฺคิยานํ อญฺญตเรน น ทินฺนํ อปฺปฏิคฺคหิตํ นาม.

๔๓. โย ภิกฺขุ ติตฺถิยสฺส สหตฺถโต กิญฺจิ ภุญฺชิตพฺพํ ทเทยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ติตฺถิยสฺสาติ อญฺญติตฺถิยสฺส. กิญฺจิ ภุญฺชิตพฺพนฺติ ยํ กิญฺจิ โภชนียํ. สหตฺถโตติ สหตฺถา. โย ภิกฺขุ มาตุคาเมน เอกโต รโห นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ รโหติ ปฏิจฺฉนฺเน. กปฺเปติ กปฺเปยฺย. เอกโตติ สทฺธึ.

๔๔. สุราเมรยปาเนปีติ เอตฺถ ปิฏฺฐาทีหิ กตํ มชฺชํ สุรา. ปุปฺผาทีหิ กโต อาสโว เมรยํ. โย ภิกฺขุ ตทุภยมฺปิ พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนาปิ ปิวติ, ตสฺส ตปฺปานปจฺจยา ปาจิตฺติยํ อุทีริตนฺติ อตฺโถ. องฺคุลิปโตทเก จาปีติ องฺคุลีหิ อุปกจฺฉกาทีนํ ฆฏฺฏนปจฺจยา ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. หสธมฺเมปิ โจทเกติ อุปริโคปฺผเก อุทเก หสธมฺเม กีฬานิมิตฺตํ ตสฺส ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ.

๔๕. อนาทเรปิ ปาจิตฺตีติ ปุคฺคลสฺส วา ธมฺมสฺส วา อนาทรกรเณปิ ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. โย ภิกฺขุ อุปสมฺปนฺเนน ปญฺญตฺเตน วุจฺจมาโน ตสฺส วา วจนํ อกตฺตุกามตาย, ตํ วา ธมฺมํ อสิกฺขิตุกามตาย อนาทริยํ กโรติ, ตสฺส ตสฺมึ อนาทริเย ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. ภยานกํ กถํ กตฺวา วา ภยานกํ รูปํ ทสฺเสตฺวา วา ภิกฺขุํ ภีสยโตปิ ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ.

๔๖. โย ภิกฺขุ อคิลาโน กิญฺจิ ปจฺจยํ ฐเปตฺวา โชตึ ชเลยฺย วา ชลาเปยฺย วา, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ กิญฺจิ ปจฺจยนฺติ ปทีปุชฺชลนํ วา ปตฺตปจนาทีสุ โชติกรณํ วาติ เอวรูปํ ปจฺจยํ ฐเปตฺวา. โชตินฺติ อคฺคึ.

๔๗-๘. กปฺปพินฺทุํ อนาทาย นวจีวรโภคิโน นวํ จีวรํ ภุญฺชนฺตสฺส ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. กปฺปพินฺทุนฺติ โมรกฺขิมณฺฑลมงฺคุลปิฏฺฐีนํ อญฺญตรปฺปมาณํ กปฺปพินฺทุํ. อนาทายาติ อนาทิยิตฺวา. ภิกฺขุโน จีวราทิกํ ปริกฺขารํ อปเนตฺวา นิเธนฺตสฺส วา นิธาเปนฺตสฺส วา หสาเปกฺขสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ สิยาติ อตฺโถ. จีวราทิกนฺติ อาทิ-สทฺเทน ปตฺตนิสีทนสูจิฆรกายพนฺธนาทึ สงฺคณฺหาติ. นิเธนฺตสฺสาติ นิทหนฺตสฺส. หสาเปกฺขสฺสาติ หสาธิปฺปายสฺส. ชานํ ปาณํ หเน ภิกฺขุ, ติรจฺฉานคตมฺปิ จาติ โย ภิกฺขุ ‘‘ปาโณ’’ติ ชานนฺโต ติรจฺฉานคตํ ปาณํ ขุทฺทกมฺปิ มหนฺตมฺปิ หเนยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ อตฺโถ.

๔๙. ฉาเทตุกาโม ฉาเทติ, ทุฏฺฐุลฺลํ ภิกฺขุโนปิ จาติ โย ภิกฺขุ ภิกฺขุโน ทุฏฺฐุลฺลสงฺขาตํ สงฺฆาทิเสสํ ฉาเทตุกาโม หุตฺวา ฉาเทติ, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ อตฺโถ. อิตฺถิยา สห สํวิธาย คามนฺตรคตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา.

๕๐. ภิกฺขุํ วา ปหเรยฺยาถาติ โย ภิกฺขุ ภิกฺขุํ ปหเรยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา. ตลสตฺติกมุคฺคิเรติ โย ภิกฺขุ ปหรณาการํ ทสฺเสนฺโต กายํ วา กายปฺปฏิพทฺธํ วา อุคฺคิเรยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ อตฺโถ. โจเทยฺย วา โจทาเปยฺย, ภิกฺขุํ อมูลเกน จาติ โย ภิกฺขุ ภิกฺขุํ อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน โจเทยฺย วา โจทาเปยฺย วา, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ อตฺโถ. ตตฺถ อมูลเกนาติ ทิฏฺฐาทิมูลวิรหิเตน.

๕๑. กุกฺกุจฺจุปฺปาทเน จาปีติ ‘‘อูนวีสติวสฺโส ตฺวํ มญฺเญ’’ติอาทีนิ ภณนฺโต กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทยฺย, ตสฺส กุกฺกุจฺจุปฺปาทนปจฺจยา ปาจิตฺติยํ โหติ. โย ภิกฺขุ ภณฺฑนตฺถาย ภณฺฑนชาตานํ วจนํ โสตุํ อุปสฺสุตึ ยาติ, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ภณฺฑนตฺถายาติ กลหตฺถาย. ภณฺฑนชาตานนฺติ กลหชาตานํ. อุปสฺสุตินฺติ สุติสมีปํ.

๕๒. โย ภิกฺขุ สงฺฆสฺส ปริณามิตํ ยํ ลาภํ, ตํ ปรปุคฺคลสฺส นาเมติ, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ นาเมตีติ ปริณาเมติ. ปุจฺฉํ อกตฺวาติ ‘‘วิกาเล คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามี’’ติ วา ‘‘คามํ ปวิสิสฺสามี’’ติ วา อนาปุจฺฉิตฺวา. สนฺตภิกฺขุนฺติ อนฺโตอุปจารสีมาย ทสฺสนูปจาเร ภิกฺขุํ ทิสฺวา ยํ สกฺกา โหติ ปกติวจเนน อาปุจฺฉิตุํ, ตาทิสํ วิชฺชมานํ ภิกฺขุํ. คามสฺสาติ คามํ, กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. คเตติ สมฺปทานตฺเถ ภุมฺมวจนํ, คตสฺสาติ อตฺโถ. สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉิตฺวา วิกาเล คามํ คตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยํ สิยาติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

ปาจิตฺติยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.