๑. ปาราชิกนิทฺเทสวณฺณนา

๑. อิทานิ สพฺพสิกฺขานํ ปน มูลภูตตฺตา อธิสีลสิกฺขาว ปฐมํ วุตฺตา, ตตฺราปิ มหาสาวชฺชตฺตา, มูลจฺเฉชฺชวเสน ปวตฺตนโต จ สพฺพปฐมํ ปาราชิกํ ชานิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สํ นิมิตฺต’’นฺตฺยาทิมาห. ตตฺถ มคฺคตฺตเย สํ นิมิตฺตํ ปเวสนฺโต ภิกฺขุ จุโตติ อตฺโถ. สํ นิมิตฺตนฺติ อตฺตโน องฺคชาตํ, สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน เอกติลพีชมตฺตมฺปิ อตฺตโน องฺคชาตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภิกฺขูติ อนิกฺขิตฺตสิกฺโข. มคฺคตฺตเยติ เอตฺถ มนุสฺสามนุสฺสติรจฺฉานคตานํ วเสน ติสฺโส อิตฺถิโย, ตโย อุภโตพฺยญฺชนกา, ตโย ปณฺฑกา, ตโย ปุริสาติ ปาราชิกวตฺถุภูตานํ นิมิตฺตานํ นิสฺสยา ทฺวาทส สตฺตา โหนฺติ. เตสํ วจฺจปสฺสาวมุขมคฺควเสน ตโย มคฺคา. ตตฺถ มนุสฺสิตฺถิยา ตโย, อมนุสฺสิตฺถิยา ตโย, ติรจฺฉานคติตฺถิยา ตโยติ นว, ตถา มนุสฺสุภโตพฺยญฺชนกาทีนํ. มนุสฺสปณฺฑกาทีนํ ปน วจฺจมุขมคฺควเสน เทฺว เทฺวติ ฉ, ตถา มนุสฺสปุริสาทีนนฺติ สพฺเพสํ วเสน ตึส มคฺคา โหนฺติ. เต สพฺเพ ปริคฺคเหตฺวา อิธ ‘‘มคฺคตฺตเย’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมึ มคฺคตฺตเย, ทฺวาทสนฺนํ สตฺตานํ ตีสุ มคฺเคสุ ยตฺถ กตฺถจิ มคฺเคติ อตฺโถ. จุโตติ สกฺกตฺตา วา พฺรหฺมตฺตา วา จุตสตฺโต วิย สาสนโต จุโต โหติ, ปาราชิโก โหตีติ อตฺโถ.

อิทานิ ปเวสนํ นาม น เกวลํ อตฺตุปกฺกเมเนว โหติ, ปรูปกฺกเมนาปิ โหติ, ตตฺถาปิ เสวนจิตฺเต สติ ปาราชิโก โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปเวสนา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – โย ภิกฺขุ ปเวสนฏฺฐิตอุทฺธรณปวิฏฺฐกฺขเณสุ อญฺญตรํ ขณํ เจปิ สาทิยํ สาทิยนฺโต สเจปิ ตสฺมึ ขเณ เสวนจิตฺตํ อุปฏฺฐาเปนฺโต, จุโต ปาราชิโก โหติ. โย ปน สพฺพโส อสาทิยนฺโต อาสีวิสมุขํ องฺคารกาสุํ ปวิฏฺฐํ วิย จ มญฺญติ, โส นิปฺปราโธ โหติ. เอตฺถ ปน ฐิตํ นาม สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสมยปฺปตฺตํ. ปฐมปาราชิกํ.

๒-๗. อิทานิ ทุติยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อทินฺนํ มานุสํ ภณฺฑ’’นฺตฺยาทิมาห. ตตฺถ โย ภิกฺขุ อทินฺนํ มานุสํ ครุกํ ภณฺฑํ ปญฺจวีสาวหาเรสุ เยน เกนจิ อวหาเรน อาทิยนฺโต จุโต ภเวติ สมฺพนฺโธ. อทินฺนนฺติ ยํ กิญฺจิ ปรปริคฺคหิตํ สสฺสามิกํ ภณฺฑํ, ตํ เตหิ สามิเกหิ กาเยน วา วาจาย วา น ทินฺนนฺติ อทินฺนํ, อนิสฺสฏฺฐํ อปริจฺจตฺตํ รกฺขิตํ โคปิตํ มมายิตํ ปรปริคฺคหิตํ. มนุสฺสสฺส อิทนฺติ มานุสํ, มนุสฺสสนฺตกํ, ‘‘ภณฺฑ’’นฺติมินา ตุลฺยาธิกรณํ. เถยฺยาเยเกนาติ เถยฺยาย เอเกน, เอเกน อวหาเรนาติ อตฺโถ. ลิงฺคเภทํ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘เถยฺยา เกนจี’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ เถโนติ โจโร, เถนสฺส ภาโว เถยฺยา, กรณตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ, ตสฺมา เกนจิ เถยฺเยน อวหาเรนาติ อตฺโถ. อาทิยนฺติ อาทิยนฺโต คณฺหนฺโต. ปญฺจวีสาวหาเรสูติ ปญฺจปญฺจเก สโมธาเนตฺวา ปญฺจวีสติ อวหารา. ตตฺถ ปญฺจปญฺจกานิ นาม นานาภณฺฑปญฺจกํ เอกภณฺฑปญฺจกํ สาหตฺถิกปญฺจกํ ปุพฺพปฺปโยคปญฺจกํ เถยฺยาวหารปญฺจกนฺติ.

ตตฺถ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกมิสฺสกภณฺฑวเสน นานาภณฺฑปญฺจกํ, สวิญฺญาณกภณฺฑวเสน เอกภณฺฑปญฺจกํ. ตตฺถ นานาภณฺฑวเสน ตาว เอวํ เวทิตพฺโพ – โย อารามํ อภิยุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. สามิกสฺส วิมตึ อุปฺปาเทติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. สามิโก ‘‘น มยฺหํ ภวิสฺสตี’’ติ ธุรํ นิกฺขิปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อญฺญสฺส ภณฺฑํ หรนฺโต สีเส ภารํ เถยฺยจิตฺโต อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ผนฺทาเปติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ขนฺธํ โอโรเปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อุปนิกฺขิตฺตํ ภณฺฑํ ‘‘เทหิ เม ภณฺฑ’’นฺติ วุจฺจมาโน ‘‘นาหํ คณฺหามี’’ติ ภณติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. สามิกสฺส วิมตึ อุปฺปาเทติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. สามิโก ‘‘น มยฺหํ ทสฺสตี’’ติ ธุรํ นิกฺขิปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. ‘‘สหภณฺฑหารกํ เนสฺสามี’’ติ ปฐมํ ปาทํ สงฺกาเมติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ทุติยํ ปาทํ สงฺกาเมติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. ถลฏฺฐํ ภณฺฑํ เถยฺยจิตฺโต อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ผนฺทาเปติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อยเมตฺถ นานาภณฺฑวเสน โยชนา. เอกภณฺฑวเสน ปน สสฺสามิกํ ทาสํ วา ติรจฺฉานํ วา ยถาวุตฺเตน อภิโยคาทินา นเยน อาทิยติ วา หรติ วา อวหรติ วา อิริยาปถํ โกเปติ วา ฐานา จาเวติ วาติ. อยเมตฺถ เอกภณฺฑวเสน โยชนา.

ปญฺจ อวหารา สาหตฺถิโก อาณตฺติโก นิสฺสคฺคิโย อตฺถสาธโก ธุรนิกฺเขโปติ. ตตฺถ สาหตฺถิโก นาม ปรสฺส ภณฺฑํ สหตฺถา อวหรติ. อาณตฺติโก นาม ‘‘อสุกสฺส ภณฺฑํ อวหรา’’ติ อญฺญํ อาณาเปติ. นิสฺสคฺคิโย นาม อนฺโตสุงฺกฆาเต ฐิโต พหิสุงฺกฆาตํ ปาเตติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อตฺถสาธโก นาม ‘‘อสุกํ ภณฺฑํ ยทา สกฺโกสิ, ตทา อวหรา’’ติ อาณาเปติ. ตตฺถ สเจ ปโร อนนฺตรายิโก หุตฺวา ตํ อวหรติ, อาณาปโก อาณตฺติกฺขเณเยว ปาราชิโก โหติ, อวหารโก ปน อวหฏกาเล, อยํ อตฺถสาธโก. ธุรนิกฺเขโป ปน อุปนิกฺขิตฺตภณฺฑวเสน เวทิตพฺโพติ อิทํ สาหตฺถิกปญฺจกํ.

อปเรปิ ปญฺจ อวหารา ปุพฺพปฺปโยโค สหปฺปโยโค สํวิธาวหาโร สงฺเกตกมฺมํ นิมิตฺตกมฺมนฺติ. ตตฺถ อาณตฺติวเสน ปุพฺพปฺปโยโค เวทิตพฺโพ, ฐานาจาวนวเสน สหปฺปโยโค. สํวิธาวหาโร นาม สมฺพหุลา ภิกฺขู ‘‘อมุกํ นาม เคหํ คนฺตฺวา, ฉทนํ วา ภินฺทิตฺวา, สนฺธึ วา ฉินฺทิตฺวา ภณฺฑํ หริสฺสามา’’ติ สํวิทหิตฺวา คจฺฉนฺติ, เตสุ เอโก ภณฺฑํ อวหรติ, ตสฺสุทฺธาเร สพฺเพสํ ปาราชิกํ. สงฺเกตกมฺมํ นาม สญฺชานนกมฺมํ กาลปริจฺเฉทวเสน สญฺญากรณํ. เอตฺถ จ ‘‘ปุเรภตฺตํ อวหรา’’ติ วุตฺเต อชฺช วา ปุเรภตฺตํ อวหรตุ, เสฺว วา อนาคเต สํวจฺฉเร วา, นตฺถิ วิสงฺเกโต, สงฺเกตการกสฺส อาณตฺติกฺขเณ, อิตรสฺส ฐานา จาวเนติ เอวํ อาปตฺติ อุภินฺนํ ปาราชิกสฺส. นิมิตฺตกมฺมํ นาม สญฺญุปฺปาทนตฺถํ กสฺสจิ นิมิตฺตสฺส กรณํ อกฺขินิขณนหตฺถาลงฺฆนปาณิปฺปหารองฺคุลิโผฏนคีวุนฺนามนอุกฺกาสนาทินา อเนกปฺปการํ. อวหารโก อาณาปเกน ยํ นิมิตฺตสญฺญํ กตฺวา วุตฺตํ, ตํ ‘‘เอต’’นฺติ มญฺญมาโน ตเมว อวหรติ, อุภินฺนํ ปาราชิกํ. ยํ ‘‘อวหรา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘เอต’’นฺติ มญฺญมาโน อญฺญํ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐปิตํ อวหรติ, มูลฏฺฐสฺส อนาปตฺติ. อิทํ ปุพฺพปฺปโยคปญฺจกํ.

อปเรปิ ปญฺจ อวหารา เถยฺยาวหาโร ปสยฺหาวหาโร ปริกปฺปาวหาโร ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร กุสาวหาโรติ. ตตฺถ โย กูฏมานกูฏกหาปณาทีหิ วญฺเจตฺวา คณฺหาติ, ตสฺเสวํ คณฺหโต อวหาโร เถยฺยาวหาโร. โย สนฺตชฺเชตฺวา สยํ ทสฺเสตฺวา เตสํ สนฺตกํ คณฺหาติ, โย วา อตฺตโน ปตฺตพลิโต จ อธิกํ พลกฺกาเรน คณฺหาติ ราชราชมหามตฺตาทโย วิย, ตสฺเสวํ คณฺหโต อวหาโร ปสยฺหาวหาโร. ปริกปฺเปตฺวา คณฺหโต ปนาวหาโร ปริกปฺปาวหาโร. โส ทุวิโธ ภณฺโฑกาสปริกปฺปวเสน. ตตฺร โย ‘‘สาฏโก เจ, คณฺหิสฺสามิ, สุตฺตํ เจ, น คณฺหิสฺสามี’’ติ ปริกปฺเปตฺวา อนฺธกาเร ปสิพฺพกํ คณฺหาติ, ตตฺร สาฏโก เจ, อุทฺธาเรเยว ปาราชิกํ, สุตฺตํ เจ โหติ, รกฺขติ. อยํ ภณฺฑปริกปฺโป นาม. โย ฐานํ ปริกปฺเปตฺวา ภณฺฑํ คณฺหาติ, ตสฺส ตํ ปริกปฺปิตปริจฺเฉทํ อติกฺกนฺตมตฺเต ปาราชิกํ. อยํ โอกาสปริกปฺโป นาม. เอวมิเมสํ ทฺวินฺนํ ปริกปฺปานํ วเสน ปริกปฺเปตฺวา คณฺหโต อวหาโร ปริกปฺปาวหาโร. ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปรสฺส ภณฺฑํ คณฺหโต อวหาโร ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร นาม. กุสํ สงฺกาเมตฺวา อวหรณํ กุสาวหาโร. โย กุสํ ปาเตตฺวา จีวเร ภาชิยมาเน อตฺตโน โกฏฺฐาสสฺส สมีเป ฐิตํ อปฺปคฺฆตรํ วา มหคฺฆตรํ วา สมสมํ วา ปรสฺส โกฏฺฐาสํ ทิสฺวา สเจ ปฐมตรํ ปรโกฏฺฐาสโต กุสทณฺฑกํ อุทฺธรติ, อตฺตโน โกฏฺฐาเส ปาเตตุกามตาย อุทฺธาเร รกฺขติ, ปาตเนปิ รกฺขติ, อตฺตโน โกฏฺฐาสโต ปน กุสทณฺฑํ อุทฺธรติ, อุทฺธาเร รกฺขติ, ตํ อุทฺธริตฺวา ปรโกฏฺฐาเส ปาเตนฺตสฺส หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ. อยํ กุสาวหาโร นามาติ อิเมสุ ปญฺจวีสาวหาเรสุ เยน เกนจิ อวหาเรน คณฺหนฺโต ปาราชิโก ภเวติ อตฺโถ.

ครุกนฺติ ปญฺจมาสกํ. วีสติมาสโก หิ กหาปโณ, กหาปณสฺส จตุตฺโถ ภาโค ปาโท นาม, ตสฺมา ปญฺจมาสกํ วา ปาทํ วา ครุกนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ‘‘จตฺตาโร วีหโย คุญฺชา, เทฺว คุญฺชา มาสโก ภเว’’ติ วจนโต วีหิวเสน จตฺตาลีส วีหโย ทส คุญฺชา ปญฺจมาสโกติ เวทิตพฺโพ. ยํ ปน สามเณรสิกฺขายํ ‘‘วีสติวีหี’’ติ วุตฺตํ, ตํ เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถายํ อตฺถิ, วีมํสิตพฺพเมตํ. ทุติยปาราชิกํ.

๘. อิทานิ ตติยํ ทสฺเสตุํ ‘‘มนุสฺสปาณํ ปาโณ’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ‘‘มนุสฺสปาโณ’’ อิติ ชานนฺโต วธกจิตฺเตน มนุสฺสปาณํ ชีวิตา วิโยเชติ, โส ภิกฺขุ สาสนา ปาราชิโก โหตีติ สมุทายตฺโถ.

มนุสฺสปาณนฺติ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ อติปริตฺตํ กลลรูปํ อาทึ กตฺวา ปกติยา วีสวสฺสสตายุกสฺส สตฺตสฺส ยาว มรณกาลา เอตฺถนฺตเร อนุปุพฺเพน วุทฺธิปฺปตฺโต อตฺตภาโว, เอโส มนุสฺสปาโณ นาม, เอวรูปํ มนุสฺสปาณนฺติ อตฺโถ. ปาโณติ ชานนฺติ ‘‘ปาโณ’’ อิติ ชานนฺโต ‘‘ตํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ ชานนฺโต. วธกเจตสาติ วธกจิตฺเตน, อิตฺถมฺภูเต กรณวจนํ, วธกจิตฺโต หุตฺวา มรณาธิปฺปาโย หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ชีวิตาติ ชีวิตินฺทฺริยโต. โยติ อนิยมวจนํ. โสติ เอเตน นิยมนํ เวทิตพฺพํ. วิโยเชตีติ วุตฺตปฺปการํ มนุสฺสวิคฺคหํ กลลกาเลปิ ตาปนมทฺทเนหิ วา เภสชฺชสมฺปทาเนน วา ตโต วา อุทฺธมฺปิ ตทนุรูเปน อุปกฺกเมน ชีวิตา วิโยเชตีติ อตฺโถ. สาสนาติ ปราปุพฺพชิธาตุปฺปโยเค นิสฺสกฺกวจนํ, เตน สตฺถุสาสนโตติ อตฺโถ. ปราชิโตติ ปราชยมาปนฺโน. โหตีติ ปาฐเสโส. ตติยปาราชิกํ.

๙. อิทานิ จตุตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานาทิเภท’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ อญฺญาปเทสญฺจ อธิมานญฺจ วชฺเชตฺวา หทเย อสนฺตํ ฌานาทิเภทํ ธมฺมํ มนุสฺสชาติกสฺส สตฺตสฺส วเทยฺย, ตสฺมึ ขเณ ญาเต โส ตโต สาสนา ปาราชิโก เอว โหตีติ อตฺโถ.

ฌานาทิเภทนฺติ ‘‘ฌานํ วิโมกฺโข สมาธิ สมาปตฺติ ญาณทสฺสนํ มคฺคภาวนา ผลสจฺฉิกิริยา กิเลสปฺปหานํ วินีวรณตา จิตฺตสฺส สุญฺญาคาเร อภิรตี’’ติ (ปารา. ๑๙๘) เอวํ วุตฺตํ ฌานาทิเภทํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ. หทเยติ จิตฺเต. อสนฺตนฺติ อสํวิชฺชมานํ. อญฺญาปเทสนฺติ ‘‘โย เต วิหาเร วสิ, โส ภิกฺขุ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี’’ติอาทินา นเยน อญฺญาปเทสํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. วินาติ วชฺชนตฺเถ นิปาโต, ตสฺส วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. อธิมานนฺติ ‘‘อธิคตา มยา’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนํ มานนฺติ อตฺโถ. อธิคโต มาโนติ วิคฺคโห, ตํ อธิมานํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. มนุสฺสชาติสฺสาติ มนุสฺสชาติกสฺส, น เทวพฺรหฺมาทีสุ อญฺญตรสฺสาติ อตฺโถ. วเทยฺยาติ อาโรเจยฺย. ญาตกฺขเณติ ญาเต ขเณติ เฉโท, ตสฺมึ เตนาโรจิตกฺขเณ มนุสฺสชาติเกน ญาเตติ อตฺโถ. เตนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ, ตโต สาสนโต ปาราชิโกติ อตฺโถ. จตุตฺถปาราชิกํ.

ปาราชิกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.