๒. ครุกาปตฺตินิทฺเทสวณฺณนา

๑๐. อิทานิ สงฺฆาทิเสสํ ปกาเสตุํ ‘‘โมเจตุกามจิตฺเตนา’’ติอาทิมารทฺธํ. ตตฺถ โมเจตุํ กาเมตีติ โมเจตุกามํ, โมเจตุกามญฺจ ตํ จิตฺตญฺจาติ โมเจตุกามจิตฺตํ, เตน, โมจนสฺสาทจิตฺเตนาติ อตฺโถ. เอกาทสนฺนญฺหิ ราคานํ เอเกน โมจนสฺสาเทน อาปตฺติ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

ตตฺริเม เอกาทส อสฺสาทา โมจนสฺสาโท มุจฺจนสฺสาโท มุตฺตสฺสาโท เมถุนสฺสาโท ผสฺสสฺสาโท กณฺฑูวนสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท นิสชฺชสฺสาโท วาจสฺสาโท เคหสิตเปมํ วนภงฺคิยนฺติ. ตตฺถ โมจนสฺสาทเจตนาย เจเตนฺโต เจว อสฺสาเทนฺโต จ อุปกฺกมติ, มุจฺจติ, สงฺฆาทิเสโส, น มุจฺจติ เจ, ถุลฺลจฺจยํ. สเจ ปน สยนกาเล ราคปริยุฏฺฐิโต หุตฺวา อูรุนา วา มุฏฺฐินา วา องฺคชาตํ คาฬฺหํ ปีเฬตฺวา โมจนตฺถาย สอุสฺสาโห สุปติ, สุปนฺตสฺส จสฺส อสุจิ มุจฺจติ, สงฺฆาทิเสโส. มุจฺจนสฺสาเท อตฺตโน ธมฺมตาย มุจฺจมานํ อสฺสาเทติ, น อุปกฺกมติ, มุจฺจติ, อนาปตฺติ. มุตฺตสฺสาเท อตฺตโน ธมฺมตาย มุตฺเต ฐานา จุเต อสุจิมฺหิ ปจฺฉา อสฺสาเทนฺตสฺส วินา อุปกฺกเมน มุจฺจติ, อนาปตฺติ. เมถุนสฺสาเท เมถุนราเคน มาตุคามํ คณฺหาติ, เตน อสุจิ มุจฺจติ, อนาปตฺติ, ทุกฺกฏํ ปน อาปชฺชติ. ผสฺสสฺสาโท ทุวิโธ อชฺฌตฺติโก พาหิโร จาติ. ตตฺถ อตฺตโน นิมิตฺตํ ‘‘ถทฺธํ, มุทุกนฺติ ชานิสฺสามี’’ติ วา โลลภาเวน วา กีฬาปยโต อสุจิ มุจฺจติ, อนาปตฺติ. พาหิรผสฺสสฺสาเท ปน กายสํสคฺคราเคน อิตฺถึ ผุสโต, อาลิงฺคโต จ อสุจิ มุจฺจติ, อนาปตฺติ, กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสสํ ปน อาปชฺชติ.

กณฺฑูวนสฺสาเท ททฺทุกจฺฉุปิฬกปาณกาทีนํ อญฺญตเรน ขชฺชมานํ นิมิตฺตํ กณฺฑูวนสฺสาเทน กณฺฑูวโต อสุจิ มุจฺจติ, อนาปตฺติ. ทสฺสนสฺสาเท อิตฺถิยา อโนกาสํ อุปนิชฺฌายโต อสุจิ มุจฺจติ, อนาปตฺติ, ทุกฺกฏํ ปน โหติ. นิสชฺชสฺสาเท มาตุคาเมน สทฺธึ รโห นิสินฺนสฺส มุตฺเตปิ อนาปตฺติ, รโหนิสชฺชาปตฺติ ปน โหติ. วาจสฺสาเท มาตุคามํ เมถุนปฺปฏิสํยุตฺตาหิ วาจาหิ โอภาสนฺตสฺส มุตฺเตปิ อนาปตฺติ, ทุฏฺฐุลฺลวาจาสงฺฆาทิเสสํ ปน อาปชฺชติ. เคหสิตเปเม มาตาทีนํ มาตาทิเปเมน อาลิงฺคนาทึ กโรนฺตสฺส มุตฺเตปิ อนาปตฺติ. วนภงฺคํ สนฺถวกรณตฺถาย อิตฺถิยา เปสิตปุปฺผาทิวนภงฺคสญฺญิตํ ปณฺณาการํ ‘‘อิตฺถนฺนามาย อิมํ เปสิต’’นฺติ อสฺสาเทน อามสนฺตสฺส มุตฺเตปิ อนาปตฺตีติ. เอวเมเตสุ โมจนสฺสาเทน อาปตฺติ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘โมเจตุ…เป… นา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา โมเจตุกามํ จิตฺตํ ยสฺส โสยํ โมเจตุกามจิตฺโต, เตน, อิตฺถมฺภูเต กรณวจนํ, โมเจตุกามจิตฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ.

อุปกฺกมฺมาติ หตฺถาทีสุ เยน เกนจิ นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. วิโมจยนฺติ ยํ อนฺตมโส เอกา ขุทฺทกมกฺขิกา ปิเวยฺย, ตตฺตกมฺปิ วิโมเจนฺโตติ อตฺโถ. สุกฺกนฺติ นีลปีตโลหิโตทาตตกฺกเตลทกขีรทธิสปฺปิวณฺณสงฺขาเตสุ ทสวิเธสุ สุกฺเกสุ ยํ กิญฺจิ สุกฺกํ. อญฺญตฺร สุปินาติ ยา สุปินนฺเต สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ โหติ, ตํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. สมโณติ โย โกจิ อุปสมฺปนฺโน. ครุกนฺติ สงฺฆาทิเสสํ. ผุเสติ อาปชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. เจตนา อุปกฺกโม มุจฺจนนฺติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานีติ. สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสิกฺขาปทํ.

๑๑. อิทานิ กายสํสคฺคํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายสํสคฺคราเคนา’’ติอาทิมารทฺธํ. ภิกฺขุ มนุสฺสิตฺถิยา มนุสฺสิตฺถิสญฺญี หุตฺวา กายสํสคฺคราเคน อุปกฺกมิตฺวา มนุสฺสิตฺถึ ปรามสนฺโต สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺเชยฺยาติ โยชนา. ตตฺถ กายสํสคฺคราเคนาติ หตฺถคฺคหณาทิกายสมฺผสฺเสน ราเคน กายมิสฺสราเคน. มนุสฺสิตฺถินฺติ ตทหุชาตมฺปิ ชีวมานกมนุสฺสิตฺถึ. ปรามสนฺติ ปรามสนฺโต, อิตฺถีติ สญฺญา อิตฺถิสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ อิตฺถิสญฺญี, อิตฺถิสญฺญี หุตฺวาติ อตฺโถ. มนุสฺสิตฺถี, อิตฺถิสญฺญิตา, กายสํสคฺคราโค, เตน ราเคน วายาโม, หตฺถคฺคาหาทิสมาปชฺชนนฺติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. กายสํสคฺคสิกฺขาปทํ.

๑๒. อิทานิ ทุฏฺฐุลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาเทนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาเทนาติ วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคเมถุนธมฺมปฺปฏิสํยุตฺตวาจสฺสาทราเคน. มคฺคํ วารพฺภ เมถุนนฺติ วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคานํ อญฺญตรํ มคฺคํ วา เมถุนํ วา อารพฺภาติ อตฺโถ. โอภาสนฺโตติ อวภาสนฺโต. มนุสฺสิตฺถินฺติ วิญฺญุํ ปฏิพลํ สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ สลฺลกฺขณสมตฺถํ มนุสฺสิตฺถึ. สุณมานนฺติ สุณนฺตึ. อิมินา ปฏิพลายปิ อิตฺถิยา อวิญฺญตฺติปเถ ฐิตาย ทูเตน วา ปณฺเณน วา อาโรเจนฺตสฺส ทุฏฺฐุลฺลวาจาปตฺติ น โหตีติ ทีปิตํ โหติ. มนุสฺสิตฺถี, อิตฺถิสญฺญิตา, ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาทราโค, เตน ราเคน โอภาสนํ, ตงฺขณวิชานนนฺติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาทสิกฺขาปทํ.

๑๓. อิทานิ อตฺตกามปาริจริยํ ทสฺเสตุํ ‘‘วณฺณ’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ อตฺตโน กามปาริจริยาย วณฺณํ วตฺวา เมถุนราเคน อิตฺถึ เมถุนํ ยาจมาโน ครุํ ผุเสติ สมฺพนฺโธ. วณฺณํ วตฺวาติ คุณํ อานิสํสํ ปกาเสตฺวา. อตฺตโนกามปาริจริยายาติ เมถุนธมฺมสงฺขาเตน กาเมน ปาริจริยา กามปาริจริยา, อตฺตโน อตฺถาย กามปาริจริยา อตฺตโนกามปาริจริยา, อลุตฺตสมาโสยํ. อถ วา อตฺตโนติ กตฺวตฺเถ สามิวจนํ, อตฺตโน กามิตา อิจฺฉิตาติ อตฺตโนกามา, สยํ เมถุนราควเสน ปตฺถิตาติ อตฺโถ, อตฺตโนกามา จ สา ปาริจริยา จาติ อตฺตโนกามปาริจริยา, ตาย อตฺตโนกามปาริจริยาย, ‘‘เอตทคฺคํ, ภคินิ, ปาริจริยานํ, ยา มาทิสํ สีลวนฺตํ กลฺยาณธมฺมํ พฺรหฺมจารึ เอเตน ธมฺเมน ปริจเรยฺยา’’ติ เอวํ วณฺณํ วตฺวาติ อตฺโถ. ยาจธาตุโน ทฺวิกมฺมิกตฺตา ‘‘อิตฺถึ เมถุนํ ยาจมาโน’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิตฺถินฺติ ทุฏฺฐุลฺโลภาสเน วุตฺตปฺปการํ อิตฺถึ. มนุสฺสิตฺถี, อิตฺถิสญฺญิตา, อตฺตกามปาริจริยาย ราโค, เตน ราเคน วณฺณภณนํ, ตงฺขณวิชานนนฺติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. อตฺตกามปาริจริยสิกฺขาปทํ.

๑๔. อิทานิ สญฺจริตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺเทส’’นฺตฺยาทิมารทฺธํ. ตตฺถ ภิกฺขุ ปุริสสฺส วา สนฺเทสํ, อิตฺถิยา วา สนฺเทสํ ปฏิคฺคเหตฺวา วีมํสิตฺวา ปจฺจาหรนฺโต ครุกํ ผุเสติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สนฺเทสนฺติ ‘‘คจฺฉ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ มาตุรกฺขิตํ พฺรูหิ ‘โหหิ กิร อิตฺถนฺนามสฺส ภริยา ธนกฺกีตา’’ติ (ปารา. ๓๐๕) เอวํ วุตฺตํ ปุริสสฺส สาสนํ, ‘‘คจฺฉ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ ปุริสํ พฺรูหิ ‘อหํ ตสฺส ภริยา ภวิสฺสามี’’ติ (ปารา. ๓๒๖-๓๒๗ โถกํ วิสทิสํ) เอวํ วุตฺตํ อิตฺถิยา สาสนํ. ปฏิคฺคณฺหิตฺวาติ ‘‘สาธุ อุปาสกา’’ติ วา ‘‘โหตู’’ติ วา ‘‘อาโรเจสฺสามี’’ติ วา เยน เกนจิ อากาเรน วจีเภทํ กตฺวา วา สีสกมฺปนาทีหิ วา ปฏิคฺคณฺหิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตฺวาติ อตฺโถ. วีมํสิตฺวาติ วุตฺตปฺปกาเรน สาสนํ คเหตฺวา ปุริสสฺส วา อิตฺถิยา วา เตสํ อวสฺสาโรจนกานํ มาตาปิตาภาตาภคินิอาทีนํ วา อาโรเจตฺวาติ อตฺโถ. หรํปจฺจาติ เอตฺถ ‘‘ปจฺจาหร’’นฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทหานิภยา หร-สทฺทํ ปุพฺพนิปาตํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยตฺถ ปหิเตน ตตฺถ คนฺตฺวา เตน อาโรจิตา สา อิตฺถี ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉตุ วา ปฏิกฺขิปตุ วา ลชฺชาย วา ตุณฺหี โหตุ, ปุน อาคนฺตฺวา ตสฺส ปุริสสฺส หรนฺโต เอตฺตาวตา อิมาย ปฏิคฺคหณาโรจนปฺปจฺจาหรณสงฺขาตาย ติวงฺคสมฺปตฺติยา โส ภิกฺขุ สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. เตสํ มนุสฺสชาติกตา, อลํวจนียตา, ปฏิคฺคณฺหนวีมํสนปฺปจฺจาหรณานีติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. สญฺจริตฺตสิกฺขาปทํ.

๑๕. อิทานิ อมูลกํ ปกาเสตุํ ‘‘จาเวตุกาโม’’ติอาทิมารทฺธํ. จาเวตุกาโม ภิกฺขุ อมูลนฺติมวตฺถุนา อญฺญํ สุณมานํ ภิกฺขุํ โจเทนฺโต วา โจทาเปนฺโต วา ครุํ ผุเสติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ จาเวตุกาโมติ พฺรหฺมจริยา จาเวตุกาโม. โจเทนฺโตติ ‘‘ตฺวํ ปาราชิกํ ธมฺมํ อาปนฺโนสิ, อสฺสมโณสิ, อสกฺยปุตฺติโยสี’’ติอาทีหิ วจเนหิ สยํ โจเทนฺโตติ อตฺโถ. เอวํ โจเทนฺตสฺส วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสโส. อมูลนฺติมวตฺถุนาติ ยํ โจทเกน จุทิตกมฺหิ ปุคฺคเล อทิฏฺฐํ อสุตํ อปริสงฺกิตํ, อิทํ เอเตสํ ทสฺสนสวนปริสงฺกิตสงฺขาตานํ มูลานํ อภาวโต นาสฺส มูลนฺติ อมูลํ, อนฺติมํ วตฺถุ ยสฺส ปาราชิกสฺส ตทิทํ อนฺติมวตฺถุ, อมูลญฺจ ตํ อนฺติมวตฺถุ เจติ อมูลนฺติมวตฺถุ, เตน อมูลนฺติมวตฺถุนา, ภิกฺขุโน อนุรูเปสุ เอกูนวีสติยา ปาราชิเกสุ อญฺญตเรนาติ อตฺโถ. โจทาปยนฺติ โจทาปยนฺโต, ตสฺส สมีเป ฐตฺวา อญฺญํ ภิกฺขุํ อาณาเปตฺวา โจทาเปนฺโต ตสฺส อาณตฺตสฺส วาจาย วาจาย ครุํ ผุเสติ อตฺโถ. สุณมานนฺติ อิมินา ปรมฺมุขา ทูเตน วา ปณฺเณน วา โจเทนฺตสฺส น รุหตีติ ทีปิตํ โหติ. ปรมฺมุขา ปน สตฺตหิ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ วทนฺตสฺส ทุกฺกฏํ. ยํ โจเทติ, ตสฺส อุปสมฺปนฺโนติ สงฺขฺยูปคมนํ, ตสฺมึ สุทฺธสญฺญิตา, เยน ปาราชิเกน โจเทติ, ตสฺส ทิฏฺฐาทิวเสน อมูลกตา, จาวนาธิปฺปาเยน สมฺมุขา โจทนา, ตสฺส ตงฺขณวิชานนนฺติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. อมูลกสิกฺขาปทํ.

๑๖. อิทานิ อญฺญภาคิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เลสมตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เลสมตฺตมุปาทายาติ ชาตินามโคตฺตลิงฺคาปตฺติปตฺตจีวรูปชฺฌายาจริยเสนาสนเลสสงฺขาเตสุ ทสสุ เลเสสุ โย ตสฺมึ ปุคฺคเล ทิสฺสติ, ตํ เลสมตฺตํ อุปาทาย นิสฺสาย ภิกฺขุํ พฺรหฺมจริยา จาเวตุกาโม อมูลนฺติมวตฺถุนา สุณมานํ ภิกฺขุํ โจเทนฺโต ครุํ ผุเสติ อตฺโถ. กถํ? อญฺโญ ขตฺติยชาติโก อิมินา โจทเกน ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปชฺชนฺโต ทิฏฺโฐ โหติ, โส อญฺญํ อตฺตโน เวรึ ขตฺติยชาติกํ ภิกฺขุํ ปสฺสิตฺวา ตํ ขตฺติยชาติเลสํ คเหตฺวา เอวํ ‘‘ขตฺติโย มยา ทิฏฺโฐ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปชฺชนฺโต, ตฺวํ ขตฺติโย ปาราชิกํ ธมฺมํ อาปนฺโนสี’’ติ วา ‘‘ตฺวํ โส ขตฺติโย, นาญฺโญ, ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนสี’’ติ วา โจเทติ, เอวํ นามเลสาทโยปิ เวทิตพฺพา. องฺคานิ ปเนตฺถ อนนฺตรสทิสานิ. อญฺญภาคิยสิกฺขาปทํ.

ครุกาปตฺตินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.