๙. ปฏิคฺคาหนิทฺเทสวณฺณนา

๑๐๖. ทาตุํ กาเมตีติ ทาตุกาโม, ตสฺส อภิหาโร อีสกมฺปิ โอณมนาทินาภิหรณนฺติ ตปฺปุริโส, หตฺถสฺส ปาโส หตฺถปาโส. รุฬฺหีวเสน ตุ อฑฺฒเตยฺยหตฺโถ หตฺถปาโส นาม. โส จ สเจ ภิกฺขุ นิสินฺโน โหติ, อาสนสฺส ปจฺฉิมนฺตโต ปฏฺฐาย, สเจ ฐิโต, ปณฺหิอนฺตโต ปฏฺฐาย, สเจ นิปนฺโน, เยน ปสฺเสน นิปนฺโน, ตสฺส ปาริมนฺตโต ปฏฺฐาย ทายกสฺส นิสินฺนสฺส ฐิตสฺส วา ฐเปตฺวา ปสาริตหตฺถํ ยํ อาสนฺนตรํ องฺคํ, ตสฺส โอริมนฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา เวทิตพฺโพ. เอรณกฺขมนฺติ ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน เอรณสฺส อุกฺขิปนสฺส ขมํ โยคฺคํ. วตฺถุสทฺทาเปกฺขํ นปุํสกตฺตํ. ติธา เทนฺเตติ กายกายปฺปฏิพทฺธนิสฺสคฺคิยานํ วเสน ตีหิ ปกาเรหิ ทายเก ททมาเน. ตตฺถ เยน เกนจิ สรีราวยเวน อนฺตมโส ปาทงฺคุลิยาปิ ทียมานํ กาเยน ทินฺนํ นาม โหติ, กฏจฺฉุอาทีสุ เยน เกนจิ ทียมานํ กายปฺปฏิพทฺเธน, กายโต ปน กายปฺปฏิพทฺธโต วา โมเจตฺวา หตฺถปาเส ฐิตสฺส กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปาติยมานํ นิสฺสคฺคิเยน ปโยเคน ทินฺนํ นาม. ทฺวิธา คาโหติ กายกายปฺปฏิพทฺธานํ วเสน ทฺวีหิ ปกาเรหิ เยหิ เกหิจิ ทียมานสฺส คหณํ. เอวํ ปฏิคฺคโห ปญฺจงฺโคติ โยชนา. ปญฺจงฺโคติ ปญฺจ องฺคานิ ยสฺสาติ พหุพฺพีหิ.

๑๐๗. อิทานิ อเนรณกฺขเม จ กิสฺมิญฺจิ กายปฺปฏิพทฺเธ จ ปฏิคฺคหณาโรหนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสํหาริเย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อสํหาริเยติ อาเนตุมสกฺกุเณยฺเย ผลกปาสาณาทิมฺหิ. ตตฺถชาเตติ เตสุเยว รุกฺขาทีสุ ชาเต กึสุกปทุมินิปณฺณาทิเก. จิญฺจอาทีนํ สุขุเม ปณฺเณติ สมฺพนฺโธ. ตานิ หิ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ. เตสํ ปน สาขาสุ วฏฺฏติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘องฺค’’นฺติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. วา-สทฺโท สมุจฺจเย. อสยฺหภาเรติ ถามมชฺฌิมปุริเสน สหิตุํ สนฺธาเรตุํ อสกฺกุเณยฺเย ภาเร. สพฺเพสํ ปฏิคฺคโห ‘‘น รูหตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ.

๑๐๘. อิทานิ ปฏิคฺคหณวิชหนํ ทสฺเสติ ‘‘สิกฺขา’’ติอาทินา. ตตฺถ สิกฺขามรณลิงฺเคหีติ สิกฺขาปจฺจกฺขาเนน จ มรเณน จ ลิงฺคปริวตฺตเนน จ. อนเปกฺขวิสคฺคโตติ นตฺถิ อเปกฺโข เอตสฺสาติ อนเปกฺโข, โสว วิสคฺโค, ตโต จ. อจฺเฉทาติ โจราทีหิ อจฺฉินฺทิตฺวา คหเณน. อนุปสมฺปนฺนทานาติ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทาเนน. จ-สทฺโท สพฺพตฺถ อาเนตพฺโพ. คาโหติ ปฏิคฺคหณํ. อุปสมฺมตีติ วิชหติ.

๑๐๙-๑๐. อิทานิ อปฺปฏิคฺคหิตํ ปริโภเค โทสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปฏิคฺคหิต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพนฺติ จตุกาลิกปริยาปนฺนํ สกลมฺปิ. อิทานิ อปฺปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุทฺธ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุทฺธํ นาติพหลํ อุทกญฺจ ตถา องฺคลคฺคํ อวิจฺฉินฺนํ ทนฺต…เป… คูถกญฺจ โลณ…เป… กรีสกญฺจ กปฺปเตติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สุทฺธนฺติ รชเรณูหิ อญฺญรเสน จ อสมฺมิสฺสตาย ปริสุทฺธํ. นาติพหลนฺติ ยํ กสิตฏฺฐาเน พหลมุทกํ วิย มุเข วา หตฺเถ วา น ลคฺคํ, ตํ. อวิจฺฉินฺนนฺติ องฺคโต วิจฺฉินฺทิตฺวา น คตํ. ทนฺตานิ จ อกฺขีนิ จ กณฺณญฺจ ทนฺตกฺขิกณฺณํ ปาณฺยงฺคตฺตา, ตสฺส คูถกนฺติ ตปฺปุริโส. โลณํ สรีรุฏฺฐิตํ. สิงฺฆาณีติ สิงฺฆาณิกา. วิจฺฉินฺนํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ.

๑๑๑. อิทานิ ‘‘คูถา’’ติอาทินา กาโลทิสฺสํ ทสฺเสติ. ตถาวิเธติ สปฺปทฏฺฐกฺขณาทิเก ตถาวิเธ กาเล. ตถา ตาทิโส วิโธ กาโล เอตสฺสาติ พหุพฺพีหิ. เสเวยฺยาติ เสวนํ กเรยฺย, ปริภุญฺเชยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อสนฺเต กปฺปการเกติ เอตฺถ ทุพฺพโจปิ อสมตฺโถปิ กปฺปิยการโก อสนฺตปกฺเขเยว ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺโพ. กาโลทิสฺสตฺตา ปน ฉาริกาย อสติ อลฺลทารุํ รุกฺขโต ฉินฺทิตฺวา กาตุํ, มตฺติกาย อสติ ภูมึ ขณิตฺวาปิ มตฺติกํ คเหตุํ วฏฺฏติ.

๑๑๒. ทุรูปจิณฺเณติ ทุฏฺฐุํ อุปจิณฺณํ อามฏฺฐํ ทุรูปจิณฺณํ. สเจ ภิกฺขุ อปฺปฏิคฺคหิตํ สามิสํ ภาชนํ ฐิตฏฺฐานโต อปเนตฺวา อามสติ, ปิธานํ อามสติ, อุปริ ฐิตกจวราทึ ฉฑฺเฑติ, ตตฺถชาตกผลินิยา สาขาย วา วลฺลิยา วา คเหตฺวา วา จาเลติ, ทุรูปจิณฺณํ นาม โหติ. ตสฺมึ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ผลรุกฺขํ ปน อปสฺสยิตุํ วา ตตฺถ กณฺฏกํ วา พนฺธิตุํ วฏฺฏติ. อรญฺเญ ปติตอมฺพผลาทึ ‘‘สามเณรสฺส ทสฺสามี’’ติ อาหริตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ. รโชกิณฺเณติ รชสา โอกิณฺเณ, ตสฺมึ ปตฺตาทิเก ยํ กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหโต วินยทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. สเจ ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส ปตฺเต รชํ ปตติ, ปฏิคฺคเหตฺวา ภิกฺขา คณฺหิตพฺพา. ‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา เทถา’’ติ วุตฺเตปิ อากิรนฺติ, หตฺถโต อโมเจนฺเตเนว ปฏิคฺคาหาปกสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ปฏิคฺคเหตพฺพํ. สเจ มหาวาโต ตโต ตโต รชํ ปาเตติ, น สกฺกา โหติ ภิกฺขํ คเหตุํ, ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺส ทสฺสามี’’ติ สุทฺธจิตฺเตน อาโภคํ กตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. ตํ ปน เตน ทินฺนํ วา วิสฺสาเสน วา ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ.

อถาติ วกฺขมานารมฺเภ. อุคฺคหปฺปฏิคฺคเหติ อุคฺคหิตฺถาติ อุคฺคโห, อุคฺคหิตํ, ตสฺส ปฏิคฺคโห, ตสฺมึ. อปฺปฏิคฺคหิตภาวํ ชานโต อตฺตนา เอว อุคฺคเหตฺวา คหเณติ อธิปฺปาโย. มาตาปิตูนํ อตฺถาย ปน อปฺปฏิคฺคเหตฺวา เตลาทีนิ, ฉายตฺถาย สาขาทีนิ วา คเหตฺวา ปจฺฉโต ภุญฺชิตุกามตาย ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. อุจฺฉุอาทีสุ ผาลิเตสุ มลํ น ปญฺญายติ, มูลเภสชฺชาทีนิ ปิสนฺตานํ วา โกฏฺเฏนฺตานํ วา นิสทนิสทโปตกอุทุกฺขลมุสลานิ ขียนฺติ, ทนฺตนฺตเร ลคฺคํ สุขุมอามิสํ โหติ, รโส น ปญฺญายติ, อพฺโพหาริกํ. อนฺโตวุตฺเถติ อกปฺปิยกุฏิยา ฉทนพฺภนฺตเร วุตฺเถติ อตฺโถ. สยํปกฺเกติ อตฺตนา ยตฺถ กตฺถจิ ปกฺเก. สเจ วาสิอาทึ ตาเปตฺวา ตกฺกาทีสุ ปกฺขิปติ, เอตฺตาวตาปิ สามปากโต น มุจฺจติ. ปุริมกาลิกทฺวเย ปุนปากญฺหิ ฐเปตฺวา ยํ กิญฺจิ อามิสํ ภิกฺขุโน ปจิตุํ น วฏฺฏติ. สเจปิสฺส อุณฺหยาคุยา สุลสิปณฺณาทีนิ วา สิงฺคิเวรํ วา ปกฺขิปนฺติ, จาเลตุํ น วฏฺฏติ. อุตฺตณฺฑุลํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ปิทหิตุํ น วฏฺฏติ. อนฺโตปกฺเกติ อกปฺปิยกุฏิยา อนฺโต ปกฺเก. สพฺพตฺถ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ.

ปฏิคฺคาหนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.