๗. ปวารณานิทฺเทสวณฺณนา

๗๓. เยน อิริยาปเถน อุปลกฺขิโต ปญฺจนฺนํ โภชนานํ ยํ กิญฺจิ โภชนํ ภุญฺชมาโน อยํ ภิกฺขุ กปฺปิยานํ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ หตฺถปาโสปนีตานํ ปวาริโต, ตโต อิริยาปถโต อญฺเญน อิริยาปเถน อนติริตฺตกํ ยาวกาลิกํ ภุญฺเชยฺย เจ, อิมสฺส ปาจิตฺติ โหตีติ ปทตฺถโยชนา. ภุญฺชนตฺถาย ปฏิคฺคหเณ ปน ทุกฺกฏํ. ตตฺถ อิริยาย กายิกกิริยาย ปโถ ปวตฺตนูปาโย อิริยาปโถ, ฐานคมนนิสชฺชนสยนานิ. ปวาเรติ ปฏิกฺขิปตีติ ปวาริโต, อถ วา ปวารณํ ปฏิกฺขิปนํ ปวาริตํ, ตมสฺส อตฺถีติ ปวาริโต, กตปฺปวารโณ กตปฺปฏิกฺเขโปติ อตฺโถ, อถ วา ปริเวสเกน วารียตีติ ปวาริโต ปฏิกฺเขปิโต. อนติริตฺตกนฺติ ยํ ปวาเรตฺวา อาสนา วุฏฺฐหนฺตสฺส ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ เอวํ อติริตฺตกรณาทีหิ สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ กปฺปิยํ กตํ, ตญฺจ ‘‘อชฺช วา ยทา วา อิจฺฉติ, ตทา ขาทิสฺสตี’’ติ อาหฏํ, คิลานาติริตฺตญฺจ อติริตฺตํ อธิกนฺติ วุจฺจติ, ตโต อญฺญํ อนติริตฺตกํ อนธิกนฺติ อตฺโถ. กุสลํ จิตฺตํ ปาเตตีติ ปาจิตฺติ, ตสฺมา อิตฺถิยํ ติมฺหิ ต-การสฺส จ-กาเร, ทฺวิตฺเต จ ปาจิตฺติ. ยามกาลิกํ สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ อาหารตฺถาย ปฏิคฺคณฺหโต อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส, อชฺโฌหาเร อชฺโฌหาเร อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส.

๗๔. อิทานิ ยาย ปวาริตา, สา ปญฺจงฺคสมฺปนฺนาเยว ปวารณา นาม โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อสน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อสนนฺติ ภุญฺชมานสฺส ภุญฺชนํ. อิมินา ยํ วิปฺปกตํ โภชนํ, ตํ ทสฺเสติ. โภชนญฺเจวาติ ปวารณปฺปโหนกํ โภชนญฺเจว โหตีติ. อภิหาโรติ ทายกสฺส กาเยน ปวารณปฺปโหนกสฺส อภิหรณํ, น วาจาย. สมีปตาติ อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาณสงฺขาตา สมีปตา จ. เอตฺถ ปน สเจ ภิกฺขุ นิสินฺโน โหติ, อาสนสฺส ปจฺฉิมนฺตโต ปฏฺฐาย, สเจ ฐิโต, ปณฺหิอนฺตโต ปฏฺฐาย, สเจ นิปนฺโน, เยน ปสฺเสน นิปนฺโน, ตสฺส ปาริมนฺตโต ปฏฺฐาย ทายกสฺส ฐิตสฺส วา นิสินฺนสฺส วา นิปนฺนสฺส วา ฐเปตฺวา ปสาริตหตฺถํ ยํ อาสนฺนตรํ องฺคํ, ตสฺส โอริมนฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อฑฺฒเตยฺยหตฺถปาโส เวทิตพฺโพ. กายวาจาปฏิกฺเขโปติ ตสฺส อภิหฏโภชนสฺส องฺคุลิจลนาทิกายวิกาเรน วา ‘‘อล’’นฺติอาทินา วจีวิกาเรน วา ปฏิกฺขิปนํ. อิติ อิเมหิ ปญฺจหงฺเคหิ ปวารณา ปการยุตฺตวารณา ปญฺจองฺคาติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจ องฺคานิ ยสฺสา สา ปญฺจองฺคา.

๗๕. อิทานิ เอเตสุ โอทนาทิปญฺจวิธํ โภชนํ ทสฺเสตฺวา ตานิ จ ปุน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โอทโน’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สาลีติ รตฺตสาลิอาทิกา สพฺพาปิ สาลิชาติ. วีหีติ สพฺพาปิ วีหินามิกา วีหิชาติ. กงฺคูติ เสตรตฺตกาฬเภทา สพฺพาปิ กงฺคุชาติ. กุทฺรูโส นาม กาฬโกทฺรโว. วรโก นาม เสตวณฺโณ โกทฺรโว. ยวโคธุเมสุ ปน เภโท นตฺถิ. เอวํ ยถาวุตฺตานํ สานุโลมานํ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ โภชฺชยาคุ จาติ สมฺพนฺโธ. โภชฺชยาคุ จาติ อุณฺหํ วา สีตลํ วา ภุญฺชนฺตานํ โภชนกาเล คหิตฏฺฐาเน โอธิ ปญฺญายติ, สา โภชฺชยาคุ. จ-สทฺเทน โอทโน จาติ สมฺพนฺโธ, โอทโน นามาติ อตฺโถ. สเจ ปน ภตฺเต อุทกกญฺชิกขีราทีนิ อากิริตฺวา ‘‘ยาคุํ คณฺหถา’’ติ เทนฺติ, กิญฺจาปิ ตนุกา โหติ, ปวารณํ ชเนติ. สเจ ปน อุทกาทีสุ ปกฺขิปิตฺวา ปจิตฺวา เทนฺติ, ยาคุสงฺคหเมว คจฺฉติ. สเจ ปน ตนุกายปิ ยาคุยา สาสปมตฺตมฺปิ มจฺฉมํสขณฺฑํ วา นฺหารุ วา ปกฺขิตฺตํ โหติ, ปวารณํ ชเนติ.

๗๖. สามากาทิติณํ กุทฺรูสเก สงฺคหํ คตํ, วรกโจรโก วรเก สงฺคหํ คโต, นีวาโร เจว สาลิยํ สงฺคหํ คโตติ โยชนา. สามากาทิติณนฺติ สามาโก อาทิ ยสฺส, ตเมว ติณํ ติณธญฺญนฺติ สมาโส.

๗๗. ภฏฺฐธญฺญมโยติ ขรปากภชฺชิเตหิ สตฺตวิเธหิ ธญฺเญหิ โกฏฺเฏตฺวา กโต, อนฺตมโส จุณฺณมฺปิ กุณฺฑกมฺปิ สตฺตุ นามาติ อตฺโถ. สมปากภชฺชิตานํ ปน อาตปสุกฺขานํ วา ตณฺฑุลานํ สตฺตุ วา กุณฺฑกานิ เอว วา น ปวาเรนฺติ. ยเวน สมฺภโว อุปฺปตฺติ อสฺสาติ ยวสมฺภโว, กุมฺมาโส กุมฺมาโส นาม. มุคฺคาทีหิ กโต ปน ปวารณํ น ชเนติ. กปฺปิโย จาติ กปฺปิโยเยว มํโส ‘‘มํโส’’ติ วุตฺโตติ โยชนา. จาติ อวธารเณ. อกปฺปิโย ปน ปฏิกฺขิปิตพฺโพว. ปฏิกฺขิตฺโตปิ น ปวาเรติ. อุทเก สมฺภโว ยสฺส โส มจฺโฉ นาม. ทฺวีสุ ปเนเตสุ สเจ ยาคุํ ปิวนฺตสฺส ยาคุสิตฺถมตฺเตสุปิ มจฺฉขณฺเฑสุ วา มํสขณฺเฑสุ วา เอกํ ขาทิตํ เอกํ หตฺเถ วา ปตฺเต วา โหติ, โส เจ อญฺญํ ปฏิกฺขิปติ, ปวาเรติ. เทฺวปิ ขาทิตานิ โหนฺติ, มุเข สาสปมตฺตมฺปิ อวสิฏฺฐํ นตฺถิ, สเจปิ อญฺญํ ปฏิกฺขิปติ, น ปวาเรติ.

๗๘. อิทานิ ‘‘กีทิสํ ภุญฺชนฺโต กินฺติ วตฺวา อุปนีตํ กึ นาม นิเสเธนฺโต ปวาเรติ นามา’’ติ โจทนํ มนสิ นิธายาห ‘‘ภุญฺชนฺโต’’ติอาทิ. ตตฺถ กปฺปํ วา อกปฺปํ วา ปญฺจสุ โภชเนสุ ยํ กิญฺจิ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ภิกฺขุ ตนฺนาเมน เตสํ ปวารณาชนกโภชนานํ นาเมน วา ‘‘อิม’’นฺติ สามญฺเญน วา วตฺวา อภิหฏํ หตฺถปาโสปนีตํ กปฺปํ กปฺปิยํ ยถาวุตฺตโภชนํ นิเสธยํ นิเสธยนฺโต ปวาเรยฺยาติ ปทตฺถสมฺพนฺโธ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – เยน เจ อกปฺปิยมํสญฺจ กุลทูสนเวชฺชกมฺมอุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนสาทิตรูปิยาทีหิ นิพฺพตฺตํ อกปฺปิยโภชนญฺจ ตถา อญฺญญฺจ กปฺปิยํ วา อกปฺปิยํ วา เอกสิตฺถมตฺตมฺปิ อชฺโฌหฏํ โหติ, โส สเจ ปตฺตมุขหตฺเถสุ ยตฺถ กตฺถจิ โภชเน สติ สาเปกฺโขว อญฺญํ หตฺถปาเส ฐิเตน ‘‘โอทนํ คณฺหถา’’ติอาทินา ปวารณปฺปโหนกสฺเสว นาเมน วา ‘‘อิม’’นฺติ สามญฺญวเสเนว วา กาเยเนว อภิหฏํ วุตฺตลกฺขณํ กปฺปิยเมว โภชนํ เกวลํ วา มิสฺสํ วา กาเยน วา วาจาย วา ปฏิกฺขิปติ ปวาเรตีติ. ‘‘อากิร อากิร, โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปูเรหี’’ติ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ.

๗๙-๘๐. อิทานิ เย ปวารณํ น ชเนนฺติ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘ลาชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ลาชา…เป… ผลาทีนิ ปวารณํ น ชเนนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ลาชาติ สาลิอาทีหิ กตา ลาชา. ตํสตฺตุภตฺตานีติ เตหิ ลาเชหิ กตา สตฺตุ เจว ภตฺตานิ จ. โครโสติ คุนฺนํ รโส ขีราทิ. สุทฺธขชฺชโกติ มจฺฉมํเสหิ อสมฺมิสฺสตาย สุทฺธขชฺชโก. สตฺตุโย ปิณฺเฑตฺวา กโต อปกฺโก สตฺตุคุโฬ ปน สตฺตุโมทกสงฺขาโต ปวาเรติ. ตณฺฑุลาติ สมปากภชฺชิตานํ สาลิอาทีนํ ตณฺฑุลา, ภชฺชิตตณฺฑุลา เอว วา. ภฏฺฐปิฏฺฐนฺติ สุทฺธํ ยํ กิญฺจิ ภชฺชิตํ ปิฏฺฐํ. ปุถุกาติ สาลิอาทีนํ ปุถุกา. ปุถุกา หิ ตนฺติอาคมยุตฺติยา วิสุมฺปิ คยฺหติ, เอกโตปิ, ตสฺมา วุตฺตาวเสสานํ ปุถุกาเวฬุอาทีนํ ภตฺตนฺติ จ สมฺพนฺโธ. เวฬูติ เตสํ ตณฺฑุลา วุจฺจนฺติ. ปุถุกา จ เวฬุ จ, เต อาทโย เยสนฺติ สมาโส. จ-สทฺโท ปเนตฺถ สพฺพตฺถาปิ โยเชตพฺโพ. อาทิ-สทฺเทน กนฺทมูลผลานิปิ คยฺหนฺติ. วุตฺตาวเสสานนฺติ วุตฺเตหิ สตฺตวิเธหิ ธญฺเญหิ อวเสสานํ. รสยาคูติ รเสหิ ปกฺกมํสาทีหิ สมฺมิสฺสา ยาคุ. รโสปิ ตาทิโสว. สุทฺธยาคูติ มํสาทีหิ อมิสฺสา สุทฺธยาคุ. ผลาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน กนฺทาทีนมฺปิ คหณํ. อปิ จาติ นิปาโต, นิปาตสมุทาโย วา สมุจฺจเย, โส ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ.

๘๑. อิทานิ ยสฺมา สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ ยํ อติริตฺตํ อกตํ, ตตฺถ ปาจิตฺติยํ วุตฺตํ, พฺยติเรกโต อติริตฺตกเต นตฺถิ, ตสฺมา อติริตฺตํ กโรนฺเตน เอวํ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปวาริเตนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปวาริเตน วุฏฺฐาย อติริตฺตํ น กาตพฺพํ, โภชนํ อภุตฺเตน จ อติริตฺตํ น กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. โภชนนฺติ ปวารณปฺปโหนกโภชนํ. อภุตฺเตนาติ เอกสิตฺถมตฺตมฺปิ อภุตฺตาวินา. เยน ยํวา ปุเร กตนฺติ เอตฺถ จ เอว-สทฺโท ทีฆํ กตฺวา นิทฺทิฏฺโฐ, โส จ อชฺฌาหเฏน ตํ-สทฺเทน สมฺพนฺธียติ, ตสฺมา เยน ภิกฺขุนา ยํ โภชนํ ปุเร ปุพฺเพ อติริตฺตํ กตํ, เตเนว ตเมว อติริตฺตํ น กาตพฺพนฺติ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา กปฺปิยํ กาเรตฺวา ภุญฺชนฺตสฺส อญฺญํ อามิสํ อากิรนฺติ, ตํ โส ปุน กาตุํ น ลภติ, ตสฺมึ โภชเน กริยมาเน ปฐมกเตน สทฺธึ กตํ โหตีติ. อญฺญสฺมึ ปน เตน วา อญฺเญน วา กาตุํ วฏฺฏติ.

๘๒. ‘‘กปฺปิย’’นฺติอาทีนิ ‘‘กโรนฺโต’’ติ เอตสฺส กมฺมปทานิ. กปฺปิยญฺเจว คหิตญฺเจว อุจฺจาริตญฺเจว หตฺถปาสคญฺเจว ยาวกาลิกํ อติริตฺตํ กโรนฺโต ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ เอวํ ภาสตูติ โยชนา. ตตฺถยํ ผลํ วา กนฺทมูลาทิ วา ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ กปฺปิยํ กตํ, ยญฺจ กปฺปิยมํสํ วา กปฺปิยโภชนํ วา, เอตํ กปฺปิยํ นาม. คหิตนฺติ ภิกฺขุนา ปฏิคฺคหิตํ. อุจฺจาริตนฺติ กปฺปิยํ กาเรตุํ อาคเตน ภิกฺขุนา อีสกมฺปิ อุกฺขิตฺตํ วา อปนามิตํ วา, ตํ ปน อติริตฺตการเกน ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ วุตฺเตน กาตพฺพํ. หตฺถปาสคนฺติ กปฺปิยํ กาเรตุํ อาคเตน หตฺถปาสํ คตํ. อติริตฺตํ กโรนฺโตติ อีทิสํ จตุพฺพิธาการสมฺปนฺนํ โภชนํ อติริตฺตํ กโรนฺโต ปวาเรตฺวา อาสนา อวุฏฺฐิโต วา อปฺปวาเรตฺวาปิ สพฺพถา ภุตฺโต วาติ เอวํ ทุวิธวินยกมฺมาการสมฺปนฺโน ภิกฺขุ. อลเมตํ สพฺพนฺติ เอวํ ภาสตูติ อลเมตํ สพฺพํ อิติ เอวํ ภาสตุ. เอวํ สตฺตวิธํ วินยกมฺมาการํ สมฺปาเทนฺโต วจีเภทํ กตฺวา สกิมฺปิ เอวํ วเทยฺยาติ อตฺโถ.

๘๓. กปฺปิยํ กโรนฺเตน ปน อนุปสมฺปนฺนสฺส หตฺเถ ฐิตํ น กาตพฺพํ. เตนาห ‘‘น กเร…เป… หตฺถค’’นฺติ. อุปสมฺปนฺนโต อญฺโญ อนุปสมฺปนฺโน, ตสฺส หตฺเถ คตํ อนุปสมฺปนฺนหตฺถคํ. เปสยิตฺวาปีติ สเจ ตตฺถ อญฺโญ พฺยตฺโต ภิกฺขุ นตฺถิ, ยตฺถ อตฺถิ, ตตฺถ เปสยิตฺวาปิ. ตํ อติริตฺตกตํ อการโก อติริตฺตการกโต อญฺโญ สพฺโพ ปวาริโตปิ อปฺปวาริโตปิ ภุญฺชิตุํ ลพฺภเตติ สมฺพนฺธนียํ. ปวาริเตน ปน มุขญฺจ หตฺถญฺจ โสเธตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ.

ปวารณานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.