๕. ปตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๖๐. อโยปตฺโต นาม อยสา กาฬโลเหน นิพฺพตฺโต ปตฺโต. ชาติยา อุกฺกฏฺฐาทีนํ สามญฺญวเสน. ปมาณโตติ ปริจฺเฉทโต. ตโย ปตฺตาติ ปาฐเสโส.

๖๑. ‘‘มคเธสู’’ติ วตฺตพฺเพ มคเธติ วจนวิปลฺลาเสน วา ‘‘ปจฺจาสา สตี’’ติอาทีสุ วิย สุ-สทฺทโลเปน วา วุตฺตํ. นาฬิทฺวยตณฺฑุลสาธิตนฺติ เอตฺถ มคธาเปกฺโขปิ นาฬิ-สทฺโท ทฺวย-สทฺเทน สมาโส โหติ คมฺมกตฺตาติ นาฬิยา ทฺวยํ นาฬิทฺวยํ. ตตฺถ มคธนาฬิ นาม อฑฺฒเตรสปลา โหติ. เอตฺถ จ อฑฺฒเตรสปลานิ มาสานนฺติ วทนฺติ. นาฬิทฺวเยน ปมิตา ตณฺฑุลา สุโกฏฺฏิตปริสุทฺธา อนุปหตปุราณสาลิตณฺฑุลา นาฬิทฺวยตณฺฑุลา, เตหิ สาธิตํ ปจิตนฺติ อตฺโถ. โอทนนฺติ สมฺมา สมฺปาทิตํ อวสฺสาวิโตทนํ. สูปนฺติ โอทนสฺส จตุตฺถภาคปฺปมาณํ นาติฆนํ นาติตนุกํ หตฺถหาริยํ สพฺพสมฺภารสงฺขตํ มุคฺคสุปํ. พฺยญฺชนญฺจ ตทูปิยนฺติ ตสฺส โอทนสฺส อุปิยํ อนุรูปํ ยาว จริมาโลปปฺปโหนกํ มจฺฉมํสาทิพฺยญฺชนญฺจ อุกฺกฏฺโฐ คณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ.

๖๒. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตโอทนาทิโน. อุปฑฺโฒติ อุปฑฺฒํ นาฬิโกทนาทิ อสฺส อตฺถีติ อุปฑฺโฒ. เอว-กาเรน อติเรกํ นิวตฺเตติ. ตโตติ ยถาวุตฺตนาฬิโกทนาทิโต. อุกฺกฏฺฐโต อุกฺกฏฺโฐ จ โอมโกมโก จ อปตฺโตติ โยชนา. โอมกโต โอมโก โอมโกมโก. อิมินา ปุน ปตฺตทฺวยทสฺสเนน ปมาณโต ตโยปิ ปตฺตา วิภาคโต นว โหนฺตีติ ทีเปติ. ตตฺถ ยสฺมึ มคธนาฬิทฺวยตณฺฑุโลทนาทิกํ สพฺพมฺปิ วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํ ปกฺขิตฺตํ สเจ ปตฺตสฺส มุขวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมราชิสมํ ติฏฺฐติ, สุตฺเตน วา หีเรน วา ฉินฺทนฺตสฺส สุตฺตสฺส วา หีรสฺส วา เหฏฺฐิมนฺตํ ผุสติ, อยํ อุกฺกฏฺโฐ นาม ปตฺโต. สเจ ตํ ราชึ อติกฺกมฺม ถูปีกตํ ติฏฺฐติ, อยํ อุกฺกฏฺโฐมโก นาม ปตฺโต. สเจ ตํ ราชึ น สมฺปาปุณาติ อนฺโตคตเมว, อยํ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺโฐ นาม ปตฺโต. ‘‘เอกํ นาฬิโกทนาทิ สพฺพมฺปิ ปกฺขิตฺตํ วุตฺตนเยเนว เหฏฺฐิมราชิสมํ ติฏฺฐติ, อยํ มชฺฌิโม นาม ปตฺโต’’ติอาทินา มชฺฌิมมชฺฌิโมมกมชฺฌิมุกฺกฏฺฐา จ ‘‘ยตฺถ อุปฑฺฒนาฬิโกทนาทิ สพฺพมฺปิ ปกฺขิตฺตํ เหฏฺฐิมราชิสมํ ติฏฺฐติ, อยํ โอมโก นาม ปตฺโต’’ติอาทินา โอมกโอมโกมกโอมกุกฺกฏฺฐา จ ปตฺตา อุกฺกฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เตสุ เทฺว อปตฺตา ภาชนปริโภเคน ปริภุญฺชิตพฺพา, นาธิฏฺฐานูปคา, น วิกปฺปนูปคา.

๖๓. กปฺโป สโก อติเรกปตฺโต ทสาหปรมํ ธาเรยฺยาติ โยชนา. ตตฺถ กปฺโปติ กปฺปิโย. สโกติ อตฺตโน สนฺตโก. กปฺปิยตฺตา ปน อตฺตสนฺตกตฺตา จ สตฺตนฺนมฺปิ อธิฏฺฐานวิกปฺปนูปคตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อโยปตฺโต ปญฺจหิ ปาเกหิ, มตฺติกาปตฺโต ทฺวีหิ ปาเกหิ ปกฺโก อธิฏฺฐานูปโค จ วิกปฺปนูปโค จ, ตถา อุโภปิ กากณิกมตฺตสฺสาปิ มูลสฺส อนวเสเสตฺวา ทินฺเน, สพฺพโส อตฺตสนฺตกตฺเต วิญฺญาเต จ อธิฏฺฐานวิกปฺปนูปคาติ ทฏฺฐพฺพํ. อติเรกปตฺโตติ อนธิฏฺฐิตาวิกปฺปิตตาย อติเรกปตฺโต. อธิฏฺฐานปจฺจุทฺธารา ปเนตฺถ จีวเร วุตฺตาว. วิกปฺเปนฺเตน ปน ปตฺตานํ เอกพหุภาวํ, สนฺนิหิตาสนฺนิหิตภาวญฺจ ญตฺวา ‘‘อิมํ ปตฺต’’นฺติ วา ‘‘อิเม ปตฺเต’’ติ วา ‘‘เอตํ ปตฺต’’นฺติ วา ‘‘เอเต ปตฺเต’’ติ วา วตฺวา ‘‘ตุยฺหํ วิกปฺเปมี’’ติ วตฺตพฺพํ. สมฺมุขาทิเภโท ปเนตฺถ จีวเร วกฺขมานนเยน เวทิตพฺโพ. ทสาหปรมนฺติ ทส อหานิ ปรโม ปริจฺเฉโท อสฺสาติ ทหาหปรโม, กาโล, ตํ. อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ธาเรยฺโยติ ปริโภควเสน ธาเรตพฺโพ. ตสฺมึกาเล อตินามิเต ปตฺโต นิสฺสคฺคิโย โหตีติ โยชนา. อตินามิเตติ อติกฺกามิเต นิสฺสคฺคิโย โหติ, เอกาทเส อรุณุคฺคมเน สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปทภาชนีเย (ปารา. ๖๐๒) วุตฺตนเยน ปตฺโต นิสฺสชฺชิตพฺโพ โหติ, ตถา สติ ปาจิตฺติยาปตฺติ จสฺส โหตีติ อธิปฺปาโย.

๖๔. ‘‘อจฺเฉทา’’ติอาทิ จีวเร วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว. อยํ ปน วิเสโส – มรณุทฺธฏาติ อุทฺธรณํ อุทฺธฬํ, ปจฺจุทฺธาโร. มรณญฺจ อุทฺธฏญฺจ มรณุทฺธฏา, ตสฺมา. ฉิทฺเทนาติ เยน กงฺคุสิตฺถํ นิกฺขมติ เจว ปวิสติ จ, เตน มุขวฏฺฏิโต เหฏฺฐา ทฺวงฺคุลฉิทฺเทน. ปตฺตาธิฏฺฐานมุชฺฌตีติ ปตฺโต อธิฏฺฐานํ อุชฺฌติ วิสฺสชฺชติ.

๖๕. อิทานิ ‘‘ปตฺต’’นฺติอาทินา อญฺญถา ปริหรเณ ทุกฺกฏํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โสทกํ ปตฺตํ น ปฏิสาเมยฺยาติ โยชนา. น ปฏิสาเมยฺยาติ คุตฺตฏฺฐาเน น นิกฺขิเปยฺย, ‘‘โสทกํ ปตฺตํ อุเณฺห น จ โอตเป’’ติอาทินา จ โยชนียํ. น จ โอตเปติ เนว อีสกํ ตาเปยฺย. น นิทเหติ นิรุทกํ กตฺวาปิ ภุสํ น นิทเหยฺย, โวทกํ กตฺวา อีสกํ ตาเปยฺยาติปิ พฺยติเรกตฺโถ. ภูมฺยา น ฐเปติ ขราย ภูมิยา น ฐเปยฺย. ยตฺถ ปน วณฺโณ น ทุสฺสติ, เอวรูปาย มตฺติกาย ปริภณฺฑกตาย ภูมิยา วา ตถารูปาย เอว วาลิกาย วา นิกฺกุชฺชิตฺวา อุกฺกุชฺชิตฺวา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. โน จ ลคฺคเยติ ภิตฺติขิลาทีสุ น โอลมฺเพยฺย.

๖๖. ‘‘มิฑฺฒนฺเต วา’’ติอาทินา วตฺวา ปตฺตํ ฐเปตุํ น จ กปฺปตีติ โยเชตพฺพํ. มิฑฺฒนฺเตติ อาฬินฺทกมิฑฺฒิกาทีนํ มิฑฺฒีนํ อนฺเต. สเจ ปน ปริวตฺเตตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐาติ, เอวรูปาย วิตฺถิณฺณาย มิฑฺฒิยา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. ปริภณฺฑนฺเต วาติ พาหิรปสฺเส กตาย ตนุกาย มิฑฺฒิกาย อนฺเต วา. เอตฺถ วา-สทฺโท สมุจฺจเย, โส จ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. องฺเก ปน อํสพทฺธเกน อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ฐเปตุญฺจ วฏฺฏติ. ฉตฺเตปิ ภณฺฑเกน สทฺธึ พนฺธิตฺวา วา อฏฺฏํ กตฺวา วา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. มญฺเจปิ อญฺเญน สทฺธึ พนฺธิตฺวา ฐเปตุํ, อฏนิยํ พนฺธิตฺวา โอลมฺเพตุํ วฏฺฏติ.

๖๗. ปตฺเตน อุจฺฉิฏฺโฐทกญฺจ จลกฏฺฐิกญฺจ น นีหเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ. อุจฺฉิฏฺโฐทกนฺติ มุขวิกฺขาลโนทกํ. จลกานิ จ จพฺเพตฺวา อปวิทฺธามิสานิ อฏฺฐิกานิ มจฺฉมํสอฏฺฐิกานิ จ จลกฏฺฐิกํ. ปตฺตํ ปฏิคฺคหํ กตฺวา หตฺถํ โธวิตุมฺปิ หตฺถโธตาทิ อุทกมฺปิ ปตฺเต อากิริตฺวา นีหริตุมฺปิ อนุจฺฉิฏฺฐํ สุทฺธปตฺตํ อุจฺฉิฏฺฐหตฺเถน คณฺหิตุมฺปิ น วฏฺฏติ. มจฺฉมํสผลาผลาทีนิ ขาทนฺโต ยํ ตตฺถ อฏฺฐึ วา จลกํ วา ฉฑฺเฑตุกาโม โหติ, ตํ ปตฺเต ฐเปตุํ น ลภติ. มุขโต นีหฏํ ปน ยํ กิญฺจิ ปุน อขาทิตุกาโม ปตฺเต ฐเปตุํ น ลภติ. สิงฺคิเวราทีนิ ฑํสิตฺวา ปุน ฐเปตุํ ลภติ. ปตฺตหตฺโถติ ปตฺโต หตฺเถ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘ปตฺตหตฺโถ, กวาฏ’’นฺติ จ อุปลกฺขณเมตํ. ยตฺถ กตฺถจิ สรีราวยเว ปน ปตฺตสฺมึ สติ เยน เกนจิ สรีราวยเวน กวาฏํ ปณาเมตุํ, ฆฏิกํ วา อุกฺขิปิตุํ, สูจึ วา กุญฺจิกาย อวาปุริตุํ น ลภติ. อํสกูเฏ ปน ปตฺตํ ลคฺเคตฺวา ยถาสุขํ อวาปุริตุํ ลภติ.

๖๘. ภูมิยา ภูมิสมฺพนฺธี อาธารโก, ตสฺมึ ทนฺตวลฺลิเวตฺตาทีหิ กเต วลยาธารเก จ เอกทารุนา กเต ทารุอาธารเก จ พหูหิ ทณฺเฑหิ กเต ทณฺฑาธารเก จ ยตฺถ ฐปิโต ปตฺโต ยถา ปริวตฺติตฺวา น ปริปตติ, ตถา สุฏฺฐุ สชฺชิเต ตสฺมึ ปตฺตสฺสุปริ ปตฺโตติ เอวรูเป ทุเว ปตฺเต ฐเปยฺยาติ ปทตฺถโยชนา. ภมโกฏิสทิโส ปน ทารุอาธารโก ตีหิ ทณฺฑเกหิ พทฺโธ ทณฺฑาธารโก จ เอกสฺสปิ ปตฺตสฺส อโนกาโส, ตตฺถ ฐเปตฺวาปิ หตฺเถน คเหตฺวา นิสีทิตพฺพํ. ภูมิยนฺติ กฏสารกาทินา อตฺถตาย ภูมิยา ปน นิกฺกุชฺชิตฺวา วา ปฏิกุชฺชิตฺวา วา เอกํ ปตฺตํ ฐเปยฺยาติ โยชนา.

๖๙. อิทานิ อกปฺปิยปตฺเต ทสฺเสติ ‘‘ทารู’’ติอาทินา. ตตฺถ สุวณฺณเมว โสวณฺณํ. ทารุ จ รูปิยญฺจ โสวณฺณญฺจ มณิ จ เวฬุริยญฺจ ทารุ…เป… เวฬุริยานิ, เตหิ นิพฺพตฺตา ทารุ…เป… มยา. ทีโฆ ปน ‘‘เวฬุริยามยา’’ติ คาถาพนฺธสุขตฺถํ กโต. เอวมุปริปิ ตาทิสํ วิญฺเญยฺยํ. ตตฺถ อินฺทนีลาทิ มณิ นาม. กํโส จ กาโจ จ ติปุ จ สีสญฺจ ผลิกา จ ตมฺพโลโห จาติ ทฺวนฺโท, เตหิ ชาตา กํส…เป… ชา. ตตฺถ กํส-สทฺเทน วฏฺฏโลโหปิ สงฺคหิโต. เสตํ ติปุ, กณฺหํ สีสํ.

๗๐. ฉวสีสมโยติ ฉวสฺส มตมนุสฺสสฺส สีสํ สีสกปาลํ, เตน นิพฺพตฺโต ฉวสีสมโย. ฆฏิ จ ตุมฺพญฺจ, เตสํ กฏาโห, เตหิ ชาตาติ ฆฏิตุมฺพกฏาหชา. ตตฺถ ฆฏีติ ฆโฏเยว. ตุมฺพํ อลาพุ. อิติ อิเม สพฺเพ ปตฺตา อกปฺปิยา วุตฺตา, ทุกฺกฏวตฺถุกา จ วุตฺตาติ โยชนา. ตตฺถ รูปิยาทีสุ จตูสุ สเจ คิหี ภตฺตคฺเคสุ สุวณฺณตฏฺฏกาทีสุ พฺยญฺชนํ กตฺวา อุปนาเมนฺติ, อามสิตุํ น วฏฺฏติ. กํสกาจผลิกชานิ ปน ตฏฺฏกาทีนิ ภาชนานิ ปุคฺคลิกปริโภเคเนว น วฏฺฏนฺติ, สงฺฆิกปริโภเคน วา คิหิวิกฏานิ วา วฏฺฏนฺติ. ฆฏิตุมฺพกฏาหชา ปน ลภิตฺวา ปริหริตุํ น วฏฺฏนฺติ, ตาวกาลิกํ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏนฺติ.

ปตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.