๔๒. เทสนานิทฺเทสวณฺณนา

๓๘๒. อิทานิ เทสนานิทสฺสนพฺยาเสน เหฏฺฐา อวุตฺตานิ กานิจิ สิกฺขาปทานิ อุปทิสิตุํ ‘‘จาโค’’ติอาทิมาห. ภิกฺขุภาวสฺส โย จาโค, สา ปาราชิกเทสนาติ สมฺพนฺโธ. ภวติ อเนนาติ ภาโว, สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ, ภิกฺขุโน ภาโว ภิกฺขุ-สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ภิกฺขุกิจฺจํ ภิกฺขุภาโว, ตสฺส. ทิสี อุจฺจารเณ, อุจฺจารณา ปกาสนา เทสนา. ‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏฺฏํ นาติวสฺสตี’’ติ (อุทา. ๔๕) หิ วุตฺตํ. อิธ ปน ภิกฺขุภาวปริจฺจาโคเยว ปาราชิกาย ปกาสนา นาม ปาราชิกาย เทสนา. ‘‘โย’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โส’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตถาปิ สพฺพาทีหิ วุตฺตสฺส วา ลิงฺคมาทิยฺยเต วกฺขมานสฺส วาติ วกฺขมานเทสนาเปกฺขาย ‘‘โส’’ติ วุตฺตํ. ยถา เยน ปกาเรน ‘‘ฉาเทติ ชานมาปนฺน’’นฺติอาทินา วุตฺตํ ยถาวุตฺตํ, เตน. วุตฺตมนติกฺกมฺมาติ อพฺยยีภาววเสน วา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาปิ ครุกาปตฺติยา วุฏฺฐานานติกฺกเมเนว ปกาสนา เทสนา สิยาติ ‘‘วุฏฺฐานํ ครุกาปตฺติเทสนา’’ติ วุจฺจติ.

๓๘๓. อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย ‘‘เอว’’นฺติ วุตฺตํ. เอกสฺสาติ เอกสฺส ภิกฺขุโน.

๓๘๔. ตุมฺหมูเลติ ตุมฺหากํ มูเล สมีเป. ปฏิเทเสมีติ ปกาเสมิ. สํวเรยฺยาสีติ สํยเมยฺยาสิ, สํวเร ปติฏฺเฐยฺยาสีติ อตฺโถ.

๓๘๕. นิสฺสชฺชิตฺวานาติ เอกพหุภาวํ สนฺนิหิตาสนฺนิหิตภาวํ ญตฺวา ‘‘อิทํ เม, ภนฺเต, จีวร’’นฺติอาทินา นิสฺสชฺชิตฺวา. เตนาติ ยสฺส จีวรํ นิสฺสฏฺฐํ, เตน. ‘‘อิมํ…เป… ทมฺมี’’ติ นิสฺสฏฺฐจีวรํ เทยฺยนฺติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘อิมํ จีวรํ ทสาหาติกฺกนฺต’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพํ.

๓๘๖. (ก) จีวรนฺติ ติจีวราธิฏฺฐานนเยน อธิฏฺฐิเตสุ สงฺฆาฏิอาทีสุ ยํ กิญฺจิ จีวรํ. วิปฺปวุตฺถนฺติ วิปฺปยุตฺเตน วุตฺถํ.

(ข) อกาลจีวรนฺติ อนตฺถเต กถิเน วสฺสานสฺส ปจฺฉิมมาสํ ฐเปตฺวา เสเส เอกาทสมาเส, อตฺถเต กถิเน ตญฺจ มาสํ เหมนฺติเก จตฺตาโร มาเส จ ฐเปตฺวา เสเส สตฺตมาเส อุปฺปนฺนํ, กาเลปิ สงฺฆสฺส วา ‘‘อิทํ อกาลจีวร’’นฺติ เอกปุคฺคลสฺส วา ‘‘อิทํ ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ อุทฺทิสิตฺวา ทินฺนํ. อิตรํ ปน กาลจีวรํ. มาสาติกฺกนฺตนฺติ อกาลจีวเร อุปฺปนฺเน อูนสฺส ปาริปูริยา สงฺฆคณาทิโต สติยา ปจฺจาสาย มาสเมกํ ปริหาโร ลพฺภติ, ตํ มาสํ อติกฺกนฺตํ.

(ค) ปุราณจีวรนฺติ ยํ อนฺตมโส อุสฺสีสกํ กตฺวา นิปนฺโน. จีวรํ นาม ฉนฺนํ อญฺญตรํ วิกปฺปนูปคํ. เอเสว นโย สพฺเพสุ วกฺขมานจีวรปฺปฏิสํยุตฺตสิกฺขาปเทสุ.

(ฆ) อญฺญตฺร ปาริวตฺตกาติ อนฺตมโส หรีตกีขณฺเฑนปิ ปาริวตฺตกํ วินา.

(ง) คหปติกนฺติ ภิกฺขูสุ อปพฺพชิตกํ. อญฺญตฺร สมยาติ อจฺฉินฺนจีวรนฏฺฐจีวรสมยํ วินา, อจฺฉินฺนจีวเรหิ ปน สาขาปลาสํ อตฺตนา ภญฺชิตฺวาปิ วากาทีนิ คณฺหิตฺวาปิ นิวาเสตุํ วฏฺฏติ, ปเคว วิญฺญตฺติ. จีวรํ วิญฺญาปิตนฺติ สมฺพนฺโธ. กนฺติ อาห ‘‘อญฺญาตก’’นฺติอาทิ.

(จ) ตทุตฺตรีติ ตโต วุตฺตปฺปมาณโต อุตฺตริ, อจฺฉินฺนจีวเรน ภิกฺขุนา กาเยน วา วาจาย วา อภิหริตฺวา ปวาริตจีวรโต ตีสุ นฏฺเฐสุ เทฺว สาทิตพฺพานิ, ทฺวีสุ นฏฺเฐสุ เอกํ สาทิตพฺพํ. ปกติยา สนฺตรุตฺตเรน จรนฺเตน ทฺวีสุ นฏฺเฐสุ เทฺวเยว สาทิตพฺพานิ, เอกสฺมึ นฏฺเฐ เอกํเยว สาทิตพฺพํ. ยสฺส เอกํเยว โหติ, ตสฺมึ นฏฺเฐ เทฺว สาทิตพฺพานิ.

(ฉ) อปฺปวาริโตติ คหปตินา วา คหปตานิยา วา. วิกปฺปนฺติ ปฐมอธิปฺเปตโต มูลํ วฑฺฒาเปนฺโต สุนฺทรกามตาย ‘‘อายตํ วา’’ติอาทินา วิสิฏฺฐกปฺปํ อธิกวิธานํ.

(ช) อญฺญาตเก คหปติเกติ พหูนํ วเสน วุตฺตมตฺตเมว ปุริมโต วิเสโส.

(ฌ) โจทนายาติ ‘‘อตฺโถ เม, อาวุโส, จีวเรนา’’ติ โจทนาย. ฐาเนนาติ กายโจทนมาห. ราชาทีหิ เปสิเตน หิ ทูเตน เวยฺยาวจฺจกรสฺส หตฺเถ จีวรเจตาปนฺเน นิกฺขิตฺเต ติสฺโส โจทนา อนุญฺญาตา, โจทนาย ทิคุณํ ฐานํ, ตสฺมา สเจ โจเทติเยว, น ติฏฺฐติ, ฉ โจทนา ลพฺภนฺติ. สเจ ติฏฺฐติเยว, น โจเทติ, ทฺวาทส ฐานานิ ลพฺภนฺติ. สเจ อุภยํ กโรติ, เอกาย โจทนาย เทฺว ฐานานิ หาเปตพฺพานิ.

(ฏ) สุทฺธานิ จ ตานิ กาฬกานิ จ ชาติยา รชเนน วา.

(ฐ) ตุลนฺติ จตูหิ ตุลาหิ กาเรตุกามตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ยตฺตเกหิ เอฬกโลเมหิ กาตุกาโม โหติ, เตสุ เทฺว โกฏฺฐาสา กาฬกานํ, เอโก โอทาตานํ, เอโก โคจริยานํ คเหตพฺโพ. ตุลา นาม ปลสตํ. โคจริยา นาม กปิลวณฺณา. อิทํ เม สนฺถตํ การาปิตนฺติ โยชนา.

(ณ) ติโยชนปรมนฺติ คหิตฏฺฐานโต ตีณิ โยชนานิ ปรโม อสฺส อติกฺกมนสฺสาติ ภาวนปุํสกวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อติกฺกามิตานีติ อนฺตมโส สุตฺตเกนปิ ภณฺฑกตภณฺฑหรณํ วินา อนฺตมโส วาตาพาธปฺปฏิการตฺถํ กณฺณจฺฉิทฺเท ปกฺขิตฺตานิ อติกฺกามิตานิ.

๓๘๗-๙. นิสฺสชฺชิตฺวานาติ วุตฺตนเยน วตฺถูนิ นิสฺสชฺชิตฺวา. อถาติ เทสิตานนฺตรํ. ‘‘อิมํ ชานาหี’’ติ คิหึ วเทติ โยชนา. โสติ อารามิกาทิโก คิหี. ‘‘อิมินา กึ อาหรามี’’ติ วเทยฺยาติ สมฺพนฺโธ. วเทยฺยาติ ยทิ วทติ. อิมนฺติ อวตฺวาติ ‘‘อิมํ อาหรา’’ติ อวตฺวา ภิกฺขูนํ กปฺปิยํ เตลาทินฺติ วเทติ สมฺพนฺโธ. อาทินฺติ สนฺธิวเสน นิคฺคหิตํ. เตน ปริวตฺเตตฺวาน โส ยํ กปฺปิยํ อาหรตีติ โยชนา. เตนาติ นิสฺสคฺคิยวตฺถุนา. เทฺวเปเต ฐเปตฺวาติ เอเต รูปิยปฺปฏิคฺคาหกรูปิยสํโวหารเก เทฺว ฐเปตฺวา เสเสหิ ปริภุญฺชิตุํ ลพฺภนฺติ สมฺพนฺโธ. ปริภุญฺชิตุนฺติ ตํ ภุญฺชิตุํ. ตโตติ ปริวตฺติตกปฺปิยโต. อญฺเญนาติ อนฺตมโส อารามิเกนาปิ. เตสนฺติ วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ.

๓๙๐. อนฺตมโส ตนฺนิพฺพตฺตา รุกฺขจฺฉายาปีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺนิพฺพตฺตาติ นิสฺสฏฺฐวตฺถุนา กิณิตฺวา คหิตอาราเม รุกฺขจฺฉายา ตนฺนิพฺพตฺตา โหตีติ ตโต นิพฺพตฺตาติ สมาโส. อาทิโต สนฺถตตฺตยนฺติ อาทิมฺหิ โกสิยสุทฺธกาฬกเทฺวภาคสนฺถตตฺตยํ.

๓๙๑. เอวํ เจ โน ลเภถาติ เอวํ ปริวตฺเตตฺวา กปฺปิยการโก โน เจ ลเภยฺย, โส คิหี ‘‘อิมํ ฉฑฺเฑหี’’ติ สํสิโย วตฺตพฺโพ, เอวํ รูปิยฉฑฺฑโก คิหี โน เจ ลเภยฺย, สมฺมโต ภิกฺขุ ฉฑฺเฑยฺยาติ สมฺพนฺโธ. สมฺมโตติ ‘‘โย ฉนฺทาคตึ น คจฺเฉยฺยา’’ติอาทินา (ปารา. ๕๘๔) วุตฺตปญฺจงฺคสมนฺนาคโต รูปิยฉฑฺฑกสมฺมุติยา สมฺมโต ภิกฺขุ.

๓๙๒. เอตานีติ ปฏิคฺคหิตรูปิยานิ. ทุติยํ ปตฺตนฺติ อูนปญฺจพนฺธเน สติ วิญฺญาปิตปตฺตํ สงฺเฆ วตฺตุํ ลพฺภเรติ ปทสมฺพนฺโธ. วตฺตุนฺติ ‘‘อหํ ภนฺเต รูปิยํ ปฏิคฺคเหสิ’’นฺติอาทินา วตฺตุํ. เสสานิ อวเสสนิสฺสคฺคิยวตฺถูนิ สงฺเฆ เอกสฺมึ คเณ จ วตฺตุํ ลพฺภเรติ โยชนา. ภาสนฺตเรนปิ วตฺตุํ ลพฺภนฺติ น เกวลํ ปาฬิภาสายเมว, สีหฬาทิภาสายปิ นิสฺสชฺชิตุํ ลพฺภตีติ อตฺโถ.

๓๙๓. (ก) นานปฺปการนฺติ จีวราทีนํ กปฺปิยภณฺฑานํ วเสน อเนกวิธํ. กโย คหณํ, วิกฺกโย ทานํ. กโย จ วิกฺกโย จ กยวิกฺกยํ.

(ค) อูนปญฺจพนฺธเนนาติ อูนานิ ปญฺจ พนฺธนานิ ยสฺส, เตน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. ยถากถญฺจิ ปน ปญฺจพนฺธโน ปตฺโต, ปญฺจพนฺธโนกาโส วา, โส อปตฺโต, อญฺญํ วิญฺญาเปตุํ วฏฺฏติ.

๓๙๔. สมฺมนฺนิตฺวานาติ ปทภาชนีเย วุตฺตญตฺติทุติยกมฺเมน สมฺมนฺนิตฺวา. สงฺฆสฺส ปตฺตนฺตนฺติ อนฺต-สทฺเทน ปตฺตานํ อนฺเต ภโว ลามโก ปตฺโตเยว คหิโต, นิสฺสฏฺฐปตฺตสฺส วิชฺชมานคุณํ วตฺวา เถรํ, เถรสฺส ปตฺตํ ทุติยตฺเถรํ คาหาเปตฺวา เอเตเนว อุปาเยน ยาวสงฺฆนวกํ คาหาเปตฺวา โย ตตฺถ สนฺนิปติตสงฺฆสฺส ปตฺเตสุ ปริยนฺโต ปตฺโต, ตํ ปตฺตนฺติ. ตสฺสาติ กตนิสฺสชฺชนสฺส ภิกฺขุโน. ทาปเยติ สมฺมเตน ปตฺตคาหาปเกน ทาเปยฺย.

๓๙๕. (ก) เภสชฺชนฺติ เภสชฺชกิจฺจํ กโรตุ วา, มา วา, เอวํ ลทฺธโวหารํ สปฺปิอาทิกํ สตฺตาหกาลิกํ.

(ข) คิมฺหานสฺส ปจฺฉิมมาเส ปุริโม อทฺธมาโส ปริเยสนกรณานํ เขตฺตํ, ปจฺฉิมทฺธมาโส ปริเยสนกรณนิวาสนานํ เขตฺตํ, วสฺสิกมาสา จตฺตาโรปิ อธิฏฺฐาเนน สห จตุนฺนมฺปิ เขตฺตํ, อิเมเยว ปญฺจมาสา กุจฺฉิสมโย, อิตรสตฺตมาสา ปิฏฺฐิสมโย. ปิฏฺฐิสมเย ปริเยสนฺตสฺส นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ, กุจฺฉิสมเย จ อติเรกทฺธมาเส กตฺวา ปริทหโต นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อติเรกมาเส เสเส’’ติ.

(ค) สามํ ทตฺวาติ เวยฺยาวจฺจาทีนิ ปจฺจาสีสมาโน สยเมว ทตฺวา. อจฺฉินฺนนฺติ ตํ อกโรนฺตํ ทิสฺวา สกสญฺญาย อจฺฉินฺนํ. ภิกฺขุโนปิ จีวรํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ปริกฺขารํ, อนุปสมฺปนฺนสฺส จ ยํ กิญฺจิ ปริกฺขารํ อจฺฉินฺทโต ทุกฺกฏํ. ปริจฺจชิตฺวา ทินฺนํ สกสญฺญํ วินา อจฺฉินฺทนฺโต ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ.

(ง) วิกปฺปนฺติ ‘‘อายตญฺจ กโรหิ วิตฺถตญฺจา’’ติอาทิกํ อธิกวิธานํ.

(จ) อจฺเจกจีวรนฺติ คมิกคิลานคพฺภินิอภินวุปฺปนฺนสทฺธานํ อญฺญตเรน ปวารณมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิโต ปฏฺฐาย ‘‘วสฺสาวาสิกํ ทสฺสามี’’ติ ทินฺนํ อจฺจายิกจีวรํ. อจฺเจกจีวรสฺส อนตฺถเต กถิเน เอกาทสทิวสาธิโก มาโส, อตฺถเต กถิเน เอกาทสทิวสาธิกา ปญฺจ มาสา จีวรกาลสมโย, ตํ อติกฺกาเมนฺตสฺส นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จีวรกาลสมยํ อติกฺกามิต’’นฺติ. กาโล จ โส สมโย จ จีวรสฺส กาลสมโย, ตํ.

(ฉ) สปฺปฏิภเย อารญฺญกเสนาสเน วสฺสํ อุปคนฺตฺวา วิหรนฺเตน ภิกฺขุนา ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวรํ ปุริมิกาย อุปคนฺตฺวา มหาปวารณาย ปวาริตตา, กตฺติกมาสตา, ปญฺจธนุสติกปจฺฉิ มปฺปมาณยุตฺตเสนาสนตา, สาสงฺกสปฺปฏิภยตาติ เอวํ วุตฺตจตุรงฺคสมฺปตฺติยาอนฺตรฆเร นิกฺขิปิตฺวา สติ ปจฺจเย ฉารตฺตปรมํ เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพํ. ตโต เจ อุตฺตริ วิปฺปวเสยฺย, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อติเรกฉารตฺต’’นฺติอาทิ.

(ช) ชานนฺติ ชานนฺโต.

๓๙๖. อาทิมฺหิ วิยาติ ปฐมนิสฺสคฺคิเย วิย.

๓๙๗. (ข) อนฺตรฆรํ ปวิฏฺฐาย ภิกฺขุนิยา หตฺถโต ขาทนียาทิปฺปฏิคฺคหเณ จ ภิกฺขูสุ กุเลสุ ภุญฺชนฺเตสุ ‘‘อิธ ปูวํ, สูปํ เทถา’’ติอาทินา นเยน โวสาสมานาย ภิกฺขุนิยา อนปสาทเนน จ เสขสมฺมเตสุ กุเลสุ ปุพฺเพ อนิมนฺติตสฺส ขาทนียาทีนํ ปฏิคฺคหเณ จ สปฺปฏิภเย อารญฺญกเสนาสเน วิหรนฺตสฺส ปุพฺเพ อปฺปฏิสํวิทิตขาทนียาทิปฺปฏิคฺคหเณ จ ปาฏิเทสนียํ นาม อาปตฺตินิกาโย วุตฺโต. เตน วุตฺตํ ‘‘คารยฺห’’นฺติอาทิ.

๓๙๘. ‘‘อเทสนาคามินิย’’นฺติอาทิ ‘‘น เทสเย’’ติ เอตฺถ กมฺมํ. ปาราชิกา สงฺฆาทิเสสา จ อเทสนาคามินิโย นาม. น อาปตฺติ อนาปตฺติ, ตํ. กตเทสนํ เทสิตํ. นานาสํวาสนิสฺสีมฏฺฐิตานํ น เทสเยติ สมฺพนฺโธ. เอวํ จตุปญฺจหิ น เทสเย, มนสา น เทสเย, อปกตตฺตานํ น เทสเย, นานา ‘‘เอกา’’ติ น เทสเยติ. มนสาติ เกวลํ จิตฺเตเนว. นานาติ สมฺพหุลา อาปตฺติโย ‘‘เอกา’’ติ วตฺวา. เอกํ ปน อาปตฺตึ ‘‘สมฺพหุลา’’ติ เทเสตุํ วฏฺฏตีติ.

เทสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.